Кіріспе
Серб заңгері және әлеуметтанушысы Валтазар Богишич (20 желтоқсан 1834 – 24 сәуір 1908), сондай-ақ Балтазар және Балдо Богишич деп те аталады, әлеуметтану саласындағы алғашқы зерттеушілердің бірі. Жеке құқық саласында оның ең маңызды зерттеулері отбасы құрылымы және 1888 жылғы Черногорияның ерекше азаматтық кодексіне қатысты болды. Ол заң социологиясы мен социологиялық құқықтанудың негізін салушысы деп есептеледі. Сонымен қатар, ол неміс тарихи құқық мектебінің жақтасы болды және оны тарихи мектеп пен заңға социологиялық көзқарас арасындағы кезеңдік тұлға деп санауға болады. 1902 жылы Богишич Париждегі Халықаралық социология институтының президенті болып сайланды.
Valtazar Bogišić (; 20 December 1834 – 24 April 1908), also known as Baltazar and Baldo Bogišić, and a pioneer in sociology. In the domain of private law his most notable research was on family structure and the unique Montenegrin civil code of 1888. He is considered to be a pioneer in the sociology of law and sociological jurisprudence. He was also a follower of the German Historical School of law, and may be considered a transitional figure between the Historical School and sociological approaches to law. In 1902 Bogišić was elected president of the International Institute of Sociology in Paris.
Ерте өмір
Богишичтің отбасы Дубровникке жақын орналасқан шағын жағалау қаласы Кавтаттың белгілі саудагерлері болды. Оның әкесі Кавтатқа жақын маңдағы ішкі аймақтан, Конавледегі Мрцин ауылынан көшіп келді. Богишич 1834 жылдың 20 желтоқсанында Кавтатта дүниеге келді. Екі жылдан кейін, оның жалғыз сіңлісі Мария дүниеге келгенде анасы қайтыс болды. Әкесі оның отбасылық бизнесін жалғастыруын қалады, себебі ұзақ оқу оған кедергі келтіретін сияқты көрінді. Төрт жасында оны жеке қыздар мектебіне берді, ол қаладағы жалғыз жеке мектеп еді, өйткені мемлекеттік мектепке тек алты жасар балалар ғана қабылданатын. Кейін ол мемлекеттік аккредиттелген мектепке түсті, бірақ бітірмей тастап кетті. 11 жасында екі жылдық теңізшілік мектепті бітірді. Ол басқа түлектерден 4-5 жас кіші еді. Балалық шағындағы ең маңызды адамы – оның әкесі Валтазар Богишич еді. Ол кезде ол соқыр болған және оған көптеген халық ертегілерін, сондай-ақ теңіздегі оқиғаларын, саяхаттарын, Милош Обренович сияқты маңызды адамдармен кездесулерін айтып берді, сонымен қатар немересіне өзінің шаруаларын тіпті қарапайым сот істерін де жүргізуге уәкілеттік берді. Әкесі өсиетімен Богишичке мүлкінің жартысын қалдырды. Жайлы білім алмағандықтан, Богишич көптеген кітаптар сатып алатын. Әкесі ақша бермегенде, оны әкесінен алатын. Оның сүйікті жазушыларының бірі серб реформаторы Вук Стефанович Караджич еді. Вуктан шабыттанған Богишич өмірлік үлгісі ретінде, серб халық поэзиясын іздеп, жаза бастады. Көптеген көндірулерден және теңізде болған оқиғадан кейін, әкесі оған 4 жылдық гимназияға (Прогимназия) түсуге рұқсат берді, бірақ одан әрі оқуға қажетті құжаттарды алуына кедергі болмас үшін соңғы емтиханды тапспау шартымен. Сол кезде Богишич өздігінен неміс тілін үйрене бастады. Ол сол кездегі аймақтың ортақ тілі болған итальян тілін де білді. Ол кезде Богишич Дубровник графы Нико Пучич (Поцца) Ұлымен танысты. Бұл өмірлік досы оны әкесінің қалауына қарамастан, соңғы емтиханға дайындалуға көндірді және оған көмектесті. Граф Нико Пучич және оның інісі Медо Пучич (Орсато) сол кезде Дубровниктегі ең белгілі адамдар еді. Олар Дубровникте серб католик қозғалысын құрған зиялы элитаны біріктірді, ол 20 ғасырдың басында жойылды. Богишичтің өміріндегі маңызды оқиға 1856 жылы әкесінің қайтыс болуы болды. Мұрагерлік және отбасылық бизнес бойынша интригалар болды, бірақ екі жылдан кейін Богишич құжаттарды ретке келтіріп, ағайын-туыстарының алған мүлкін қайтарып алды. 1858 жылы ол Падуадағы С. Катерина Лицеалосының Гиннасиосына, кейіннен Венециядағы ең көне лицей, Лицео Фоскариниге түсті, онда итальян тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша оқыды және итальян ұлттық қозғалысының рухына жақындады.
Академиялық білім
Венецияда бітіргеннен кейін, достарының көмегімен Богишич австриялық стипендия алды, бірақ ол тек Австрия университеттерінде оқуға болатын шарты болғандықтан одан бас тартты. Оқу кезінде ол патриоттық және панславяндық ағымдармен байланыста болды. Ол филология, философия (соның ішінде тарих) және құқық тағылымдарын оқыды, сондай-ақ саяси экономика сияқты заманауи курстарды да тыңдады. Ол Венада, Берлинде, Мюнхенде және Парижде салыстырмалы тіл білімінің негізін қалаушы Франц Бопп, прусстық тарихшы Иоганн Густав Дройсен, ең танымал славян тіл білімінің мамандарының бірі Франц Миклошич, социологияның негізін қалаушы Лоренц фон Штайн және Теодор Моммсен, Рудольф фон Йеринг сияқты көптеген белгілі заңгерлермен, сондай-ақ неміс тарихи құқық мектебінің көрнекті өкілдерімен оқыды. 1862 жылы ол Гиссенде философия ғылымдарының докторы ғылымын қорғап, "Пруссия армиясының гусит соғысында жеңіліске ұшырауының себептері" деген тақырыпта диссертациясын қорғады. Ол бұл еңбекте тарихшы Франтишек Палацкийдің зерттеулеріне кеңінен сілтеме жасады. 1865 жылы Венада ол докторлық емтиханның ауызша бөлігін – Rigorosum заң дәрежесін тапсырды, себебі ол сол кезде жұмыс істеп, тәжірибе жинақтаған болатын. Одессада профессорлық қызметке тағайындалғанда оған құрметті Юрис Докторы (Juris Doctor Honoris Causa) дәрежесі де берілді.
Вена
Миклошичтің "серб және итальян тілдерін ана тілі ретінде меңгергеннен басқа, барлық басқа славян тілдерін біледі" деген куәлігінің арқасында, Гиссенде докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін, 1862/63 жылы Богишич Венадағы императорлық кітапхананың славян бөлімінің әкімшісі болып жұмысқа қабылданды. Ол сонымен қатар заң бөлімін және француз революциясы туралы жарияланымдарды басқарды. Славян бөлімінің әкімшісі ретінде ол славян жазушыларының маңызды еңбектерін оқып қана қоймай, олардың көптеген авторларымен жеке танысу мүмкіндігіне ие болды. Сол кездегі Венада империяның әртүрлі халықтарының өкілдерін біріктіретін түрлі ұйымдар құрылды. Богишич Slovanska beseda деп аталатын клубтың құрылуына қатысты, ол бастапқыда империяның барлық славяндарын біріктірді, ал кейіннен чех клубы болып қайта ұйымдастырылды. Богишичтің бастамасымен клубта арнайы славян кітапханасы (Slovanska biblioteka) құрылды және Богишич оның бірінші президенті болды. Осы кезеңде Богишич Біріккен серб жастарын (Ujedinjena omladina srpska) қолдады және өмірінің соңына дейін олардың жақтаушысы болды. Ұйым сербтер мен хорваттардың нақты біртұтас югослав ұлтына бірігуін, олардың тек формалды саяси әрекеттерін емес, көптеген хорват зиялыларының Югославия туралы идеясын жақтады. Югослав ғылым және өнер академиясы құрылғаннан кейін Богишич оның ең белгілі жазушыларының бірі болды. Академия Загребте оңтүстік славян халықтарының ортақ ғылыми мекемесі ретінде құрылды. Бірінші президент хорват Франьо Рачки, ал бірінші хатшы серб Дзюро Даничич болды. Венада тұрған кезінде ол Дубровник дипломаты Стьепан Градичтің 17 ғасырдағы құжаттарын жинады. Ол жастық шағында бастаған серб эпосын жинауды жалғастырды және 1863 жылы демалысын Мостарда өткізді, онда жаңа салынған православие шіркеуінің маңында жиналған эпос оқушыларын тыңдады. 1866 жылы ол Балқан аймақтарының барлығында жер меншігінің формалары, ауылдың әлеуметтік құрылымы, әдет-ғұрыптар, институттар және отбасылық қарым-қатынастарға қатысты көптеген сұрақтарды қамтитын әлеуметтік зерттеу жүргізді. Осы деректерді пайдалана отырып, ол тікелей байқау, салыстырмалы әдістер, статистиканы қолдану көлемі және құжаттарды талдау мәселелерін егжей-тегжейлі зерттеді. 1867 жылы ол "Pravni običaji kod Slovena" (Славяндардың құқықтық әдет-ғұрыптары) атты кітабын жариялады. Ол жұмысын негізінен жазба деректерге негіздеді, бірақ өңірлеріндегі адамдардың құқықтық көзқарастары туралы достарынан сұрақтар қоя бастады. 1872 жылы ол "Pisani zakoni na Slovenskom Jugu" (Славян оңтүстігіндегі заңнамалық ережелер) атты кітабын шығарды. Бұл кітаптың мақсаты – славян оңтүстігінен алынған жазба ескі заң көздерін қамтитын серияға кіріспе болу еді. Богишич өмір бойы мұражайларға қызығушылық танытты. Ол славян мұражайын (Slovenski Muzeum) құру славян мұрасын көрсетуге және славяндар мен басқалардың оған деген санасын арттыруға септігін тигізеді деп сенді. "Slovenski Muzeum" атты жарияланымда ол сол кездегі славофобтарға қарсы шықты, олар славян халықтары герман және романдық ұлттар сияқты өздерінің жолымен дамуы керек деп мәлімдеді. Осы арқылы ол панславист екенін көрсетті. Бұл Польша мен Богемиядан бастау алған 19 ғасырдағы славяндар арасында кең таралған қозғалыс болды және бүгінде ұжымдық идеалдастыру мен сәйкестендірудің ескірген түрі болып табылады. 1867/68 жылдары императорлық кітапханадағы қызметтен кейін Богишич Австро-Венгрия Қорғаныс министрлігіне кірді және Банаттағы Темешвар қаласында орналасқан Австрия әскери шекарасындағы білім беру жөніндегі кеңесші болып тағайындалды. Аймақ халқы өзін-өзі басқаруға дағдыланғандықтан, мектеп жүйесін жақсартуға жасалған бірнеше әрекет сәтсіз аяқталды. Дегенмен, Австрия күшті мектеп жүйесін енгізуді жоспарлаған.
Одесса қаласы
Киев пен Варшава университеттерінің ұсыныстарын қабылдамағаннан кейін, ол Одессада жаңадан құрылған Ресей университетінде профессорлық қызметке қабылданды. 1869 жылы Ресей азаматы болып, мемлекеттік қызметке кіргеннен соң, 1870 жылы Одессада алғашқы лекциясын оқыды. Одессадағы оның ең маңызды жетістігі – Славян кітапханасын құру болды, бірақ профессор ретінде үлкен табысқа жете алмады, себебі ол 1871 жылы студенттердің жаппай наразылықтарын тудырды (кейіннен бұл наразылықтарды өзі ұйымдастырғаны белгілі болды). Австрия баспасөзі Богишичтің "серб болғандықтан панславяндық құрметтің арқасында ғана Одессаға шақырылды" деп жазды және шындығында Ресейде оны құшақ жайып қарсы алмады. Ол оқытуын жалғастырды, бірақ бұрынғы ынтасымен емес. Ерте зейнеткерлікке шығу туралы өтініші қабылданбаған соң, ол көп уақытын зерттеу сапарларына жұмсауға тырысты, тіпті Кавказдағы заңдық әдет-ғұрыптарды жан-жақты зерттеді. Ол Одесса университетінің профессоры лауазымында ресми түрде қалды, бірақ 1873 жылы патшаның бұйрығымен, Ресей азаматы ретінде, жеке құқық кодексін жасау міндетімен Черногорияға аттанды.
Черногория мен Франция
Черногорияда газеттер жаңа Азаматтық кодекстің Богишич келгенге дейін жазылғандығын жазды. Бірақ Богишич Черногорияның билеушісі Николай I-ді күтуге көндіріп, кодекстің жасалуына жылдар қажет екенін түсіндірді. Бұрын Богишич заңдық әдет-ғұрыптарды жинау үшін сауалнамалар дайындап, жариялаған еді. Бұл сауалнамалар бірнеше тілге аударылып, Богишичті этнологиялық және социологиялық құқықтық зерттеулердің алғашқы зерттеушісі ретінде таныстырды. Сауалнамалар негізінде ол 1874 жылы «Оңтүстік славяндардың заңдық әдет-ғұрыптарының жинағы» ("Zbornik sadašnjih pravnih običaja u južnih Slovena I, Građa u odgovorima iz različnih krajeva slovneskoga juga") атты еңбегін жариялады. Богишич сауалнамаларға толық қанағаттанбады, себебі оларда тек 300-ге жуық сұрақ болды, олар мемлекеттік және жеке құқық, соның ішінде халықаралық мемлекеттік құқық мәселелерін қамтыды. Азаматтық кодексті жазу мақсатымен ол 2000 сұрақтан тұратын жаңа сауалнама дайындады, олардың барлығы жеке құқық саласына жататын еді. Оған сол кездегі Черногориядағы аздаған білікті юристтердің бірі Гавро Вукович көмектесті. Богишичтің Черногория үшін азаматтық кодексі, Жалпы мүлік кодексі (серб тілінде Opšti imovinski zakonik деп кеңінен танылған) 1888 жылға дейін жарияланбады. Осы уақыт ішінде Богишич, әлі де орыс профессоры болғандықтан, Парижде тұрақты түрде орналасып, Герцеговинадағы серб революционерлері үшін конституция жазу және Осман империясынан тәуелсіздік алған Болгарияда мемлекеттік және құқықтық тәртіп орнату сияқты басқа да тапсырмалармен айналысты. 1878 жылы ол өзінің танымал халық поэзиясы жинағын ("Narodne pjesme iz starijih, najčešće primorskih zapisa I") жариялады. Ол сонымен қатар отбасының әлеуметтанулық және тарихи аспектілерін зерттеуді жалғастырды. Құқықтық мәселелерде ол отбасылық және мұрагерлік құқықты бөлек кодификациялау қажеттігін қатыстыра айтты, отбасылық құқықтың қатаң мағынада азаматтық құқық емес екенін және мұрагерлік отбасылық құқық институты екенін дәлелдеді. Сондықтан ол Черногорияның азаматтық кодексіне отбасылық және мұрагерлік құқықты қосудан бас тартты, нәтижесінде оны «Жалпы мүлік кодексі» деп атады. Оның 1875 жылғы Герцеговина конституциясының жобасы негізгі құқықтарды, әсіресе теңдікке қатысты құқықтарды қолдайды және ең жақсы республикалық және либералдық дәстүрде жазылған, осылайша жергілікті халықтың рухын, сондай-ақ Богишичтің жастық шағынан бері ұстанымын көрсетеді. Конституция Богишичтің заңнамалық техникасы үшін үлгі болып табылады. Әлеуметтік жағдай мен қажеттіліктерді жақсы түсінген ол саяси идеалдарды қарапайым адамдарға түсінікті заң мәтініне айналдыра алды. Мұндай тәсіл Черногория княздығының Жалпы мүлік кодексіне тән, ол халықтың құқықтық ойлауын күшті идеалдайды. Егер ол дұрыс және әділдік пен халықтың ой-санасы мен заңгерлік әдет-ғұрыптары арасында таңдау жасаса, ол әрқашан дұрыс шешімді таңдайтын. Жалпы мүлік кодексін жасау кезінде Богишич заңдық әдет-ғұрыптармен қатар Рим құқығының қалыптасқан институттарын да ескерді. Осылайша Богишичтің мүлік кодексі бірдей уақытта Рим құқығының қабылдануына, әділдік пен халықтың санасына негізделген. Богишич кодекстің тіліне ерекше мән берді, сондықтан дайын кодекс оның басқа еңбектеріне қарағанда жақсы өңделген. Мұндай заң стилі Сербия Корольдігінің 19 ғасыр заңнамасына үлгі болды. 20 ғасырдың екінші жартысында да Белград заң мектебі Богишич кодексін өзінің үлгісі және бастауы ретінде қарады. Осыған байланысты Богишич кодексі дәл уақытында жазылды, өйткені Сербия Корольдігінің заңдары таза халық тілінде жазылды, Богишич кодексі сияқты. Көптеген югославиялық заңдар, олар Белградта Сербия Корольдігінде бұрын құрылған институционалдық аяда жазылғандықтан, осы құқықтық тіл дәстүріне жатады.
Париж және соңғы жылдары
Кодекс бойынша жұмысын аяқтағаннан кейін, Богишич біраз уақыт бойы Черногория княздығының әділет министрі болды. Содан кейін, 1899 жылы, Жалпы мүлік кодексінің екінші және соңғы жетілдірілген нұсқасы жарияланды. Ол зейнеткерлікке шыққан орыс профессоры ретінде Парижде өмір сүруін жалғастырды. Ол көптеген париждік ғылыми қоғамдарда белсенді қатысты. 1902 жылы Халықаралық социология институтының президенті болып сайланды. Париждің көрнекті азаматы ретінде өмір сүрді және оған әртүрлі елдерден келген құқық студенттері жиі келіп тұратын. Әсіресе сол жылдары ол Біртұтас серб жастарының идеяларына қайта оралып, серб-хорват дауы туралы зерттеу дайындады. Жастығында туған қаласы мен Дубровниктен кеткен кезде, ондағы мәдени элита Дубровник мұрасын дамып келе жатқан заманауи серб мәдениетінің бір бөлігі деп қарастырды. Алайда, ғасыр басында сербтер мен хорваттар арасында Дубровник мұрасы үшін күшті тартыс болды. Өзін серб санайтын Богишич сол кезде өзінің өмірбаянын сербтік "Дубровник" жылнамасында, сондай-ақ Дубровниктегі серб патриоттық газеті "Срд" ("Srđ") басында бірнеше мақала жариялады. Богишич 1908 жылы туған қаласы Кавтатқа жол тартқанда Фиумеде (Риека) қайтыс болды.
Мұра және атау таласы
Богишичтің париждік достарының куәліктеріне сәйкес, Богишич өзінің қайтыс болғаннан кейін Белградта өзінің мұрасына, әсіресе ғылыми кітапхана мен мұрағатына қамқорлық жасайтын және жас заңгерлерге шетелде оқу үшін стипендия беретін қор құруды қалаған. Богишич Сербияның астанасы Белградты таңдады, өйткені оның бай ғылыми жинағы бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын славян мәдениетіне жаулы көзқарас білдірген австриялықтардың қолына түсіп қалуы мүмкін деп қорқып, одан сақтану үшін мұндай шешім қабылдады. Сол кезде оның туған қаласы Кавтат Австро-Мажарстанның құрамында болған. Өзінің соңғы өсиетін қалдырмай қайтыс болғандықтан, Кавтатта тұратын қарындасы Марияға барлық мүлігі, оның ішінде ғылыми кітапханасы мен мұрағаты мұрагерлікке өтті. 18 000 кітап, оның ішінде көптеген сирек антиквариаттар; 10 000 хат; түрлі жазбалар; этнографиялық және нумизматикалық жинақтар жылдар бойы Кавтатта лайықты емес жағдайда сақталды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғылыми кітапхана мен мұрағат Югославия Ғылым және өнер академиясына қосылды. Ол ресми түрде Балтазар Богишич жинағы (Збирка Балтазара Богишича) деп аталды. Оның туған жерінде итальян тілі ресми тіл болғандықтан, Богишичтің туу туралы куәлігі итальян және латын тілінде жазылған. Әкесінің атын алып, Богишич барлық тілдердегі өзінің барлық еңбектеріне Валтазар Богишич деп қол қойды және оны замандастары осы атпен таныды. Оның автобиографиясы алғаш рет "Дубровник" газетінде жарияланғандықтан, редактор Дубровникте Балдассароның (итальянша Вальтазар) жиі қолданылатын лақап аты Балдо екенін атап өтті және оны осы лақап атымен мейіріммен атады. Ол "Сербияның ең көрнекті 100 адамы" тізіміне енген.
Таңдалған кітаптар мен басқа да жеке басылымдар
Гюсситтік соғыстағы неміс әскерлерінің жеңілісінің себептері туралы, Гиесен 1862. Словения мұражайы, Нови-Сад 1867. *Pravni običaji u Slovena*, Загреб: Югослав академиясы ғылым және өнер, 1867. онлайн Ғылыми тұрғыдан славян құқығы тарихын зерттеу туралы, Санкт-Петербург 1870. *Pisani zakoni na slovenskom jugu*, Загреб: Югослав академиясы ғылым және өнер, 1872. онлайн К.А. Поповтың «Ресей және Сербия» еңбегіне шолу, Санкт-Петербург 1872. Оңтүстік славян халықтарының қазіргі заманғы дәстүрлі құқығы туралы жинақ I, славян оңтүстігінің әртүрлі аймақтарынан алынған жауаптар, Загреб: Югослав академиясы ғылым және өнер, 1874. Халық әндері, ең көне, көбінесе жағалаудағы жазбалардан I, Белград: Серб ғылым қоғамы, 1878. онлайн *Aperçu des travaux sur le droit coutumier en Russie*, Париж 1879 (Жаңа француз және шетел құқығы тарихы журналы) = Ресейдегі дәстүрлі құқық жөніндегі зерттеулерге шолу, Белград 1879. Сербтер мен хорваттардың ауылдық отбасыларындағы мүлік бөлісі туралы, 1184 (Халықаралық құқық және салыстырмалы заңнама журналы) *O obliku zvanom inokoština u seoskoj porodici Srba i Hrvata*, Белград 1884. Черногория азаматтық кодексіне қатысты. Оны жасау принциптері мен әдісі туралы бірнеше сөз, Париж 1886 = *Povodom crnogorskog građanskog zakonika*, Белград 1888. *Acta coniurationem Petri a Zrinio et Francisci de Frankopan nec non Francisci Nadasdy illustrantia*, 1663–1671, Загреб 1888. Заңнамадағы техникалық терминдер, Белград 1887. Отбасы және мұрагерлік туралы, Белград 1893. Рагуза статуты, Париж 1894 (Жаңа француз және шетел құқығы тарихы журналы). Славян инкунабулаларының жинағы, Дубровник 1898. Серб халқының дәстүрлі құқығын жинау жөніндегі нұсқаулар, Белград 1900. *Liber statorum civitatis Ragusii compositus anno 1272* (Константин Жиречекпен бірге), Загреб 1904. Герцеговина, Черногория және Албаниядағы дәстүрлі құқық, Титоград: Черногория ғылым және өнер академиясы 1984.
Oб научной разработке Исторiи Славянского права, St. Peterburg 1870. Pisani zakoni na slovenskom jugu, Zagreb: Jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti, 1872. online
Разборъ сочинения К.А. Попова "Россия и Сербия", St. Petersburg 1872. Zbornik sadašnjih pravnih običaja u južnih Slovena I, Građa u odgovorima iz različnih krajeva slovneskoga juga, Zagreb: Jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti, 1874. Narodne pjesme iz starijih, najčešće primorskih zapisa I, Beograd: Srpsko učeno društvo, 1878. online
Aperçu des travaux sur le droit coutumier en Russie, Paris 1879 (Nouvelle Revue historique de Droit français et étranger) = Osvrt na radnje o običajnom pravu u Rusiji, Beograd 1879. De la forme de inokostina de la familie rurale chez les Serbes et les Croates, 1184 (Revue de droit international et de législation comparée) O obliku zvanom inokoština u seoskoj porodici Srba i Hrvata, Beograd 1884. Apropos du Code civil du Monténégro. Quelques mots sur les principes et la méthode adoptés por sa cofection, Paris 1886 = Povodom crnogorskog građanskog zakonika, Beograd 1888. Acta coniurationem Petri a Zrinio et Francisci de Frankopan nec non Francisci Nadasdy illustrantia, 1663–1671, Zagreb 1888. Tehnički termini u zakonodavstvu, Beograd 1887. O porodici i nasljedstvu u pravnoj sistemi, Beograd 1893. Le statut de Raguse, Paris 1894 (Nouvelle revue historique de droit français et étranger). Zbirka slovenskih inkunabula, Dubrovnik 1898. Uputstva za sabiranje pravnih običaja srpskog naroda, Beograd 1900. Liber statorum civitatis Ragusii compositus anno 1272 (with Constantine Jireček), Zagreb 1904. Pravni običaji u Hercegovini, Crnoj Gori i Albaniji, Titograd: Crnogorska akademija nauka i umjetnosti 1984.
Хат-хабар
Валтазар Богишич және Франжо Рачки – Хабар алмасу, Серб халқының тарихы, тілі және әдебиеті жинағы XXV, 1960. Стоян Новакович пен Валтазар Богишичтің 1842–1915 жылдардағы хабар алмасуы, Серб халқының тарихы, тілі және әдебиеті жинағы XXVIII, 1968.
Баспа жинағы
Валтазар Богишич, Pravne rasprave i članci I, Београд 1927 жыл. Вальтазар Богишич, Изабрана дела и општи имовински законик, Белград 1986 жыл. Вальтазар Богишич, Изабрана дела I–VIII, Белград/Подгорица 1999 жыл. Вальтазар Богишич, Изабрана дела I–IV, Белград/Подгорица 2004 жыл.