Солтүстік мұхит жорығы: PQ 16 және QP 12 конвоялары

Кіріспе

PQ 16 конвойы (21–30 мамыр 1942 ж.) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбритания, АҚШ және одақтас елдердің кемелерінің Арктикадағы конвойы, Мурманск және Совет Одағындағы Архангельскке бағытталған. Бұл конвойға дейін жасалған ең ірі конвой болды және оған көптеген сүйемелдеуші кемелер мен су асты кемелері бөлінді. QP 12 конвойы, кері бағыттағы конвой, сол күні жолға шықты.

1941 жылы «Барбаросса» операциясы – Совет Одағына неміс шапқыншылығы сәтсіз аяқталғаннан кейін, немістер жылдам жеңіске үміттенбей, Норвегияда күш жинауға кірісті. Олардың мақсаты – Арктикадағы конвойларды кемелермен, ұшақтармен және су асты қайықтарымен тосқауылдау болды. 1942 жылдың басында Норвегиядағы «Люфтваффе» – Luftflotte 5 (Әуе флоты 5) бомбалаушы және торпедалық бомбалаушы ұшақтармен күшейтілді және Норвегия жағалауы мен Арктика мұзы арасында өтетін конвойларға шабуыл жасау үшін қайта ұйымдастырылды. Мұз әлі де оңтүстік қысқы шегіне жақын болды. Осы жыл мезгілінде күн көкжиектің үстінде тұратындықтан, кемелердің палубасындағы экипаж мұңғырған және стресстік жағдайға түсті. Күзетшілер үшін мұздан шағылысқан күн сәулесінің жарығы ерекше қиындық тудырды. 25 мамырда әуе шабуылдары басталды, неміс бомбалаушылары мен торпедалық бомбалаушылары шабуылдарын үйлестірді. Торпедалық бомбалаушылар бір уақытта ұшырылды, бұл кемелердің торпедалардан қашуын қиындатты. Әуе шабуылдары 1 маусымға дейін жалғасты, нәтижесінде алты кеме батты, тағы біреуі су асты қайығының шабуылынан зардап шекті. 3–6 неміс ұшағы атып түсірілді және біреуі зақымдалды. 27 мамырда ұшақтардан 108 шабуыл тіркелді. Конвойдан кейін сүйемелдеуші командирі конвойларға көбірек зениттік қару-жарақ және сүйемелдеуші авианосецтен әуе қорғанысын беруді ұсынды. Немістер конвойды дерлік жойғанын мәлімдеді және ұзақ күндізгі сағаттарда су асты кемелерінің шабуылдарына қарағанда әуе операциялары тиімдірек екеніне қорытынды жасады. Немістердің біріктірілген пикелік және торпедалық бомбалау тактикасы, торпедаларды бірнеше рет (алтын тарақ) түсіру арқылы дұрыс екені дәлелденді.

Қарыз-жалға беру

1941 жылы 22 маусымда басталған Барбаросса операциясынан кейін, Ұлыбритания мен КСРО шілде айында «Гитлерлік Германияға қарсы қазіргі соғыста бір-біріне барлық көмек және қолдау көрсететін» келісімге келді. 1941 жылдың қыркүйегіне дейін британдықтар 450 ұшақ, резеңке, 3 000 000 жұп аяқ киім, сондай-ақ қалайы, алюминий, джут, қорғасын және жүн жіберді. Қыркүйек айында британдық және американдық өкілдер кеңестік тараптың қажеттіліктерін және оларды қанағаттандыру мүмкіндігін зерттеу үшін Мәскеуге сапарлады. Үш елдің өкілдері 1941 жылдың қазанында 1942 жылдың маусымына дейін, ал әрбір келесі жылдың 1 шілдесінен 30 маусымына дейін, Ленд-Лизинг аяқталғанға дейін қолданылатын жаңа хаттамалар жасауға келісті. Хаттамада тауарлар, ай сайынғы жеткізілімдердің көлемі және кезеңге арналған жалпы сома көрсетілген. Бірінші хаттамада жіберілетін тауарлар нақты көрсетілген, бірақ оларды тасымалдауға арналған кемелер туралы мәлімет болмады. КСРО-ның жеткізуге қажетті кемелері мен сүйемелдеуші кемелері болмады, ал «жеткізуге көмектесуге» міндеттенген британдықтар мен американдықтар балама болмағандықтан, тауарларды жеткізуді өздеріне алды. 1941 жылы кеңестік тараптың басты қажеттілігі – әскери техниканы жоғалтқандардың орнына толықтыру болды, себебі келіссөздер кезінде екі ірі ұшақ зауыты Ленинградтан шығысқа, ал тағы екеуі Украинадан көшірілді. Өндірісті қайта бастауға кем дегенде сегіз ай уақыт қажет болды, соған дейін ұшақ шығару күніне 80-ден 30 ұшаққа дейін төмендеді. Ұлыбритания мен АҚШ айына 400 ұшақ (алғашқыда үш бомбалаушыға бір истребитель, кейін кері пропорцияда), айына 500 танк және 300 «Брен» бронетранспортері жіберуге міндеттенді. Бұдан өзге, ағылшын-американдық тарап алюминийдің белгілі бір көлемін, 3862 станок, сондай-ақ түрлі шикізаттар, азық-түлік және медициналық жабдықтар жіберуге міндеттенді.

Солтүстік мұзды мұхит

Гренландия мен Норвегия арасында әлемдегі ең дауылды сулар орналасқан, қар, қырау және бұрқасынмен толы дауылдардың астындағы сулар. Солтүстік мыс және Баренц теңізінің маңында теңіз температурасы сирек 4° Цельсийден жоғары көтеріледі, ал судағы адам дереу құтқарылмаса, қайтыс болуы мүмкін. Суық су мен ауа кемелердің үстіңгі құрылысында мұз қатуына себеп болды, кеменің салмағын жоғарылатуын болдырмау үшін оны жылдам жою қажет болды. Суық Арктика суы Мексика шығанағынан келген жылы су – Солтүстік Атлантика ағысымен кездесті, ол Шотландия мен Исландия арасында Англияның оңтүстік-батысына жетті. Норвегияның солтүстігінде ағыс екіге бөлінеді. Солтүстік ағысы Медвежий аралдан солтүстікке қарай Шпицбергенге дейін, ал оңтүстік ағысы Мурманск жағалауымен Баренц теңізіне дейін ағады. Суық Арктика суының және жоғары тұздылығы бар жылы судың араласуы конвойлардың жасырынуына мүмкіндік беретін тығыз тұманды тудырады, бірақ сулардың әртүрлі температурасы мен тығыздығы U қайықтарының қозғалысы ASDIC-тің тиімділігін күрт төмендетті. Қыста полярлық мұз Солтүстік мысқа дейін жетіп, жазда Шпицбергенге дейін кері шегінуі мүмкін, бұл кемелерді Люфтваффе әуе базаларына жақындатуға немесе теңізге көбірек шығуға мәжбүр етеді. Аймақ қыста ұзақ қараңғылыққа, ал жазда – ұзақ жарыққа толы, бұл әуедегі барлауды қиын немесе оңай етеді.

Арктикалық конвойлар

1941 жылдың қазан айында премьер-министр Уинстон Черчилль әр он күнде бір рет Арктикадағы КСРО порттарына конвой жіберуге және 1942 жылдың шілдесінен 1943 жылдың қаңтарына дейін айына 1200 танк жеткізуге, содан кейін 2000 танк пен бұрын уәделенгеннен артық 3600 ұшақ жеткізуге міндеттенді. Бірінші конвой шамамен 12 қазанда Мурманскқа жетіп келсе, келесі конвой 22 қазанда Исландиядан аттанатын болды. Ұлыбританиялық, одақтас және бейтарап кемелердегі әскери жабдықтар мен совет соғысы үшін қажетті шикізат Исландиядағы Хвалфьёрдур портында жиналды, ол Атлант мұхитының екі жағынан келген кемелер үшін ыңғайлы болды. 1941 жылдың соңына қарай Атлант мұхитында қолданылған конвой жүйесі Арктика бағытында да енгізілді; конвой коммодоры кемелердің капитандары мен сигнал офицерлерінің конвойды басқару үшін, ұзын қатарлармен орналасқан қысқа колонналар түрінде, брифингке қатысуын қамтамасыз етті. Коммодор көбінесе зейнеткер әскери теңізші немесе Корольдік теңіз резервінің өкілі болып, сауда кемелерінің бірінде (көк крестпен ақ тумен белгіленген) болады. Коммодорға төрт адамнан тұратын теңіз сигналдары тобы көмектесті, олар шамдар, семафорлық жалаулар мен телескоптар арқылы кодталған сигналдарды жіберді. Ірі конвойларда коммодорға вице-коммодорлар мен артқы коммодорлар көмектесті, олармен бірге сауда кемелерінің жылдамдығын, бағытын және зигзаг тәсілін басқарып, сүйемелдеуші командирмен байланыс жасады. Жаз айларында конвойлар 75° солтүстік ендікке дейін солтүстіске қарай, содан кейін Баренц теңізіне және Кола шығанағындағы Мурманск, Ақ теңіздегі Архангель порттарына бағытталды. Қыста полярлық мұздың оңтүстікке қарай кеңеюіне байланысты конвой маршруты Норвегияға жақындады. 1942 жылдың наурыз айының басына дейін Арктика жолымен жіберілген 110 кемеден бір сауда кемесі жоғалып кетті; КСРО порттарындағы қабылдау жағдайы, кемелердің, су асты қайықтарының және ұшақтардың неміс конвойға қарсы операцияларынан гөрі көбірек қиындық туғызды. Жаз маусымы жақындаған сайын, күндізгі уақыт ұзарды, конвойлардың көлемі үлкейіп, жөнелтуді күтіп тұрған кемелердің жиналуын азайтуға көмектесті.

In October 1941, the Prime Minister, Winston Churchill, made a commitment to send a convoy to the Arctic ports of the USSR every ten days and to deliver 1,200 tanks a month from July 1942 to January 1943, followed by 2,000 tanks and another 3,600 aircraft in excess of those already promised. The first convoy was due at Murmansk around 12 October and the next convoy was to depart Iceland on 22 October. A motley of British, Allied and neutral shipping loaded with military stores and raw materials for the Soviet war effort would be assembled at Hvalfjörður in Iceland, convenient for ships from both sides of the Atlantic. By late 1941, the convoy system used in the Atlantic had been established on the Arctic run; a convoy commodore ensured that the ships' masters and signals officers attended a briefing to make arrangements for the management of the convoy, which sailed in a formation of long rows of short columns. The commodore was usually a retired naval officer or a Royal Naval Reserveist and would be aboard one of the merchant ships (identified by a white pendant with a blue cross). The commodore was assisted by a Naval signals party of four men, who used lamps, semaphore flags and telescopes to pass signals in code. In large convoys, the commodore was assisted by vice and rear commodores with whom he directed the speed, course and zig zagging of the merchant ships and liaised with the escort commander. During the summer months, convoys went as far north as 75 N latitude then south into the Barents Sea and to the ports of Murmansk in the Kola Inlet and Archangel in the White Sea. In winter, due to the polar ice expanding southwards, the convoy route ran closer to Norway. Until early March 1942 one merchant ship of the 110 sent via the Arctic route had been lost; the condition of the receiving ports in the USSR caused more difficulty than German anti convoy operations by ships, submarines and aircraft. As the summer season approached the hours of daylight increased just as the size of convoys got bigger to alleviate the accumulation of ships awaiting dispatch.

Ұлыбританияның стратегиясы

Норвегиядағы неміс әуе күшінің күшеюі және конвойлер мен олардың эскорттарының, әсіресе PQ 15 және QP 11 конвойлерінің ұлғаюы, 18-ші крейсерлік эскадрильяның командирі контр-адмирал Стюарт Бонхам Картер, үй флотының бас қолбасшысы адмирал сэр Джон Тови және Корольдік теңіз күштерінің кәсіби басшысы адмирал сэр Дадли Паунд Арктикалық конвойлерді жаз айларында тоқтатуды бірауыздан ұсынды. Арктикалық конвойлерге қолданыстағы ресейлік кемелердің аз саны, Норвегияда орналасқан Люфтфлот 5-тен келген зиян және 1942 жылдың басынан бері Норвегиядағы неміс жауынгерлік кемесінің болуы, Ресейге жабдықтармен толы көптеген кемелердің батыс жағалауда тоқтауына, ал шығыс жағалауда бос және зақымдалған кемелердің күтіп тұруына әкелді. Теңіз күштерінің пікірлеріне қарамастан, Черчилль АҚШ президенті Франклин Рузвельт пен Кеңес Одағының басшысы Иосиф Сталиннің қысымына ілесіп, саяси жағдайға мойынсұнып, жиналған жүкті азайту үшін үлкен конвойді жіберуге бұйрық берді.

Блетчли саябағы

Британдық үкіметтің код және шифрлау мектебі (GC&CS) Блетчли Паркте орналасқан, онда кодты бұзушылар мен трафик талдаушылардан тұратын шағын өнеркәсіп болды. 1941 жылдың маусым айына қарай, неміс Enigma машинасының су үстіндегі кемелер мен U- қайықтары қолданған Home Waters (Хеймиш) параметрлерін жылдам оқу мүмкін болды. 1942 жылдың 1 ақпанында Атлантика және Жерорта теңізіндегі U- қайықтарында қолданылатын Enigma машиналары өзгертілді, бірақ неміс кемелері мен Арктикалық сулардағы U- қайықтары ескі Heimish параметрін (1942 жылдан бастап Hydra, британдықтар үшін Dolphin) қолдануын жалғастырды. 1941 жылдың ортасына қарай британдық Y станциялары Luftwaffe W/T хабарларын қабылдап, оқи алатын және Luftwaffe операциялары туралы алдын ала ескерту бере алатын болды. 1941 жылы әскери-теңіз кемелерінде Luftwaffe беспроводты хабарларын тыңдауға арналған қабылдағыштары бар Headache тобына жататын қызметкерлер орналастырылды. 1942 жылдың мамыр айынан бастап кемелер RAF Y есептеушілер тобын алды, олар күзетке сүйенген крейсерлік адмиралдармен бірге теңізге шығып, Headache тобы ұстаған Luftwaffe W/T сигналдарын түсіндірді. Адмиралтейство Luftwaffe беспроводты жиіліктерінің, шақыру белгілерінің және күнделікті жергілікті кодтардың мәліметтерін есептеушілерге жіберді, олар Luftwaffe процедуралары туралы білімімен бірге неміс барлаушылық рейдерлері туралы жеткілікті нақты мәліметтерді алуға мүмкіндік берді. Кейде есептеушілер радарлар анықтағанға 20 минут бұрын шабуылдарды болжады.

B-қызмет

Кригсмариннің қарсыласы неміс [[B Dienst (B Dienst, бақылау қызметі)]] Кригсмариннің [[Неміс әскери-теңіз барлау қызметі (MND, әскери-теңіз барлау қызметі)]] 1939 жылға дейін Адмиралтействоның бірнеше кодтары мен шифрларын бұзған, бұл Кригсмарин кемелеріне британдық күштерден қашып, күтпеген шабуылдар жасауға мүмкіндік берді. 1940 жылдың маусым және тамыз айлары аралығында Скаггерак теңізінде британдық радиосигналдарынан алынған мәліметтерді пайдаланып, алты британдық су асты кемесі батып кетті. 1941 жылы B-Dienst батыс бағытындағы Бас қолбасшының U- қайықтары патрульдік аймақтардағы конвойлар туралы хабарламаларын оқыды, бұл су асты кемелеріне "қауіпсіз" аймақтарға өтуге мүмкіндік берді. B-Dienst 1942 жылдың ақпан айында №3 әскери-теңіз шифрын бұзып, наурыз айына қарай трафиктің 80 пайызын оқи бастады, және бұл 1943 жылдың 15 желтоқсанына дейін жалғасты. Сәйкес келіп, британдықтар Shark шифрына қол жеткізе алмады және Ultra туралы ақпаратты №3 шифрмен жіберуге болмады. Қыркүйек айының басында Фин радиосы кеңес әуе күштерінің хабарламасын ашып, конвой маршрутын анықтады және оны немістерге жіберді.

Люфтваффе тактикасы

Конвой жиналуы туралы ақпарат алғаннан кейін, Fliegerführer Nord (Батыс) Исландия мен Солтүстік Шотландияны іздеу үшін ұзақ қашықтықтан барлау ұшақтарын жіберетін. Конвой байқалғаннан кейін, ұшақтар аймақтың қатал ауа райында мүмкіндігінше байланысты сақтап тұруы керек еді. Егер байланыс үзілсе, соңғы көрілген орнынан бағыты есептеледі және байланыс қайта орнату үшін қабаттасқан рейстер жасалатын. Барлық үш Fliegerführer конвой олардың операциялық аймақтары арқылы өтетін кезде өзара ынтымақтастықпен әрекет етуі керек еді. Fliegerführer Lofoten Солтүстік мүйістен Шпицберген аралына дейінгі сызыққа дейін шығысқа қарай конвойға қарсы операцияны бастайды, содан кейін Fliegerführer Nord (Ост) өзінің және Fliegerführer Lofoten ұшақтарын пайдаланады, олар Киркенес немесе Петсамоға қашықтықта қалады. Fliegerführer Nord (Ост) операция кезінде ұшақтарды жердегі күштерді қолдауға жұмылдыруға құқығы жоқ еді. Конвой жеткен бойда, ұшақтар конвой Мурманск немесе Архангельск портына жеткенше үздіксіз шабуылдауды жалғастыруы керек еді. Наурыздың соңынан мамырдың соңына дейін PQ 13, 14, 15 және QP 9, 10 және 11 конвойларына қарсы әуе күшінің әсері шамалы болды, QP конвойларындағы 16 кемеден он екісі батып, QP конвойларындағы батқан беске екеуі Люфтваффе есебіне жатты; 166 сауда кемесі Ресейге аттанды, ал 145 кеме сапардан аман қалды. Жаман ауа райы Люфтваффеден де қауіпті болды, бұл PQ 14 конвойындағы 16 кемені кері қайтаруға мәжбүр етті. Сәуірде көктемгі еріген су көптеген Люфтваффе ұшақтарын ұшудан тоқтатты, ал мамыр айындағы нашар ауа райы байланыстың үзілуіне және конвойлардың таралуына әкелді, оларды ұзақ Арктикалық түнінде табу мүмкін болмады. Конвойларға шабуыл жасалған кезде, ұшақтардың саны сирек он екіден асып, конвойдің ұшаққа қарсы артиллериялық топтарының жұмысын жеңілдетті, олар сәуір және мамыр айларында бірнеше ұшақты атып түсірді. Люфтваффе мен Kriegsmarine арасындағы байланыстағы кемшіліктер анықталды және тактикалық ынтымақтастық күрт жақсарды, Hermann Böhm (Kommandierender Admiral Norwegen) PQ 15 және QP 11 конвойларына қарсы операция кезінде ұшақтар, су асты қайықтары және эсминецтер арасында ешқандай мәселе болмағанын атап өтті. Қаңтарда 152 ұшақтан бастап, Luftflotte 5 күштерін 1942 жылдың наурызына дейін 221 алдыңғы қатардағы ұшаққа дейін арттырды. Мамыр айына қарай Luftflotte 5 Солтүстік Норвегиядағы Солтүстік мүйіс маңында 264 ұшақтан тұратын, оның ішінде 108 Ju 88 ұзақ қашықтыққа ұшатын бомбалаушы, 42 Heinkel 111 торпедалық бомбалаушы, 15 Heinkel He 115 гидроторпедалық бомбалаушы, 30 Junkers Ju 87 пикируші бомбалаушы және 74 Focke Wulf 200, Junkers 88 және Blohm & Voss BV 138 ұшақтары болды.

As soon as information was received about the assembly of a convoy, Fliegerführer Nord (West) would send long range reconnaissance aircraft to search Iceland and northern Scotland. Once a convoy was spotted aircraft were to keep contact as far as possible in the extreme weather of the area. If contact was lost its course at the last sighting would be extrapolated and overlapping sorties would be flown to regain contact. All three Fliegerführer were to co operate as the convoy moved through their operational areas. Fliegerführer Lofoten would begin the anti convoy operation east to a line from the North Cape to Spitzbergen Island, whence Fliegerführer Nord (Ost) would take over using his and Fliegerführer Lofoten's aircraft, which would to Kirkenes or Petsamo to stay in range. Fliegerführer Nord (Ost) was not allowed to divert aircraft to ground support during the operation. As soon as the convoy came into range, the aircraft were to keep up a continuous attack until the convoy docked at Murmansk or Archangelsk. From late March to late May the air effort against PQ 13, 14, 15 and QP 9, 10 and 11 had little effect, twelve sinkings out of 16 lost in QP convoys and two out of five sinkings from QP convoys being credited to the Luftwaffe; 166 merchant ships had sailed for Russia and 145 had survived the journey. Bad weather had been nearly as dangerous as the Luftwaffe, forcing 16 of the ships in PQ 14 to turn back. In April, the spring thaw grounded many Luftwaffe aircraft and in May bad weather led to contact being lost and convoys scattering, being impossible to find in the long Arctic night. When air attacks on convoys had taken place, the formations rarely amounted to more than twelve aircraft, greatly simplifying the task of convoy anti aircraft gunners, who shot down several aircraft in April and May. Failings in liaison between the Luftwaffe and Kriegsmarine were uncovered and tactical co operation greatly enhanced, Hermann Böhm (Kommandierender Admiral Norwegen) noting that in the operation against PQ 15 and QP 11, there were no problems in co operation between aircraft, submarines and destroyers. From 152 aircraft in January, reinforcements to Luftflotte 5 increased its strength to 221 front line aircraft by March 1942. By May Luftflotte 5 had 264 aircraft based around the North Cape in northern Norway, consisting of 108 Ju 88 long range bombers, 42 Heinkel 111 torpedo bombers, 15 Heinkel He 115 float plane torpedo bombers, 30 Junkers Ju 87 dive bombers and 74 long range Focke Wulf 200s, Junkers 88s and Blohm & Voss BV 138s.

Германияның әуе-теңіз құтқару қызметі

Луфтваффе теңіздегі құтқару қызметі (Seenotdienst) Кригсмарин, Норвегиялық теңіздегі құтқару қоғамы (RS) және өтетін кемелермен бірге әуе экипажы мен кеме апатына ұшыраған теңізшілерді құтқарып алды. Қызмет Stavanger-дегі Seenotbereich VIII-ден тұрады, ол Stavanger, Bergen және Trondheim-ді қамтиды, сондай-ақ Kirkenes-тегі Seenotbereich IX Tromsø, Billefjord және Kirkenes үшін жұмыс істеді. Адамдарды суық климат пен қатыгез ауа райынан құтқару үшін, құтқару операцияларында да, кемелерге қарсы операциялар кезінде де ынтымақтастық маңызды болды. Теңіздегі құтқару ұшақтары Heinkel He 59 поплавоктық ұшақтары, Dornier Do 18 және Dornier Do 24 гидроұшақтарынан құралды. Oberkommando der Luftwaffe (OKL, Луфтваффе жоғары қолбасшылығы) Норвегиядағы іздеу және құтқару ұшақтарының санын ұлғайта алмады, себебі ұшақтар мен экипаждардың жалпы жетіспеушілігі болды. Стумпф мұндай суық суларға құлаудың өте жылдам құтқаруды талап ететінін және оның экипаждарына "құтқару мүмкіндігі берілуі керек" болғанын, әйтпесе мораль сақталмайтынын көрсеткеніне қарамастан, бұл жағдай өзгермеді. PQ 16 операциясынан алынған тәжірибеден кейін Стумпф бұл міндетті конвойларға шабуыл жасамайтын жағалауды барлау эскадрильяларына жүктеді. Олар енді кемелерге қарсы операциялар кезінде әуе экипажын құтқаруға әрдайым дайын болады.

Крейсерлер және қашықтықтан сүйемелдеушілер

2 мамырдағы теңіз шайқасынан кейін Адмиралтейство неміс эсминецтерінен туындаған қауіп азайғанын және крейсерлердің PQ 16 конвоіне Bear Island-тан артық сүйемелдеудің қажеті жоқ деп шешті. (Адмирал Гарольд Берроу, крейсерлік топтың командирі) және оның эсминецтері 23 мамырда PQ 16 конвоіне сүйемелдеуші эсминецтермен бірге Seidisfiord-тен аттанды, , , және . Ауыр крейсерлер , және жеңіл крейсер кешірек Исландияның батыс жағалауындағы Hvalfjörður портынан келді. Адмиралтейство PQ 16/QP 12 конвоіне ең басты қауіп 10 мамырға дейін Нарвик портында болған Admiral Scheer крейсері және 26 мамырда келген Lützow ауыр крейсері, майлау кемесі (Troßschiff) Dithmarschen, Hans Lody эсминеці және T7 торпедалық катері болады деп күтті. Tirpitz ұрыс кемесінің күтпеген шабуылына қарсы тұру үшін ұшақ тасымалдаушы , соғыс кемелері (адмирал Джон Тови, алыс күзету күшінің командирі) және Вашингтон, Wichita және басқа да ауыр крейсерлер, сондай-ақ тоғыз британдық және төрт американдық эсминецтері Исландияның солтүстік-шығысында күзеттік патрульдеуге жіберілді. Бес британдық және үш советтік суасты қайықтары Норвегия жағалауында патрульдеуге жіберілді, ал советтік тарап солтүстік Норвегиядағы Люфтваффе әуе базаларын 200 советтік әуе күштерінің (Voyenno Vozdushnyye Sily, VVS) бомбалаушыларымен шабуылдауға уәде берді. (Бірақ орыстар конвойға қарсы неміс әскерінің басты операциясы аяқталғаннан кейін ғана 20 бомбалаушы ұшағын жіберуге дайын болды.)

Конвойдың еріп жүрушілері

PQ 16 (Конвой комиссары Н. Х. Гейл RNR) 36 кемесі, барған сайын үлкен Арктикалық конвой, 1942 жылдың 21 мамырында Исландияның Хвалфьёрдур портынан жолға шықты; рейс туралы Рейкьявик қаласындағы неміс тыңшысы хабарлады. Конвойлер стандартты формацияда, қысқа бағаналар түрінде саяхаттайтын, саяхат бағытынан сол жаққа қарай 1-ші нөмірмен орналасты. Бағанадағы әрбір орын нөмірленген: 11 – 1-бағанадағы бірінші кеме, 12 – бағандағы екінші кеме; 21 – 2-бағанадағы бірінші кеме. Бағанадағы кемелер 1943 жылға дейін белгілі бір арақашықтықта жүзіп өтті, содан кейін аралық тәжірибесі аз капитанға ыңғайласу үшін ұлғайтылды. Конвой тоғыз бағанадан тұрды, оларға мина тазартушы және St Elstan, Lady Madeleine, Northern Spray және Free French Retriever теңіз траулерлері жақыннан сүйемелдеді, бірақ олар үш күннен кейін қайта оралуға мәжбүр болды, себебі олар тым баяу болды. Сауда кемесі – әуе қорғанысы үшін Hawker Hurricane истребителін тасымалдайтын катапульттік ұшақ тасымалдаушы кеме. 23 мамырда, Сейдисфьордтан (Сейдисфьорд) көмекші зениттік крейсер конвойға қосылды. "Алинбанк" кемесі радармен, төрт жұп 4 дюймдік жоғары бұрышты зениттік пулеметпен, екі төрттік QF 2 фунттық Mark VIII "пом-пом" зениттік пулеметтерімен және 20 мм Оерликон пулеметтерімен жабдықталған. "Алинбанкты" "Honeysuckle", "Starwort" және "Free French Roselys" корветтері сүйемелдеді. Т класты суасты кемесі және S класты суасты кемесі конвойға қосылды, сондай-ақ Force Q, флоттық майлаушы және Хант класты эсминецтер де қосылды. Достас елдердің суасты кемелері P37, P46, P614, Нидерландтың O 10, Free French Minerve және Кеңес Одағының суасты кемелері S 102, Shch 422 және K 1 конвойды қоршап, күзетті.

24 мамыр

Крейсерді жапқан күшті 24 мамыр күні сағат 19:00-де неміс барлау ұшағы байқады және түн ортасында қалың тұманға ұшырады. Крейсерлер мен Ашанти, Мартин, Ахатес, Волонтер және Гарланд эсминдері соқтығысудан аулақ болу үшін солтүстік-шығысқа бұрылды; қараңғыда эсминдер қауіпсіздік үшін бөлініп кетті. Гарланд позициясынан шығып, қалған эсминдер конвойді іздеп жүргенде қайтадан крейсерлерге қосылды. PQ 16 өз қиындықтарымен күресіп, тек эскорттағы радарлардың, әсіресе Волонтер мен Хайдарабадтағы құрылғылардың арқасында шашырап кетпеді. Сауда кемелері тұман ішінде сирена арқылы Морзе кодымен "курс 080°, жылдамдық 6 түйін" хабарламасын берді, бірақ конвой кешке дейін толық құрамына келтіре алмады. Арктикалық аймақта мамырдан шілдеге дейін күннің ұзақтығы шексіз болады, ал тұман экипаждың жұмысын қиындатып, бақылаушылар мен күзетшілерді шаршатады. Сағат 5 шамасында көріну жақсарып, крейсерлер жүкті кемелердің ортаңғы колонналары арасында жұптармен конвойге қосылды. Он жетінші эсминецтер флотилиясы өз кемелерін командир Ричард Онслоудың, Ашантидегі капитанның (D), жақын эскорт командирінің қарамағына берді.

25 мамыр

Ашантиде неміс тілінде сөйлейтін және Люфтваффе радиобайланысын тыңдау үшін жоғары жиілікті сымсыз қабылдағыштармен жабдықталған RAF әскери авиаторларының тобы болды. Кейде RAF әскери авиаторлары жердегі ұшқыштардың бір-бірімен сөйлескенін естіп, кейін олардың талаптарын, әуежайларына оралғанда тыңдады. Сағат 6:00-де FW 200 Kondor пайда болды және конвой зигзаг қозғалғанда эсминец оқ атты. Тұман көбейіп, зигзаг қозғалысы тоқтатылып, ашық жерлерде қайта басталды. Эсминецтер Black Ranger-ден отын алды, содан кейін Q тобы конвойдан кетіп қалды. QP 12 шамамен сағат 14:00-де өтті және сағат 13:00-де U қайығын көргенін хабарлады; сағат 15:00-де Мартин, конвойдың оң жағында, U қайығын көріп, шабуыл жасады, су асты қайығы суға батқанша атып, содан кейін тереңдік зарядтарын тастап, өз орнына қайтып келді. Конвой орташа теңіз желмен шығысқа қарай жүзіп кетті, бірақ аяқталмайтын жарық күндізгі уақыт палубадағы экипаждарға әсер етіп, оларды шаршатып, күйбеңдеуге ұшыратты. BV 138 Kondor-дан бақылауды қабылдады және алғашқы әуе шабуылы сағат 19:10-да басталды. 3./KG 26 (Hauptmann Eicke) тобынан бірнеше Ju 88 және 9 Heinkel 111 торпедалық бомбалаушылары, олардың алтауы ашық аспанға байланысты кері қайтты. Қалған Heinkel 111 бомбалаушылары күннен шабуыл жасап, бір кемені батырғандарын және екіншісін зақымдағандарын мәлімдеді. Empire Lawrence өз катапультісінен Pilot Officer May-ді ұшырып жіберіп, Heinkel 111 бомбалаушыларына шабуыл жасады. May біреуін өртеп, екіншісін зақымдады; жауап атысынан аяқтарына жарақат алды және оның Hurricane ұшағы кемелердің бірінен зениттік оққа түсті. Hay Hurricane ұшағын конвойдың бағытында тастап кетті, оны Volunteer кемесі жинап алды. Heinkel бомбалаушылары торпедаларын тастады, олардың барлығы өткір болды, ал алты Junkers Ju 88 бомбалаушылары тікұшақпен шабуыл жасады. Hyderabad жақын жерде жарылып кетті, ал американдық сауда кемесі Carlton бу құбырының сынуына ұшырады. Су астына қарсы траулер Northern Spray Carlton-ды сүйреп алып, Исландияға қайтып келді, екеуі де қауіпсіз жетті. 2./KG 26 тобынан 6 He 111 және 1./Kü. Fl. Gr. 406 тобынан 4 He 115 кейінірек келді. Британдық бақылаушылар He 115 бомбалаушыларының бірі шабуылдан кейін айналып келгенін байқады, бұл түсірілген экипажды құтқаруға дайын екенін көрсетеді. He 111 бомбалаушылары бір рет соққыға ұшырғандарын және бес рет өткізіп алғандарын мәлімдеді, ал He 115 бомбалаушылары бір торпеда ұшырғандарын және үш ұшақтың көріну нашар болғандықтан кері қайтқандарын мәлімдеді.

Ashanti had embarked a party of RAF airmen who spoke German and had high frequency wireless receivers to eavesdrop on Luftwaffe R/T traffic. Sometimes the RAF men heard pilots on the ground talking to each other and later listened to their claims as they returned to their airfields. An FW 200 Kondor appeared at 6:00 a. m. and was fired on by a destroyer as the convoy zig zagged. More fog was encountered and the zig zagging was stopped and started again in the clear patches. The destroyers took on fuel from Black Ranger and then Force Q left the convoy. QP 12 crossed at about 2:00 p. m. and reported sighting a U boat at 1:00 p. m.; at 3:00 p. m., Martin, on the starboard side of the convoy, spotted a U boat and attacked, firing until the submarine dived, then depth charged the area before returning to its station. The convoy sailed eastwards in a moderate sea breeze but the endless daylight continued to affect the crews above decks, making them more tense and fatigued. A BV 138 took over the shadowing from the Kondor and the first air attack began at 7:10 p. m. Several Ju 88s and 9 Heinkel 111 torpedo bombers from 3./KG 26 (Hauptmann Eicke), six of which turned back due to the clear sky. The remaining Heinkels 111s attacked out of the sun and claimed one ship sunk and one damaged. Empire Lawrence launched Pilot Officer May in its catapult Hurricane, who attacked the Heinkel 111s. May set one on fire and damaged another; he was wounded in the legs by return fire and his Hurricane was hit by anti aircraft fire from one of the ships. Hay ditched his Hurricane in the path of the convoy, where he was picked up by Volunteer. The Heinkels dropped torpedoes, all of which missed and six Junkers Ju 88s dive bombed. Hyderabad was near missed and the US merchantman Carlton suffered a broken steam pipe. The anti submarine trawler Northern Spray took Carlton in tow and turned back to Iceland, the pair arriving safely. Six He 111s of 2./KG 26 and four He 115s of 1./Kü. Fl. Gr. 406 arrived later. British observers noticed that one of the He 115s circled after attacking, thought to be ready to rescue shot down aircrew. The He 111s claimed one possible hit and five misses, the He 115s claimed one torpedo launched and three aircraft turning back due to the visibility.

26 мамыр

Төменгі бұлттар бомбалаушыларды жарты түнгі сағатқа дейін жерге қақты; III./KG 30 тобынан 20 Ju 88 және 3./KG 26 тобынан жеті He 111 торпедалық бомбалаушы конвойға шабуыл жасады, нәтижесіз, конвой мен эскорт кемелерінен келген зениттік оққа екі ұшақ жоғалды. He 111 ұшақтары үш кемені соққандарын, үш кемені зақымдағандарын мәлімдеді; Ju 88 ұшақтарының он бесі конвойды таба алмағанын, ал табысқа жеткен бесеуінің ешқайсысы соққандығын хабарламады. Конвой ағып жүретін мұзға тап болды, U қайықтарының «волфпак» (топтық шабуыл) тәсілінен қашып құтылды, бірақ таңғы сағат 3:00-де гидролокаторлық байланыс орнатылып, тереңдікке бомба тасталды. Сағат 3:05-те Сирос, жетінші колоннаның соңында, U 703 торпедасымен шабуылға ұшырады, тоғыз экипаж мүшесі қаза тапты; аман қалғандар Хаггард пен Леди Мадлен тарапынан құтқарылды. Эскорт кемелері тереңдікке бомба тастағанда, Берроуз крейсерлік тобы мен эсминецтерін солтүстікке QP 12 конвойымен қосылу үшін алып кетті. Күшті зениттік қарулардың маңызы зор болды, ал кеме экипаждары, әсіресе американдық және кеңестік қызметкерлер, бұл кетуді тастап кету деп қарады. U-436 және U-591 торпедалары сауда кемелерінің біріне және Ашантиге тимеді; U қайықтарын эскорт кемелері күні бойы байқап, шабуылдады. Күзеттегі ұшақтар күні бойы байланыста болды; сағат 18:00-де KG 26 тобынан жеті He 111 торпедалық бомбалаушы және KG 30 тобынан он бір Ju 88 шабуыл жасады, бірақ конвой мен эскорт кемелерінің зениттік отымен кері қайтарылды. Кешкі уақытта, Аю аралының батысында, конвой мұздың көптігіне байланысты оңтүстік-шығысқа бұрылып, тікелей Банаққа қарай бағытталды.

Таңертең

Түнгі сағат 3:20-да неміс ұшақтары тағы да нәтижесіз шабуыл жасады. Ауа райы ашық, көк аспанға айналып, жұқа бұлттар пайда болды. Конвой мұздықты жақыннан ұстап, таңның ортасына қарай шығысқа қарай бағытын өзгерте алды, бірақ бұл бұрылыс PQ 16 конвоін Солтүстік Норвегиядағы неміс әуе базаларына жақындатты. 5-ші әуе флоты шабуылдарды шамамен он сағат бойы толқындармен үйлестіре отырып, барынша күш жұмсады. 2./KG 26 эскадрильясының алты He 111 торпедалық бомбалаушысы бірінші шабуыл жасады, бесеуі торпеда тастады, ал біреуі торпедаларымен кері қайтып келді. III./KG 30 эскадрильясының төрт Ju 88 ұшағы торпедалық шабуылдар жасап, ал көптеген басқа Ju 88 ұшақтары бомба тастап, бірнеше дүркінді соққы бергенін мәлімдеді. 914,40 метр биіктіктегі үзіліс бұлттары және 457,20 метр биіктіктегі қабатты бұлттар шұңғыма бомбалаушыларға жақындауларын жасыру үшін пайдаланылды және соңғы сәттерге дейін көрінбеді. Крейсерлік эскорт кеткеннен кейін, тек «Алинбанк» және «Мартин» ғана әуе шабуылына қарсы қолдану үшін негізгі қаруларын көтере алды; қалған эсминецтер мен корветтер жеңіл қаруларының қашықтығына жеткенше күтуге мәжбүр болды.

Түскі ас

Алинбанк экипажы күні бойы 108 шабуылды санады және түске таяу, [[Советтік кеме «Старый большевик»]], оқ-дәрілер мен техника тасымалдайтын, алдыңғы бөлігіне бомба тиіп, өртеніп кетті. Кеме экипажы өртпен күресті, ал мұрын бөлігіндегі дайын күйдегі оқ-дәрілер жарыла бастады; зеңбірек палубадан өтіп, кеменің алдыңғы бөлігіне құлап кетті. Кеме жылдамдығын жоғалтқанда, әуе шабуылы кезінде «Мартин» қайығын түсіріп, хирург лейтенант Р. Рэнсом Уоллисті жіберді. Дәрігер мен қайық экипажы үш ауыр жарақат алған совет теңізшісін шұғыл операция жасау үшін «Мартинге» эвакуациялады. «Розелис» «Старый большевикке» өртті сөндіруге көмектесті, ал кеме келесі екі күн бойы түтін иісінің астында қалып қойды.

Қайырлы күн !

Гарландқа жақын жерде төрт бомба тасталды, біріншісі теңізге тиген кезде жарылып, қалған үшеуі де жарылды, Гарландты сынықтармен жауып, 25 экипаж мүшесі қаза тапты және 43-і жарақат алды. А және В зеңбіректері Оерликон зеңбірегімен бірге істен шықты, бірнеше түтін шығару құралдары өртеніп, теңізге тасталды, ал сымсыз антенналар құлады, соның салдарынан «Леди Мадлен» кемесі «Ашантиден» хабар алмасу үшін оның қасына жақындап өтуге мәжбүр болды. Сағат 13:20-де тағы бір әуе шабуылы басталды және «Аламар» кемесіне тиді. Бірнеше минуттан кейін «Мормаксул» кемесіне де оқ тиіп, өртеніп кетті. Кемелер жылдамдығын жоғалтты, ал «Старворт» кемесі аман қалғандарды құтқару үшін күтіп тұрды, екі кеме сағат 13:30-да батып кетті. Үш Ju 88 бомбалаушысы «Эмпайр Лоуренс» кемесін бомбалады және №2 қоймаға тиді. Бір бомба кеме қабырғасынан өтіп жарылып, тесік жасады, кемені сол жаққа қарай иіп, мұрты теңізге батып, жылдамдығын жоғалтты. Құтқару шалқалары бұрыннан дайын тұрған еді, кеме тоқтаған кезде олар суға жіберілді. Кемеге оқ тиген кезде «Леди Мадлен» және «Хайдарабад» кемелері оған қарай бұрылды, содан кейін тағы бір шабуыл №4 және №5 қоймаларға, сондай-ақ оқ-дәрі қоймасына жасалды. «Леди Мадлен» кемесі жақындағанда «Эмпайр Лоуренс» екіге бөлініп, кеме түтін бұлтына айналып кетті. Оң жақ құтқару шалкасы желдің күшімен лақтырылып, аударылып кетті, ал сол жақ құтқару шалкасы бірнеше адаммен бірге қирады, содан кейін неміс бомбалаушылары апат орнын атқылады. «Леди Мадлен» кемесі шалқасын суға түсіріп, аман қалғандарды жедел түрде құтқарып алды, олардың көпшілігі оң жақ құтқару шалкасынан еді. «Хайдарабад» кемесі тағы 30 экипаж мүшесін құтқарып қалды, олардың көпшілігі мұз судың ішінде ұзақ уақыт бойы сынған ағаштарға немесе май шелектеріне ілініп тұрды. Құтқару кемелері аман қалғандар көрінмей қалғаннан кейін конвойға оралды. «Эмпайр Баффин» және «Джолиет» кемелері жақын жерде жарылған бомбалардан шайқалып, «Джолиет» кемесі уақытша тасталды. Мұз қалыңдығы азайды және сағат 14:35-те бағыт Солтүстік-Солтүстік-Шығыс-Оңтүстік-Шығысқа өзгертілді. «Леди Мадлен» кемесіне алынған аман қалғандардың кейбіреулеріне шұғыл медициналық көмек қажет болды, ал Мартин кемесі Рэнсом Уоллис секіріп өте алатындай етіп, оған жақын келді. Жарақат алғандар сегіз Ju 88 бомбалаушысы шабуыл жасағандықтан, Нил Робертсон таспаларында Мартин кемесіне асығысқан түрде жеткізілді.

Four bombs were dropped close to Garland and the first one exploded on contact with the sea, setting off the other three, showering Garland with splinters, killing 25 crewmen and wounding 43. A and B guns were knocked out along with an Oerlikon, some smoke floats were set alight and dumped overboard and the wireless aerials were brought down, requiring Lady Madeleine to sail alongside to relay messages from Ashanti. Another air attack began at 1:20 p. m. and hit Alamar; a few minutes later Mormacsul was hit and caught fire. The ships lost way and Starwort stood by to rescue survivors, the two ships sinking at 1:30 p. m. Three Ju 88s bombed Empire Lawrence and hit No. 2 hold. A bomb went through the side of the hull and exploded, making a hole and causing a list to port, the bow to settle and the ship to lose speed. The lifeboats had already been swung out and as the ship stopped they were lowered. As soon as the ship had been hit Lady Madeleine and Hyderabad had turned towards it and then another attack hit Nos. 4 and 5 holds and the magazine. As Lady Madeleine drew near, Empire Lawrence broke into halves and the ship disappeared in a cloud of smoke. The starboard lifeboat was blown clear and capsized; the port lifeboat was shattered along with several of its occupants and then German bombers strafed the wreckage. Lady Madeleine launched its boat and swiftly recovered survivors, most from the starboard lifeboat. Hyderabad saved another 30 crewmen, many hanging onto smashed wood or oil drums for a considerable time in the freezing water. The rescue ships returned to the convoy after no more survivors could be seen. Empire Baffin and City of Joliet were shaken by near misses, Joliet being abandoned temporarily. Thinner ice was encountered and at 2:35 p. m. course was altered north north east south east of Bear Island. Some of the survivors taken on board by Lady Madeleine needed urgent medical attention and Martin came so close alongside that Ransome Wallis was able to jump the gap. The wounded were passed over to Martin in Neil Robertson stretchers, in something of a rush, due to an attack by eight Ju 88s.

Кешкі

Барлық кемелерде оқ-дәрі жетіспей жатты, бірақ шабуылдар сағат 7:35-тен 8:00-ге дейін тоқтады, содан кейін жеті He 111 торпедамен шабуыл жасады, бірақ нәтижесіз болды. Неміс ұшақтары шұңқырдан бомбалауды қайта бастады, ал торпеда тасушылар бұл мүмкіндікті алаңдату үшін пайдаланды. Неміс ұшақ экипаждары бес кемені батып, бесін зақымдады деп мәлімдеді, бірақ үш Ju 88 ұшағы атып түсірілді. Оқ-дәрінің жетіспеуі кейбір жүк кемелерін бомбалаушылармен күресу мүмкіндігінен айырды. Empire Purcell кемесінің 2-ші қоймасына екі бомба тиді, өртеніп, екі жақын жарылыстан зақымданып, бункердің қабырғасы құлап, көмірін оттыққа құлатты, ал Оерликон пулеметшісі көпірден құлап кетті. Экипаж кемені тастап кетуге кірісті, бірақ бір құтқару шалпасының арқандары қатып қалды, ол бір жағынан түсіп, шалпадағы адамдарды теңізге құлатты, нәтижесінде сегіз адам қаза тапты. Астында қалғандарды бірінен соң бірі шебер теңізші Уильям Томпсон құтқарып алды. Төрт адам кеме жарылысынан бұрын екінші шалпаны суға жіберді, ал Hyderabad аман қалғандарды құтқарып алды. Lowther Castle кемесі He 111 ұшағынан алыс қашықтықтан екі торпедамен зақымдалды; экипаж іздерді табуға тырысты, бірақ кеме сол жағынан зақымданып, 2-ші қойманың мазмұны өртенді. Торпеда жарылысы рульді бұзды, қозғалтқыштар тоқтатылды және кемені тастап кетуге бұйрық берілді. Empress Purcell кемесіндегі апат кейбір экипаж мүшелерінің рухын құлатты, ал бір құтқару шалпасы суға түсіп, жолаушыларын теңізге лақтырып жіберді, бірақ капитаннан басқа барлығы құтқарылды. Кемеге оқ атып, Honeysuckle аман қалғандарды құтқарып алды, Lowther Castle конвойдың артында үлкен түтінмен жарылғанша тағы сегіз сағат бойы өртеніп жатты. Hyderabad Empress Purcell кемесінен аман қалғандарды құтқарып алғандықтан, John Randolph кемесінен Hybert кемесіне оқ-дәрілерді ауыстыруға бұйрық берілді, ал Pieter de Hoogh та толықтыру сұрады. Onslow кейбір американдық жүк кемелеріндегі оқ-дәрі жетіспеушілігіне алаңдап, John Randolph кемесінің экипажына оқ-дәрі қораптарын артқы палубаға тиеуді тапсырды. Кеме бекітілген орнынан шығып, оны іздеу кезінде Ironclad кемесінен оқ-дәрі сұрауы келіп түсті; Hyderabad John Randolph кемесінен оқ-дәрілерді ауыстыруға қол жеткізді. Конвой командирі Ocean Voice кемесіне су түбіне жақын алдыңғы қойманың жанындағы корпусына тиген бомбадан тесік түсті және өрт шықты. Экипаж өртпен күрескен кезде кеме позициясын сақтап тұрды, бірақ Gale вице-командир, Empire Selwyn капитаны J. T. Hair-ге тапсыруға мәжбүр болды. Шабуылдар аяқталды және City of Joliet қайтадан кемеге мінгізілді, әлі де басы төмен және артта қалды. Ocean Voice кемесінің батып кетуі күтілуде, ал Garland кемесі қатты зақымданып, өздігінен жүзуге бұйрық берілді; Onslow оқ-дәріні үнемдеуге бұйрық берді.

All of the ships were running short of ammunition but a lull in the attacks occurred until 7:35 to 8:00 p. m. when seven He 111s attacked with torpedoes to no effect. German aircraft resumed dive bombing and torpedo bombers used this as a diversion. The German aircrews claimed five ships sunk and five damaged but three Ju 88s were shot down. The lack of ammunition left some freighters with no means of engaging the bombers. Empire Purcell was hit twice by bombs in no. 2 hold, set on fire and damaged by two near misses. The bunker bulkhead collapsed, depositing its coal into the stokehold and an Oerlikon gunner was knocked off the bridge. The crew began to abandon ship but some of the ropes for one lifeboat had frozen, leading it to drop at one end, tipping the men in the boat into the sea, where eight were killed. Men trapped underneath were rescued one at a time by Able Seaman William Thompson. Four crewmen got the other lifeboat away just before the ship exploded with a huge bang; Hyderabad rescued the survivors. Lowther Castle was hit by two torpedoes from a He 111 dropped at long range; the crew had tried to comb the tracks but the ship was hit on the port side, setting the contents of No. 2 hold alight. The shock of the torpedo explosions disabled the steering; engines were stopped and an abandon ship was ordered. The disaster on Empress Purcell had broken the morale of some of the crew and one of the lifeboats was dropped into the water throwing its occupants into the sea but all but the captain were rescued. The ship was strafed and dive bombed as Honeysuckle rescued the survivors; Lowther Castle burned for another eight hours before exploding astern of the convoy in a big plume of smoke. As Hyderabad had recovered survivors from Empress Purcell it had been ordered to transfer ammunition from John Randolph to Hybert and Pieter de Hoogh also requested replenishment. Onslow became concerned at the ammunition shortages on some of the US freighters and got the crew of John Randolph to load ammunition boxes on the after deck. The ship was out of station and while looking for it, another request for ammunition was received from Ironclad; Hyderabad managed to transfer the ammunition from John Randolph. Ocean Voice, carrying the convoy commodore, was hit by a bomb which blew a hole in the hull close to the waterline near the forward hold and caused a fire. The ship kept position as the crew fought the fire but Gale had to hand over to the vice commodore, the captain of Empire Selwyn, J. T. Hair. The attacks ended and City of Joliet was re boarded, still down by the head and falling behind. Ocean Voice was expected to sink and Garland was so badly damaged that it was ordered to sail independently; Onslow gave orders for ammunition conservation.

28-29 мамыр

Джолиет қаласы 28 мамыр күні таңертең батты. Температура төмендегенде мұз таулары қайта пайда болды және кеменің үстіңгі құрылымдарында мұз қатып қалды. Мартин «Стари Большевик» және «Океан дауысы» түтін шығарғанда теңізде жерлеу рәсімдерін өткізді. Алыстан BV 138 конвойдың үстінен айналып ұшып, сағат 9:30-да әуе шабуылдары қайта басталды. 1./Kü. Fl. Gr 906-дан келген он екі Ju 88 және бес He 115 конвойға қарсы ұшты, екі He 115 конвойда емес, тоқтап тұрған кемені анықтады; екеуі кеме табуға тырысып, сәтсіз аяқтады, ал He 115 ұшақтарының бірі атып түсірілді. Конвойды Грозный, Сокрушительный және Валериан Куйбышев совет эсминдері күтіп алды. Олар ұшаққа қарсы тамаша қару-жарақпен жабдықталған және конвойдағы әлі де оқ-дәрісі бар кемелерге көмектесіп, әуе шабуылдарын қайтаруға септігін тигізді. 29 мамыр күні таңертең 2./KG 26-дан жеті He 111 торпедалық бомбалаушысы және бірнеше Ju 88 шабуыл жасады; Ju 88-дің әсері болмады, ал екі He 111 техникалық бұзылуларға байланысты кері қайтып келді; екі He 111 Ju 88-дің алдау шабуылы кезінде торпедаларын тастады, бірақ шабуыл сәтсіз аяқталды; үш соққы туралы мәлімдеме жасалды, бірақ олар қате болды. Кешке қарай, PQ 16 Кола шығанағының солтүстік-шығысында болғанда, шығыс жергілікті эскорт (капитан Джон Кромбидің 1-ші мина тазарту флотилиясы) – Bramble, Leda, Seagull, Niger, Hussar және Gossamer мина тазартушылары келді. Флотилия Архангельскке бағытталған алты кемені Мартин және Alynbank-пен бірге сүйемелдеуі керек еді, бұл PQ 16 конвойын ең жақсы ұзақ қашықтықтағы радарларынан айырды, конвой U- қайықтары патрульдеу аймағына кіре жатқанда. Онслоу коммерциялық кемелер мен эскорттардың ұшаққа қарсы отын концентрациясын азайтуға қарамастан, U- қайықтардан қорғаныс экранын ұйымдастырды. Сағат 23:20-да 18 Ju 87 және Ju 88 бомбалаушылары PQ 16-ны нысанаға алды, ал 15 Ju 88 шашырап кеткен кемелерге шабуыл жасады, екі топ та бір-бірін көріп тұрды; екі шабуыл да сәтсіз аяқталды және екі Ju 88 атып түсірілді. Советтік Солтүстік флотының ұшақтары шабуылшыларды тоқтатып қалды.

30 мамыр 1 маусым

Архангельскке бағытталған конвойдың бөлігі [[Ақ теңіз таңғышы (таңғыш)]] арқылы Ақ теңізге өтті. PQ 16 Мурманскке бет алғанда үш рет шабуылға ұшырады, бірақ ешбір кеме зардап көрмеді және екі Ju 88 ұшағы атып түсірілді. Сағат 13:00-де ресейлік "Харрикейн" истребительдері конвойды сүйемелдеді, ал сағат 16:00-де конвой Кола шығанағына кірді. Жекеленген бөлім Солтүстік Двинаның уағына жетіп, Созоноядан "Сталин" мұзжарғышымен кездесті. Одан кейінгі қырық сағат бойы оны тікелей бағытта ұстап, Ju 87 пикировщик бомбалаушыларының шабуылына ұшырады, бірақ бұл шабуылдар тиімсіз болды. "Мартин" тек шағын қарудан және бас қарудан бронебойғыш оқтармен ғана жауап бере алды, бірақ "Алинбанк" шабуылдаушыларды тойтарды. "Мартин" оқ-дәрісін толықтыру үшін Кола шығанағындағы Вэнгаға бұрылып, 1 маусымда келді. Кемелер Архангельск қаласының қарсы жағалауындағы Бакарица қиығына тоқтады.