Пол Гома: Румыниялық жазушы, диссидент және қақтығыстар өмірі
Paul Goma
Пол Гома (1935-2020) – румын жазушысы, коммунизмге қарсы оппозиционер, саяси эмигрант. Екінші дүниежүзілік соғыс, Холокост туралы пікірлері даулы болды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Румын жазушысы (1935–2020)
Romanian writer (1935–2020)
Пол Гома (2 қазан 1935 – 24 наурыз 2020) – 1989 жылға дейін коммунистік режимге қарсы күрескен румын жазушысы және диссидент. Коммунистік билік тарапынан елден қуылған ол саяси босқын ретінде Францияда азаматтығы жоқ адам болып қалды. 2000 жылдан кейін Гома Екінші дүниежүзілік соғыс, Румыниядағы Холокост және еврейлер туралы пікірлер білдірді, бұл оның антисемитизмге қатысты кең таралған айыпталуына себеп болды.
Paul Goma (; October 2, 1935 – March 24, 2020) was a Romanian writer, known for his activities as a dissident and leading opponent of the communist regime before 1989. Forced into exile by the communist authorities, he became a political refugee and resided in France as a stateless person. After 2000, Goma expressed opinions on World War II, the Holocaust in Romania and the Jews, claims which have led to widespread allegations of antisemitism.
Ерте өмір
Гома Румыния Корольдігінің, қазіргі Молдованың бір бөлігі болған Орхей округінің Мана ауылында румын отбасында дүниеге келген. 1944 жылдың наурыз айында Гома отбасы Трансильванияның Сибиу қаласына қашып келді. 1944 жылдың тамызында Кеңес Одағына күштеп "қайтарылып" кету қаупі сезіп, олар Тарнава-Маре өзенінің жағасындағы Буя ауылына қашты. 1944 жылдың қазаннан желтоқсанға дейін отбасы Буя маңындағы ормандарда жасырынып өтті. 1945 жылдың 13 қаңтарында румын шопандары оларды ұстап алып, Сигишоарадағы жандармерияға тапсырды, онда олар "Centrul de Repatriere" ("Репатриация орталығында") қамалды. Сол жерде Евфими Гома отбасына жалған құжаттар жасады, бірақ Мария Гоманың жалған құжаттары болмаған ағасы "Сибирьге жер аударылды". 1945 жылдың маусым айында жалған құжаттардың арқасында олар Буяға қайта оралды. Кейіннен Пауль Гома отбасының босқындық тарихын "Arta refugii" ("Құтқару өнері", румын тіліндегі "қоныс іздеу" және "қашу" сөздерімен ойын), Soldatul câinelui ("Иттің сарбазы") және Gardă inversă ("Қарсы күзет") романдарында суреттеді.
Goma was born to a Romanian family in Mana village, Orhei County, then in the Kingdom of Romania, now part of Moldova. In March 1944, the Goma family took refuge in Sibiu, Transylvania. In August 1944, finding themselves in danger of involuntary "repatriation" to the Soviet Union, they fled to the village of Buia, by the Târnava Mare River. From October to December 1944, the family hid in the forests around Buia. On January 13, 1945, they were captured by Romanian shepherds and turned over to the Gendarmerie in Sighișoara, where they were interned at the "Centrul de Repatriere" ("Repatriation Center"). There, Eufimie Goma forged documents for his family; however, Maria Goma's brother, who didn't have forged papers, was "repatriated to Siberia". In June 1945, taking advantage of the forged documents, they returned to Buia. Later on, Paul Goma would describe his family's refugee saga in the novels Arta refugii ("The Art of Refuge", a wordplay on the Romanian words for "refuge" and "taking flight"), Soldatul câinelui ("Dog's Soldier"), and Gardă inversă ("Reverse Guard").
Румыниядағы диссидент
Гома 1953 жылы Фэгэраш Раду Негру орта мектебін бітірді. 1954 жылы Бухарест университетінің әдебиет факультетіне қабылданды. 1956 жылдың қараша айында ол Бухарест студенттік қозғалысына қатысты: семинар барысында ол басқа студенттерге 1956 жылғы Венгрия революциясындағыларға ұқсас қозғалысты құрған студент туралы өзі жазған романның бөлімдерін оқып берді. 1977 жылдың ақпан айында Румынияның диктаторы Николае Чаушеску сөйлеген сөзінде "елдің сатқындарына" шабуыл жасап, Гома жазған екі хатқа сілтеме жасады. Осы уақытта Гома екі зиялы – психиатр Ион Виану және әдеби сыншы Ион Негойцескудің қолдауын алды; барлығы 75 қол жинады. Бір аптадан кейін бұрынғы боксшы Хорст Штумп Гоманың пәтеріне кіріп, оған шабуыл жасады; шабуылдар келесі күндері де қайталанды. Ол бірнеше досымен бірге пәтерінде бекініп тұрып, француз телеарнасы Antenne 2-ге сұхбат берді.
Goma graduated from Făgăraș’ Radu Negru High School in 1953. In 1954, he was admitted to the Faculty of Letters of the University of Bucharest. In November 1956, he was part of the Bucharest student movement of 1956: during a seminar, he read out to other students parts of a novel he had written about a student who establishes a movement that is similar to the ones in Hungary during the Hungarian Revolution of 1956. In February 1977, Romania's dictator Nicolae Ceaușescu made a speech in which he attacked the "traitors of the country", referring to the two letters Goma wrote. In the meantime, Goma gained the support of two intellectuals: psychiatrist Ion Vianu and literary critic Ion Negoițescu; in all, he had 75 signatures. A week later, a former boxer, Horst Stump, broke into Goma's flat and attacked him; the attacks repeated the following days. As he was barricading himself with some friends in his apartment, he gave an interview to French TV station Antenne 2.
Францияда жер аударылу
1981 жылдың 3 ақпанында Гома мен Николае Пенеску (бұрынғы Ішкі істер министрі) пошта арқылы жөнелтілген парцелдерді алды. Пенеску парцелді ашып, кітап тапты, ал мұқабасын көтергенде жарылыс оны жарақаттады. Францияға келгеннен бері екі рет өлім туралы угроза алған Гома полицияға хабарласты. Екі парцел де Карлос Шакалдың бұйрығымен жіберілген. 1982 жылы "Секуритате" Гоманы өлтіруді жоспарлады. "Секуритате" тарапынан жоспарды орындау үшін жіберілген құпия агент Матей Хайдуку француз контрбарлау қызметіне (DST) жүгінді. DST көмегімен Хайдуку Гоманың өміріне қастандық жасау үшін, бір ресторанда оның суына у қойды; кейін француз агенты, "салмақты емес қонақ" рөлін сомдап, суды төгіп жіберді. Гоманың көптеген еңбектері (көркем және ғылыми-танымдық) әлемдік деңгейде аударылса да, оның кітаптары, алғашқысынан басқасы, Румынияда тек 1989 жылғы революциядан кейін ғана жарық көрді. Ол Парижде азаматтығы жоқ саяси белімгер ретінде өмір сүрді, оның румын азаматтығы 1978 жылдан кейін коммунистік үкімет тарапынан алынып тасталды.
On 3 February 1981, Goma and Nicolae Penescu (former Interior Minister) received parcels in their post. Penescu opened his parcel to find a book and when he lifted its cover an explosion wounded him. Goma, who had received two death threats since his arrival in France, called the police. Both packages had been sent on instructions by Carlos the Jackal. In 1982, the Securitate planned to assassinate Goma. Matei Haiducu, the secret agent sent by the Securitate to carry out the plan, turned to French counter intelligence (DST). With the help of the DST, Haiducu simulated an attempt on Goma's life, by poisoning his drink at a restaurant; the drink was then spilled by a French agent, pretending to be a "clumsy guest". Although Goma's numerous works (both fiction and non fiction) were translated worldwide, his books, except the first one, were published in Romania only after the 1989 Revolution. He lived in Paris as a stateless political refugee, his Romanian citizenship having been revoked after 1978 by the communist government.
Өлім
2020 жылдың 18 наурызында Пол Гома COVID-19 жұқтырғаннан кейін Париждегі Пити-Сальпетриер ауруханасына түсті және 2020 жылдың 24 наурызында қайтыс болды. Ол 84 жасқа толыпты.
On March 18, 2020, Paul Goma was hospitalized at Pitié Salpêtrière Hospital in Paris after being infected with COVID 19 and died on March 24, 2020. He was 84.
Даулар
Майкл Шафир Гоманы «өзгертуші теріске шығарушы» деп сипаттады, яғни Румыниядағы Холокост құрбандарын өздерінің тағдырына өздері кінәлі деп айыптайды. Оның әйелі еврей болғанына қарамастан, Гоманың 2005 жылдан кейінгі бірқатар мақалалары мен эсселері күшті антисемиттік сипаты үшін сынға ұшырады. Атап айтқанда, «Săptămâna Roșie» («Қызыл апта») атты эссесінде ол 1940-1944 жылдардағы румын тарихын қайта жазуға тырысты, румын Холокостының құрбандарының санын еврейлер көбітіп көрсеткенін, коммунист еврейлер бәрін ойлап тапқанын және еврейлер құрбан емес, сол кездегі бірнеше қорқынышты қылмыстардың жасаушылары болғанын мәлімдеді, осылайша Холокостты жоққа шығаруға қатысты кең таралған тәсілдерді қолданды. Гома бұл сынды жоққа шығарып, өзін айыптағандарға қарсы ар-намысқа тиетін іс қозғағанын мәлімдеді. Ол әйелінің еврей екенін және 1980 жылдары Securitate оған қарсы осындай аргументтерді қолданғанын айтты. 2007 жылдың 30 қаңтарында Гомаға Тимишоара қалалық кеңесі «Құрметті азамат» атағын берді. 2007 жылдың ақпан айында Румыния еврей қауымдастықтары федерациясы мен Израиль елшілігі Пауль Гоманың көптеген антисемиттік мақалалардың авторы екенін айтып, бұл атаққа қарсылық білдірді. 2006 жылдың 5 сәуірінде ол Румыниядағы коммунистік диктатураның қылмыстарын зерттеуге жауапты орган – Тисманеану комиссиясының құрамына қабылданды. Тоғыз күннен кейін Комиссия төрағасы Владимир Тисманеану Гоманы қызметтен босатып, бұл шешімді Гоманың Комиссия төрағасының моральдық және ғылыми адалдығына күмән келтіргенімен және олардың жеке хат алмасуларын жариялағандығымен түсіндірді.
Michael Shafir described Goma as a "deflective negationist", i. e. as blaming the victims of the Holocaust in Romania for their own fate. Despite the fact that his wife is Jewish, some of Goma's post 2005 articles and essays have been criticized for their strong antisemitic nature. In particular, in his "essay" Săptămâna Roșie [The Red Week], he tried to rewrite the Romanian history of the years 1940–1944, claiming that the Jews exaggerated the numbers of the victims of the Romanian holocaust, that communist Jews made things up and that Jews were not the victims, but the perpetrators of several of the heinous crimes of those times, using thus strategies common to holocaust denial. Goma rejects these criticisms and claims that he has filed libel lawsuits against his accusers. He asserted that his wife was Jewish and stated that similar arguments were used against him by the Securitate in the 1980s. On January 30, 2007, Goma was awarded the "Citizen of Honor" distinction by the Municipal Council of Timișoara. In February 2007, the Federation of Jewish Communities of Romania and the Israeli Embassy protested against the distinction, arguing that Paul Goma was the author of multiple antisemitic articles. On April 5, 2006 he was invited to become a member of the Tismăneanu Commission, a body charged with researching the crimes of the communist dictatorship in Romania. Nine days later he was dismissed by the Commission's president, Vladimir Tismăneanu, who explained the exclusion based on Goma's questioning the moral and scientific credibility of the president of the Commission, and disclosing of their private correspondence.
Әдеби еңбектері
Гоманың әдеби тұсаукесері 1966 жылы Luceafărul журналында жарияланған әңгімемен болды, ол бұрын Gazeta literară, Viața românească және Ateneu журналдарымен де ынтымақтастық еткен. 1968 жылы ол өзінің алғашқы әңгімелер жинағын – "Camera de alături" ("Қасындағы бөлме") деп жариялады. 1971 жылы "Остинато" және оның Батыс Германиядағы басылымынан кейін, 1972 жылы Германияда "Ușa" ("Die Tür" немесе "Есік") жарық көрді. 1977 жылы мәжбүрлі түрде эмиграцияға кеткеннен кейін және 1989 жылғы төңкерістен соң кітаптары Румынияда қайта басылғанға дейін, оның барлық кітаптары Францияда және француз тілінде жарық көрді. (Шындығында, "Герла" романы 1976 жылы Румыниядан кетпес бұрын Париждегі Gallimard баспасында француз тілінде жарық көрген еді.) Одан кейін "Dans le cercle" ("Шеңбер ішінде", 1977); "Garde inverse" ("Қарсы күзет", 1979); "Le Tremblement des Hommes" ("Адамдардың дірілі", 1979); "Chassée croisé" ("Қайырымды қиылыс", 1983); "Les Chiens de la mort" ("Өлімнің итттері", 1981) романдары жарық көрді, ол 1950 жылдардағы Питешти түрмесіндегі тәжірибесін егжей-тегжейлі баяндайды; сондай-ақ "Бонифация" (1986) романы жарық көрді. Автобиографиялық "Le Calidor" 1987 жылы француз тілінде жарық көрді, кейіннен румын тілінде "Din Calidor: O copilărie basarabeană" ("Калидорда: Бессараб балалық шағы", 1989, 1990; "Толқу қақпасындағы балалық шағым" деп аударылған) Ион Солаколу редакциялаған румын эмигрант журналы "Dialog"-та жарияланды. Жалпы алғанда, Гоманың әдеби шығармалары – "тоталитарлық қатілдіктің қорқынышты және әсерлі ашылуы", тіпті шетелдегі эмиграция да оның қауіпсіздігіне кепілдік бермеген жағдайды көрсетеді. "Бонифация" және "Толқу қақпасындағы балалық шағым" сияқты кейінгі романдарда Бессарабиядағы балалық шағына назар аудара отырып, автобиографиялық элементтер басым. 1997 және 1998 жылдары Румынияда жарық көрген бірнеше күнделіктер жинағы Гоманың кейінгі өмірі мен мансабына жарық салды: 1978 жылдың күзінде АҚШ-та болған уақытын қамтитын "Alte Jurnale" ("Басқа күнделіктер"), бірақ негізінен 1994–1996 жылдарға назар аударады; "Jurnal I: Jurnal pe sărite" ("Күнделік I: Жылдамдап", 1997); "Jurnal II: Jurnal de căldură mare" ("Күнделік II: Ұлы ыстық", 1997), 1989 жылдың маусым және шілде айларын қамтиды; "Jurnal III: Jurnal de noapte lungă" ("Күнделік III: Ұзын түндік", 1997), қыркүйек пен желтоқсан аралығын қамтиды; және "Jurnalul unui jurnal 1997" ("Күнделіктің күнделігі, 1997"), тек сол жылға назар аударады.
Goma's literary debut came in 1966 with a short story published in the review Luceafărul with which he collaborated as well as with Gazeta literară, Viața românească and Ateneu. In 1968 he published his first volume of stories, Camera de alături ("The Room Next Door"). After Ostinato and its West German publication in 1971 came Ușa ("Die Tür" or "The Door") in 1972, also in Germany. After his forced emigration in 1977 and until his books could again be published in Romania after the 1989 revolution, all his books appeared in France and in French. (His novel Gherla had in fact been published in 1976 first in French by Gallimard of Paris before he left Romania.) There followed such novels as Dans le cercle ("Within the Circle", 1977); Garde inverse ("Reverse Guard", 1979); Le Tremblement des Hommes ("The Trembling of People", 1979); Chassée croisé ("Intersection", 1983); Les Chiens de la mort ("The Dogs of Death", 1981), which details his prison experiences in Pitești in the 1950s; and Bonifacia (1986). The autobiographical Le Calidor appeared in French in 1987 and was subsequently published in Romanian as Din Calidor: O copilărie basarabeană ("In Calidor: A Bessarabian Childhood", 1989, 1990; translated as My Childhood at the Gate of Unrest) in the Romanian émigré journal Dialog, edited by Ion Solacolu. In its totality, Goma's literary work comprises a "persuasive and grimly fascinating exposure of totalitarian inhumanity" from which, in his own case, even foreign exile was no guarantee of a safe haven. In such later novels as Bonifacia and My Childhood at the Gate of Unrest, the biographical element dominates as he focuses on his childhood in Bessarabia. Several sets of diaries, all published in Romania in 1997 and 1998, shed light on Goma's later life and career: Alte Jurnale ("Other Journals"), which covers his stay in the United States in autumn 1978 but concentrates primarily on 1994–96; Jurnal I: Jurnal pe sărite ("Journal I: By Leaps and Bounds", 1997); Jurnal II: Jurnal de căldură mare ("Journal II: Journal of Great Heat", 1997), covering June and July 1989; Jurnal III: Jurnal de noapte lungă ("Journal of the Long Night", 1997), covering September to December 1993; and Jurnalul unui jurnal 1997 ("The Journal of a Journal, 1997"), focusing just on that year.