Кіріспе

Түркия Республикасы Парламентінің 6-шы спикері (1948)

Әли Фуат Жебесой (23 қыркүйек 1882 – 10 қаңтар 1968) – Осман әскерінде, содан кейін түрік армиясында қызмет еткен түрік әскери шенеунігі және саясаткер.

Ерте өмір

Әли Фуат 1882 жылдың 23 қыркүйегінде Исмаил Фазил паша әкесі мен Зекыйе ханым анасының отбасында дүниеге келді. Ол неміс тегінен шыққан, сондай-ақ анасының әкесі Мехмед Али паша француз хугеноттарының тегінен шыққан. (Людвиг Карл Фридрих Детройт) орыс-түрік соғысы кезінде Дунай армиясының (Туна Шарк Ордюсу) қолбасшысы болды, Осман империясының үш өкілінің бірі ретінде Берлин конгресіне қатысты және 1878 жылдың 7 қыркүйегінде Гяковтеде (Косово) Берлин конгресінің нәтижелеріне наразы болған албан көтерілісшілерінің қолынан қаза тапты.

Әскери мансап

Әли Фуат Кемал Ататүрік, Казим Карабекир және Фетхи Окиар сияқты Түрік Тәуелсіздік соғысының басқа да көрнекті тұлғаларымен бірге Осман әскери колледжінде оқыды. 1902 жылы әскери мектепке түсіп, 1905 жылы Осман соғыс колледжін штаб капитаны (Erkân ı Harp Yüzbaşısı) шенімен бітірді. Кейіннен ол 3-ші жаяу әскер батальонына (Üçüncü Nişancı Taburu), Дамасктағы Бесінші армияның басшылығымен Бейрутта орналасқан 28-ші атқыштар полкіне (Yirmi Sekizinci Süvari Alayı) және Салоникадағы Үшінші армияның басшылығымен 15-ші артиллерия полкіне (On Beşinci Topçu Alayı) стажер ретінде тағайындалды. Ол «Бірлік және прогресс» комитетіне (мүшелік нөмірі 191) қосылды. 28 маусымда ол Үшінші армияның штаб офицері болып тағайындалды. Содан кейін ол аға капитан шеніне көтеріліп, Карафере (қазіргі Верия) ауданының командирі болып тағайындалды. 1909 жылдың 9 қаңтарында Италияның Рим қаласындағы әскери атташе болып тағайындалды. 1911 жылдың 1 қазанында Батыс армиясының 1-ші бөлімінің (операциялар бастығы) бастығы болып тағайындалды. 20 ақпанда ол I корпустың және VII корпустың штаб бастығы болып уақытша тағайындалды. Содан кейін ол Албаниялық көтерілісшілерден Ипек (қазіргі Печ) және Якова (қазіргі Дяковица) қалаларын азат ету үшін құрылған отрядтың командирі болып тағайындалды. 12 желтоқсанда Константинос Сапунцакис басқарған гректердің шабуылы басталғанда, ол реттелген түрде шегінуді жоспарлады, бірақ қатардағылардың үрейі оның дивизиясының жеңілісіне әкелді. Бизани қорғаныс желісінде ол жамбасына ауыр жарақат алды, бірақ тақтада жатып, артиллерия отын басқаруын жалғастырды. 1913 жылдың 6 наурызында ол және оның әскерлері Есад-пашаның бұйрығымен (Бизани шайқасы) капитуляциялады. Содан кейін ол емделу үшін Афина маңындағы Кифиссиядағы ауруханаға жатқызылды.

Дүниежүзілік соғыс

1914 жылғы 15 қаңтарда VIII корпустың штаб бастығы болып тағайындалды. Крес фон Крессенштейн осы корпустың штаб бастығы болып тағайындалғаннан кейін, ол Али Фуаттың орнына подполковник (Каймақ) шеніне көтеріліп, 19 қыркүйекте 25-ші дивизияның командирі болып тағайындалды. 1915 жылғы қаңтарда Бірінші Суэц шабуылына қатысты. 7 қаңтарда ол және оның дивизиясы Бірусебиден (қазіргі Бейер-Шеба) шөлге бет алып, Суэц каналына жетті, бірақ Осман әскерлері каналды басып өте алмады және кері шегінді. Ол және оның дивизиясы 1915 жылғы 20 қаңтарда Газаға қайтып келді. Галлиполи жорығы басталғаннан кейін, 25-ші дивизия 1915 жылғы 24 мамырда Галлиполи майданына жіберілді және 1916 жылғы 2 маусымда сол жерге жетті. Оның дивизиясы Бірінші армияның XVII корпусына қарастырылып, Булаир-Сарос аймағында орналасты. 1916 жылғы 20 қаңтарда 14-ші дивизияның командирі болып тағайындалды. Алғашқыда оның дивизиясы Екінші Суэц шабуылында қолданылуы жоспарланған және Мааллахаға жіберілді, бірақ орыс шабуылының салдарынан оның дивизиясы Ахмет Иззет Паша басқаратын Екінші армияның құрамына кіріп, 27 маусымда Раяк стансасынан Алеппоға қайтарылып, Диярбекірге жіберілді. 30 қыркүйекте 5-ші дивизияның командирі болып тағайындалды, ал қаңтарда Екінші армияның штаб бастығы болды. 1917 жылғы 12 қаңтарда Сина-Палестина майданына оралды және сәуір айында Сина-Палестина майданының қолбасшысының орынбасары болды. 1917 жылғы 30 маусымда XX корпустың командирі болды. Ол Иерусалим шайқасында қатысып, Осман империясы Иерусалим қаласын британдықтарға жоғалтты. Мұдрос келісімшартына қол қойылғаннан кейін ол Мустафа Кемалдың орнына Жетінші армияның қолбасшысының орынбасары болды. Жетінші армия таратылғаннан кейін ол XX корпустың штабын Сириядан Ереглиге, содан кейін Коньяға және Анкараға көшірді.

Тәуелсіздік соғысы

Әли Фуат паша Грекияның басып кіруіне қарсы Батыс Түркияда қарсылық ұйымдастырды және осылайша Ұлттық тәуелсіздік соғысын бастады. Ол Батыс Анатолияны басып ала бастаған грек әскеріне қарсы күрес күштеріне үлес қосты. Ол Амасия хаттамасына қол қойды және 1920 жылы Сивас съезінің соңында Өкілдер кеңесі оны Ұлттық күштердің бас қолбасшысы етіп тағайындады. Оның және оның әскерінің Анкарада болуы Ататүрктің осы қаланы Түркия Тәуелсіздік соғысының орталығы ретінде таңдауының себебі болды. Сол жылы ол Бірінші Парламентке депутат болып сайланды. 1921 жылы Ататүрктің Батыс майдан қолбасшысы етіп тағайындаған Исмет Инонумен келіспеушіліктерге байланысты ол Мәскеудегі елші болып тағайындалды, өйткені Инону 1921 жылы Кутахия Алтынтаста гректерге қарсы күресте сәтсіздікке ұшыраған болатын. Мәскеуде Владимир Ленинмен және Иосиф Сталинмен жеке келіссөздер жүргізу арқылы ол Анкара үкіметінің өкілі ретінде Брест-Литовск бейбіт шартының үлгісімен Мәскеу шартын (1921) жасады, бұл Ресейден Түркия Тәуелсіздік соғысына қаржылық және әскери қолдау көрсетуді қамтамасыз етті, ал өрлігінде Грузия Республикасы бақылауында болған Батумға құқықты Совет үкіметіне беруге келісті. Елшілік қызметін аяқтағаннан кейін ол Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісінің екінші спикері болып сайланды.

Саяси өмір

Түрік Республикасы жарияланғаннан кейін ол депутаттыққа сайланды. Саяси мансабының жаңа кезеңінде ол оппозициялық партияның негізін қалаушылардың қатарына қосылып, Прогрессивті республикалық партияға мүше болды және 1924 жылы партияның бас хатшысы болып сайланды. Шейх Саид көтерілісі кезінде тәртіпті сақтау заңы қолданылып, Прогрессивті республикалық партия жабылды. Әли Фуат Чебесой Ататүкті өлтіруге талпыныс жасады деген айыппен тұтқындалып, Измирге жеткізілді. Ол Измирдегі Тәуелсіздік сотында сотталып, 1926 жылы ақталды. Ол генерал шенімен зейнетке шықты. 1927 мен 1931 жылдар аралығында төрт жыл бойы саясаттан шетте тұрды. 1931 жылы саясатқа қайта оралып, Коньядан депутат болып сайланды. 1950 жылға дейін Конья және Ескішеһірдің депутаты қызметін атқарды. Сонымен қатар, ол 1939-1943 жылдары Халық шаруашылығы министрі, 1943-1946 жылдары Көлік министрі, ал 1948 жылы Парламент төрағасы болды. 1950 жылғы 14 мамырда Түркия тарихындағы алғашқы демократиялық сайлауда Ескішеһірден Демократиялық партияның тәуелсіз кандидат ретінде қатысып, көп дауыспен жеңіске жетті. Келесі жылдары Стамбулдан депутат болып сайланып, 1950-1960 жылдар аралығында тағы он жыл Парламентте жұмыс істеді. 1960 жылғы 27 мамырдағы әскери төңкерістен кейін ол Демократиялық партияның басқа депутаттарымен бірге хунта тарапынан тұтқындалды, бірақ кейін босатылды. Осы оқиғадан кейін ол саясаттан мүлдем бас тартты. Өсиетіне сәйкес, 86 жасында қайтыс болғанда Түркия Тәуелсіздік соғысының алғашқы оғы атылған Геев теміржол станциясының жанындағы мешіттің ауласына жерленді. Алайда, 1980 жылғы әскери төңкерістен кейін оның мәйіті Анкарадағы Түрік мемлекеттік зиратына көшірілді.