Кіріспе

Византия империясының жалпы медициналық практикасы Византия медицинасы 400 жылдан 1453 жылға дейінгі Византия империясының жалпы медициналық практикасын қамтиды. Византия медицинасы грек-римдік алдыңғылары дамытқан білім базасын пайдалануымен ерекшеленді. Ежелгі дәуірдегі медициналық практиканы сақтап қалу арқылы Византия медицинасы ислам медицинасына әсер етіп, Ренессанс кезеңінде медицинаның Батыста қайта жандануына үлкен үлес қосты. Византия дәрігерлері медициналық білімді көбінесе оқулықтарға жинақтап, стандарттастырды. Олардың жазбаларында диагностикалық түсіндірмелер мен техникалық суреттер жиі кездеседі. Бас дәрігер Пауль Аэгинский жазған "Медициналық жинақ" (Medical Compendium in Seven Books) – медициналық білімнің аса толық көзі болып сақталды. VII ғасырдың соңында жазылған бұл жинақ келесі 800 жыл бойы стандартты оқулық ретінде қолданылып келді. Бұл жинақтау дәстүрі 10-ғасырдан бастап 20-ғасырға дейін iatrosophia деп аталатын медициналық жазбалар жанры арқылы жалғасты. Кейінгі антикалық дәуір медицина ғылымында революция жасады, тарихи жазбаларда азаматтық ауруханалар жиі айтылады (майдан медицинасы және соғыс уақытындағы іріктеу Рим империясынан бұрын да жазылған болса да). Константинополь Орта ғасырларда медицинаның ірі орталығы болып ерекшеленді, мұндағы географиялық орны, байлығы және жинақталған білімі осыған көмектесті.

Өмірбаян

Кейбір деректерге сәйкес, алғашқы Византиялық дәрігер – император Олибрийдің қызы үшін шамамен 515 жылы жазылған Вена Диоскуридісінің қолжазбасының авторы. Византиялық дәрігерлердің көпшілігі сияқты, бұл автор да өз материалдарын Гален мен Гиппократ сияқты ежелгі авторитеттерден алған, бірақ Византиялық дәрігерлер грек және римдік дереккөздерден сақталған білімді кеңейтті. Медициналық білімді жинақтаған ең белгілі Византиялық ғалым – Орибасий, медициналық болжамдардың дұрыс емес екені дәлелденгенін жиі атап көрсетті. Оның көптеген еңбектері, басқа византиялық дәрігерлердің еңбектерімен бірге, латын тіліне аударылды, ал кейіннен, Ағарту дәуірінде және Ақыл-ойының дәуірінде – ағылшын және француз тілдеріне аударылды. Тағы бір византиялық трактат, XIII ғасыр дәрігері Николай Мирепсостың еңбегі, 1651 жылға дейін Париж медициналық факультетінің негізгі фармацевтикалық кодексі болып қалды. Ал Деметрий Пепагоменнің (XIII ғасыр) подагра (шикітпе) туралы византиялық трактаты латын тіліне аударылып, 1517 жылы Венецияда Византиядан кейінгі гуманист Маркус Музурус басып шығарды. Сондықтан, Византияның ежелгі медициналық білімді Ренессансқа жеткізетін жай ғана «тасымалдаушы» екендігі туралы бұрынғы қате пікірлер дұрыс емес деп айтуға болады. Мысалы, XII ғасырдың соңындағы итальян дәрігері (Рожер Салернолық) Византиялық дәрігерлер Этий мен Александр Тральскийдің, сондай-ақ Пауль Эгинскийдің еңбектерінің ықпалында болғандығы белгілі. Соңғы ұлы Византиялық дәрігер – XIV ғасырдың басында Константинопольде өмір сүрген Иоанн Актуарий. Оның зәр туралы еңбектері урология саласындағы кейінгі зерттеулердің негізін қалады. Алайда, XII ғасырдың соңынан бастап 1453 жылы Константинополь түріктерге түскенге дейін медициналық білімнің таралуы өте шектеулі болды, себебі империя екі жақта да қиын жағдайға тап болды, Латын империясынан қайта жанданудан кейін және оба мен соғыстар салдарынан Константинополь халқы азайды. Дегенмен, Византия медицинасы сол кезеңде жасалған жаңа жаңалықтар (Батыс Еуропаның дүрбелеңдеген кезінде), ежелгі грек және римдік білімді жинақтау және оны Ренессанс Италиясына және ислам әлеміне тарату тұрғысынан өте маңызды.

Ауруханалар

Византия империясы медицина саласында гүлденген алғашқы империялардың бірі болды. Бұған дейін Рим империясында әскерлер мен құлдарға арналған ауруханалар болған. Алайда, бұл мекемелердің ешқайсысы халыққа арналған емес еді. Византиядағы ауруханалар бастапқыда кедейлер мен үйсіздердің қарапайым қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін шіркеулермен ашылды. Филантропия ауруханалар (ксенон) құруға және осы мекемелерді мамандандырылған медициналық орталықтарға (иатреон немесе нозокомейон) дамытуға бастама берді. Ауруханалар көбінесе ерлер мен әйелдер бөлек орналастырылды. Археологтар осы ауруханалардың қалдықтарын таба алмаса да, Византия империясындағы ауруханалар туралы жазбаларда ашық ошақ сияқты негізгі элементтері бар үлкен ғимараттар сипатталған. Византия империясының мекемелері қазіргі заманғы ауруханалардың пайда болуының бастапқы үлгісіне ұқсас еді. Алғашқы аурухананы Антиохиялық Леонтий 344-358 жылдар аралығында салған, ол жатжүргендер мен келушілерге пана болатын орын болды. Сол кезде Маратоний есімді диякон Константинопольдегі ауруханалар мен монастырлардың басқарушысы болды. Оның басты мақсаты – ауруханаларды Византия қалаларының маңызды бөлігі ретінде көрсету арқылы қалалық сән-салтанатын жақсарту болды. Бұл алғашқы ауруханалар кедейлерге көмек көрсету үшін құрылған. Шындығында, Византия империясының көптеген ауруханалары көбінесе кедейлерге ғана қызмет көрсетті. Бұл, мүмкін, ауруханалардың сипаттамаларына байланысты болуы мүмкін, мысалы, Григорий Назианз аурухананы «көкке апаратын баспалдақ» деп атады, бұл оның мақсаты аурудың созылмалы немесе өлімге алып келетін жағдайларын жеңілдету ғана екенін, ал емес сауығуға көмектесу емес екенін білдіреді. Төртінші ғасырдың ортасы мен соңында ауруханалардың саны артып, империяның барлық аймақтарына тарады. V ғасырдың басында ауруханалар Жерорта теңізі арқылы Остия, Рим және Гиппо қалаларына жетті. Алайда, бұл ауруханалар Византиялық Африка мен Италияда ауруханалардың одан әрі дамуына ықпал етпеді. Сондай-ақ, V ғасырда Византияның Мысыр мен Сирияда ауруханалар пайда болғанына куәліктер бар. Сирияда «Эдессалық Раббуланың өмірі» кітабында ауруханадағы тұрғындарға таза киім мен төсек-орын берілгені туралы мәліметтер келтірілген. Орта ғасырлар бойы империядағы ауруханалардың нақты санын анықтау қиын. Кейбір сарапшылар 169-дан астам аурухана болғанын есептейді. Византиялық диагностика әдістері дәрігердің пациенттің пульсі мен зәрді бақылауына негізделген. Сонымен қатар, кейбір аурулардың жағдайында дәрігерлер нәжісті, тыныс алу жиілігі мен сөйлеу қабілетін де тексерген болуы мүмкін. Пульсті анықтауда дәрігерлер Галеннің ілімдерін ұстанды, пульстің мөлшеріне, күшіне, жылдамдығына, сериясының жиілігіне, қаттылығы мен жұмсақтығына қарай бағалады. Византиялық дәрігер Иоанн Захария Актоуариос дәрігерге ерекше сезімтал қол мен анық ой қажет екенін айтады. Иоанн Захария Актоуариос урология саласына да үлкен үлес қосты. Византиялық диагностикада зәр түрлі ауруларды анықтау үшін қолданылды. Бұл кезеңде түрлі хирургиялық операциялар жасалды және олар Пауль Эгинаның «Медицинаның қысқаша нұсқауы» еңбегінде сипатталған. Бұл еңбекте қырықтан астам хирургиялық операция және он бес хирургиялық құрал туралы мәліметтер келтірілген. Сонымен қатар, хирургиялық құралдарды таза ұстау үшін «аконет» деп аталатын адамдарды жалдағандығының куәліктері бар. Кейбір осы дәрілер, мысалы, колхицин, бүгінгі күнге дейін қолданылады. Византиялық диагноз көбінесе Гиппократ дәстүріне сүйенді. Ақыл-естің бұзылуы, ең бастысы «Жындылық» көбінесе дене сұйықтықтарының тепе-теңдігінің бұзылуымен түсіндірілді.

Христиандық

Христиан діні ауруханалар салу және оларды ұстау ісінде маңызды рөл атқарды. Көптеген ауруханаларды өздерінің округтеріндегі епископтар салып, күтіп ұстады. Ауруханалар көбінесе шіркеулерге жақын немесе олардың төңірегінде салынды, сондай-ақ құтқарылу арқылы емделу идеясына ерекше мән берілді. Дәрігерлер медицина көмектеспеген жағдайда, науқастардан дұға етуді сұраушы еді. Бұл көбінесе медицина мен дәрігерлердің қасиетті покровительдері Косма мен Дамианның иконаларын пайдалануды қамтыды. Христиан діні қайырымдылық идеясын таратуда да маңызды рөл атқарды. Орегон штаты университетінің тарихшысы Гари Фернгреннің (ежелгі грек және рим тарихының профессоры, сонымен қатар ежелгі медицина саласында маман) айтуынша, медицина "барлығына қолжетімді және қарапайым" болды. Медицинаның практикалық ісінде де христиандық ықпал байқалады. Джон Захарияс Актауариос эпилепсияны емдеу үшін қасиетті суды бір түбірлі өсімдікпен араластырып қолдануды ұсынады.