Кіріспе
Кейбір вирустардың жасуша ішінде ұйықтап қалу қабілеті. Вирустың жасырын күйі (немесе вирустық жасырындық) – патогенді вирустың жасуша ішінде ұйықтап (жасырын) қалу қабілеті, вирустық өмір циклінің лизогендік фазасы ретінде белгіленеді. Латентті вирустық инфекция – созылмалы вирустық инфекциядан ерекшеленетін, тұрақты вирустық инфекцияның бір түрі. Жасырындық – кейбір вирустардың өмірлік циклындағы, бастапқы инфекциядан кейін вирус бөлшектерінің көбеюі тоқтаған фазасы. Дегенмен, вирус геномы жойылмайды. Вирус қайта белсенділеніп, жаңа сыртқы вируспен қайта жұқпастан, көп мөлшерде вирус ұрпақтарын (вирустық өмір циклінің литикалық фазасы) өндіре алады және иесінде шексіз уақытқа дейін қалады. Вирустың жасырын күйін, вирус белсенді емес инкубациялық кезеңдегі клиникалық жасырын күймен шатастыруға болмайды.
Virus latency (or viral latency) is the ability of a pathogenic virus to lie dormant (latent) within a cell, denoted as the lysogenic part of the viral life cycle. A latent viral infection is a type of persistent viral infection which is distinguished from a chronic viral infection. Latency is the phase in certain viruses' life cycles in which, after initial infection, proliferation of virus particles ceases. However, the viral genome is not eradicated. The virus can reactivate and begin producing large amounts of viral progeny (the lytic part of the viral life cycle) without the host becoming reinfected by new outside virus, and stays within the host indefinitely. Virus latency is not to be confused with clinical latency during the incubation period when a virus is not dormant.
Эпизомалық латенттілік
Эпизомалық латенттілік – вирустың генетикалық эпизомаларын жасырын қалыпта пайдалануын білдіреді. Осы латенттілік түрінде вирус гендері тұрақтанып, цитоплазмада немесе ядрода жеке нысандар түрінде – сызықтық немесе дөңгелек құрылымдар ретінде болады. Эпизомалық латенттілік провирустық латенттілікке қарағанда рибозимдерге немесе жат гендердің ыдырауына көбірек сезімтал (төменде қараңыз).
Herpesviridae (қауымның мүшелері)
Мысалы, герпес вирустары тұқымына жататын Herpesviridae-нің барлығы жасырын инфекцияны орнатады. Герпес вирустарының ішінде қызылша вирусы және герпес симплекс вирустары (HSV 1, HSV 2) бар, олардың барлығы нейрондарда эпизомалық жасырын күйге өтіп, цитоплазмада сызықтық генетикалық материалды қалдырады.
Эпштейн-Барр вирусы
Gammaherpesvirinae тұқымдасы иммундық жүйенің жасушаларында, мысалы Эпштейн-Барр вирусының В жасушаларында эпизомалық жасырын күйге түсумен байланысты. Эпштейн-Барр вирусының литикалық белсенділігі (химиотерапия немесе сәулелену салдарынан болуы мүмкін) геномдық тұрақсыздыққа және қатерлі ісікке алып келуі мүмкін.
Қарапайым герпес вирусы
Герпес симплексі (HSV) жағдайында вирус жүйке ганглиялары немесе нейрондар сияқты нейрондардағы ДНК-мен бірігетіні анықталды. HSV стресс кезінде хроматин аздап босағанда тіпті қайта белсенділеніп, ал оттегі мен қоректік заттар жетіспегенде хроматин жиырылып (жасырын күйге өтеді).
Цитомегаловирус
Цитомегаловирус (CMV) миелоидты прогенторлық жасушаларда тұрақты жағдайға енеді және қабыну арқылы қайта белсендіріледі. Иммунодепрессия және ауыр сырқаттану (әсіресе сепсис) көбінесе CMV-нің қайта белсендіруіне әкеледі. CMV реактивациясы ауыр колитпен ауыратын науқастарда жиі кездеседі.
Артықшылықтары мен кемшіліктері
Эпизомалық латенттіліктің артықшылықтары вирустың жасуша ядросына ену қажеттілігін жоюы мүмкін, соның салдарынан ядролық домен 10 (ND10) интерферонды осы арна арқылы қозудан қашып құтылуы мүмкін. Кемшіліктеріне жасушалық қорғаныс шараларына көбірек бейімделуі және жасуша ферменттері арқылы вирустық геннің ыдырауы мүмкін екендігі жатады.
Қайта белсендіру
Қайта белсенділу стресс, ультракүлгін сәуле сияқты факторлардың салдарынан болуы мүмкін.
Провирустың күту мерзімі
Провирус – бұл қабылдаушы жасушаның ДНК-сына енген вирус геномы.
Артықшылықтары мен кемшіліктері
Артықшылықтарына мыналар жатады: автоматты түрде жасуша бөліну вирустың гендерінің көбейіп, репликациялануына себеп болады, сондай-ақ, инфекцияланған жасушадан интеграцияланған провирусты жасушаны өлтірмей алып тастау дерлік мүмкін емес. Бұл әдістің кемшілігі – ядроға ену қажеттігі (және осыған мүмкіндік беретін қаптама ақуыздарының қажеттілігі). Дегенмен, жасуша геномына енген вирустар жасуша тірі болғанша сол жерде қала береді.
АИТВ
Осыны іске асыратын ең жақсы зерттелген вирустардың бірі – АИТВ. АИТВ өз РНҚ геномын ДНК-ға көшіру үшін кері транскриптазаны пайдаланады. АИТВ-нің жасырын күйі вирустың иммундық жүйеден көбінесе қашып кетуіне мүмкіндік береді. Басқа жасырын вирустар сияқты, ол жасырын күйде әдетте ешқандай симптомдарды тудырмайды. АИТВ-нің провирустық жасырын күйдегі түріне антиретровирустық препараттармен тигісуге дерлік мүмкін емес. Жасырын күйді кері қайтарушы агенттердің (ЖКҚА) бірнеше кластары «соққы және өлтіру» стратегиясында қолдану үшін әзірленуде, онда жасырын жұқтырған жасуша резервуарлары қайта белсендіріледі («соққы»), содан кейін вирусқа қарсы ем тиімді бола алады («өлтіру»).
Уақытты сақтау
Вирустың провирустық және эпизомалық латенттілігі, инфекцияның жалғасуы және вирустық гендердің сақталуы үшін күтілуі мүмкін. Латенттілік әдетте латенттілік кезінде негізгі экспрессияланатын вирустық гендермен сақталады. Осы латенттілікпен байланысты гендердің экспрессиясы, вирустың геномын жасушалық рибозималармен ыдыраудан немесе иммундық жүйеден анықталудан қорғауға мүмкіндік береді. Кейбір вирустық ген өнімдері (кодталмайтын РНК және ақуыздар сияқты РНК транскрипттері) сондай-ақ апоптозды тежеуге немесе жасушаның өсуі мен бөлінуін күшейтуге қабілді, бұл инфекцияланған жасушаның көбірек көшірмелерін жасауға жағдай жасайды. Мұндай ген өнімінің мысалы – герпес симплекс вирусының латенттілікпен байланысты транскрипттері (LAT), олар ірі гистоқосуыстық кешен (MHC) сияқты көптеген жасуша факторларының деңгейін төмендету арқылы апоптозды тежеп, апоптоз жолын бұзады. Белгілі бір типтегі латенттілікті эндогендік ретровирустарға жатқызуға болады. Бұл вирустар қашық бұрын адам геномына енген және қазір көбею арқылы беріледі. Әдетте, вирустардың осы түрлері жоғары дамыған және көптеген ген өнімдерінің экспрессиясын жоғалтқан. Бұл вирустардың кейбір ақуыздары жасушалармен бірге эволюциялап, қалыпты процестерде маңызды рөл атқарады.
Жаңғақтар
Вирустың жасырын қалуы вирус белсенді таралуын көрсетпейді, ешқандай патологиялар мен симптомдарға себеп болмайды, бірақ вирус сыртқы факторлар (күн сәулесі, стресс сияқты) арқылы қайта белсендірілуге қабілді, соның салдарынан жедел инфекция пайда болады. Герпес симплекс вирусының мысалында, ол әдетте адамның өмірі бойына жұғады, вирустың серотипі кейде қайта белсендіріліп, ерінде жара тудырады. Бұл жаралар иммундық жүйемен тез жойылады, бірақ уақыт-уақыт шағын қолайсыздық тудыруы мүмкін. Varicella zoster вирусы жағдайында, бастапқы жедел инфекциядан (қызылша) кейін вирус herpes zoster ретінде қайта белсендірілгенше ұйықтап жатады. Жасырын инфекцияның одан да ауыр салдары клетканың өзгеруіне және бақылаусыз бөлінуге ұшырауы болуы мүмкін. Бұл вирус геномын қабылдаушының геноміне кездейсоқ енгізуі және вирусқа пайдалы қабылдаушының жасушалық өсу факторларын экспрессиялауының нәтижесі. Ерекше жағдайда, мұндай жағдай Париждегі Некер ауруханасында гендік терапия кезінде ретровирустық векторларды қолдану арқылы орын алды, онда жиырма жас жігіт генетикалық ауруға емделді, содан кейін бесеуінің құрамында лейкемияға ұқсас синдромдар пайда болды.
Адам папиллома вирусы
Бұл адам папиллома вирусының инфекциясында да көрінеді, онда тұрақты инфекция жатыр мойнының қатерлі ісігіне ұяшықтардың трансформациялануынан әкелуі мүмкін.
АИТВ
АИТВ зерттеулері саласында, ұзақ өмір сүретін нақты жасуша түрлеріндегі провирустық латенттілік, бір немесе бірнеше вирустық резервуарлар тұжырымдамасының негізі болып табылады – бұл латентті вирустың қалыптасуымен сипатталатын орындар (жасуша түрлері немесе тіндер). Ерекше айтқанда, тоқ күйдегі CD4-оң T-жасушаларында репликацияға қабілетті ВИЧ-тың болуы, антиретровирустық препараттарға ұзақ уақыт бойы тоқтаусыз әсер еткеніне қарамастан, вирустың жылдар бойы өзгермей сақталуына мүмкіндік береді. Осы жасырын ВИЧ резервуары АИТВ инфекциясын толыққанды емдеуге антиретровирустық емнің тиімсіздігін түсіндіруі мүмкін.