Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Латвиялық жазушы және фольклоршы
Latvian writer and folklorist
Кришьянис Баронс (31 қазан 1835 – 8 наурыз 1923) – латыш жазушысы, латыш халық әндерін жүйеге келтіргені және олардың мәтіндерін «Latvju dainas» жинағында жариялауға дайындағаны үшін «дайналардың әкесі» деп танылады. Оның суреті 2014 жылы латтың орнын евро басып алғанға дейін 100 лат банкнотасында бейнеленген, ол қазіргі латыш валютасындағы нақты адамның жалғыз бейнесі болды. Баронс «Жас латыштар» қозғалысында өте белгілі болды, сонымен қатар маңызды жазушы және редактор болды.
Krišjānis Barons (October 31, 1835 – March 8, 1923) was a Latvian writer who is known as the "father of the dainas" , largely thanks to his systematization of the Latvian folk songs, and his labour in preparing their texts for publication in Latvju dainas. His portrait appeared on the 100 lat banknote prior to the Lat being replaced by the Euro in 2014, his being the only human face of an actual person on modern Latvian currency. Barons was very prominent among the Young Latvians, and was also an important writer and editor.
Негізгі оқиғалар мен маңызы
Баронс 1894 және 1915 жылдар аралығында алты томдық болып жарық көрген Latvju dainas шығармасының авторы ретінде белгілі. Дегенмен, Баронс бұл идеяның бастаушысы емес, сондай-ақ ол мәтіндерді жинаған жоқ және әйгілі Халық әндері кабинетінің (Дайну скапис) кішкентай қағаздарындағы барлық алынған мәтіндерді қайта жазған да емес. Бірақ, кейбір адамдардың сенуіне қарамастан, Баронстың өзінің қолжазбасы бар қағаздардың көп саны сақталған. Дегенмен, оның үлесі де зор. Ол латвью дайндерінің жіктеу жүйесін жасады, мәтіндерді реттеп, ән түрлері немесе «бұталар» ұғымын енгізді (көптеген ұқсас мәтіндердің арасынан біреуін басты деп таңдап, қалғандарын оның айналасына топтастырды – бұл түрленуді оңай қабылдауға және басылымда орынды үнемдеуге мүмкіндік береді, себебі тек айырмашылықтар ғана басып шығарылады). Баронс сонымен қатар кейбір мәтіндерді олардың бұрынғы, жақсырақ түріне келтіру үшін өңдеген. Баронстың еңбегі мен Халық әндері кабинетінің тарихи құндылығын мойындау үшін 2001 жылы бұл жұмыс ЮНЕСКО-ның «Дүниежүзілік жад» тізіміне енгізілді. Баронс басылым үстінде жұмыс істеген кезде дәстүрлі ән айту ісі көбінесе жоғалып кеткен еді. Баронс Latvju dainas кітабына жазған кіріспесінде «ұлт жадының көздері, көнеден толып, құрғап қалғандай, қайта таңғажайып ағыла бастады» деп атап өтеді. Ол сондай-ақ «халық әндерінің ең таза көзі – қарт әйелдер күннен күнге сиректеп барады» деп ескертеді. Баронс латыштардың христиан дінін қабылдағанда дәстүрлі әндерді орындаудан бас тартқанын да айтады.
Barons is well known as the creator of Latvju dainas, published between 1894 and 1915 in six volumes, and includes 217,996 folk songs. Barons though, was not the author of the original idea, neither did he collect the texts, nor rewrite all the received texts on the tiny paper slips of the famous Cabinet of Folksongs (Dainu skapis), though there is a significant number of the slips displaying Barons' own handwriting, as some may believe. Still, his contributions are of no less importance. He elaborated the classification system of Latvju dainas, arranging the texts and introducing the notion of song types or bushes (choosing a text as the main one among a number of similar ones, and grouping the surrounding rest – this allows for easier perception of variation, and saves space in the published edition, as the only differences are indicated in print). Barons had also edited some texts in order to restore their possible older and better form. In recognition of Barons' labors and the historical value of the Cabinet of Folksongs, the work was inscribed on UNESCO's Memory of the World Register in 2001. At the time when Barons was working on the edition, the traditional singing had been lost to a great extent; Barons in his introduction to Latvju dainas mentions that "the sources of nation's memory, as it seemed, filled up and having run dry long ago, started to flow amazingly." He also warns that "the old ladies, our purest source of folk songs, become rarer and rarer with each day". Barons also points at the Latvians themselves turning away from the singing of traditional songs when accepting Christianity, for example.
Жарияланым
Latvju dainas басылымының бетінде Krišjānis Barons ғана емес, баспагер ретінде көрсетілген. Оның атымен қатар, Henrijs Visendorfs-тің аты да жазылған (1861–1916). Баронс "Латвью дайнс" кіріспесінде былай деп жазды: "1892 жылдың қаңтар айында Санкт-Петербургтен келген Виссендорф мырзаның мейірімді хатынан таң қалдым, онда ол басылымды шығаруға қолдау көрсетуге уәде берді. Біз осы мәселеде тез келісімге келдік". Висендорф – Санкт-Петербургтегі әйгілі Гостиньи Дворда кеңсесі болған, жақсы жағдайдағы латыш саудагері. Ол бұрын латыш мәдениетіне қызығушылық танытып, зерттеушілер мен басылымдарды қолдаған, тіпті латыш мифологиясы туралы өзі де жазған (дегенмен, осы жазбалары академиялық ғалымдар тарапынан ынтамен қабылданбаған). Кейін Висендорф Баронға Елгава латыш қоғамының әдебиет бөлімінен жинақталған кітаптардың көшірмелерін берді. "Латвью дайнс" жинағының 1-томы жарық көрген кезде ол Баронға "жергілікті жинақтаушылардың көмегімен" жинаған 12 800 ән мәтінін тапсырды; оның жинағында барлығы 28 406 мәтін сақталған. Ол сол кездегі латыш-литвалық ұлы ұлт туралы кең таралған идеяға сүйене отырып, Баронға "дайна" сөзін ұсынған, ол шындығында литва тілінен алынған және басылымның атауына айналды. Бірінші томды Jelgava қаласында Висендорфтың өзі қаржыландырған. Бірақ бұл өте қымбатқа түсті, сондықтан Висендорф байланыстарын пайдаланып, Императорлық Ғылым академиясының көмегімен қалған томдарды басып шығаруды ұйымдастырды. 1900 жылы бұл мәселе ресми түрде шешілді, ал 1903 жылдан 1915 жылға дейін қалған томдар жарық көрді. Бұл томдардың беттерінде бұрынғы екі тілде (латыш және француз) жазылғаннан өзге, орыс тіліндегі аудармасы да қосылды. Висендорф мәтіндерді редакциялауға және реттеуге қатыспағанмен, ұйымдастыру жұмыстарын атқаруы, Санкт-Петербургте жарық көрген томдардың алдын ала нұсқаларын оқып, кеңес беруі оның есімін басылым бетіне жазуға жеткілікті себеп болды, бірақ профессор Pēteris Šmits оған қарсылық білдірді. 1893 жылы Krišjānis Barons 150 000-ға жуық мәтін сақталған Халық әндері кабинетімен бірге Латвияға оралды. "Latvju dainas" кітабының көрсеткіштерінде 900-ден астам үлес қосушылар тізімделген; олардың ішінде 237 ер адам және 137 әйел адам, ал жинақтаушылардың тек 54-і лайы болса, кем дегенде 150-сі мектеп мұғалімдері, 50-сі жазушылар, ал 20-сы дін қызметкерлері еді. Баронс нақты санын көрсетпесе де, пайдаланылған мәтіндердің жалпы саны 217 996 екенін айтады; бұл сан әдетте жарық көрген әндердің саны ретінде келтіріледі. Дегенмен, "Latvju dainas" жергілікті халықтың жинауы негізінде құрылғандықтан, Латвияның барлық аумағын толық қамтымайды. 218 латыш азаматтық приходтары тіпті бірде-бір мәтінмен де ұсынылмаған. "Латвью дайнас" басылымын шығара бастағаннан кейін 30 жыл өткен соң, "Latviesu folkloras krātuve" (латыш фольклоры жинағы) үнсіз қалған приходтардан мәлімет жинауды бастады. Басқа басылымдар болсын, болашақта жарық көретін басылымдар болсын, "Latvju dainas" ең көп сілтеме жасалған және ең көп қолданылған кітапқа айналды, мұны 1922–1923 және 1989–1994 жылдарғы қайта басылымдар дәлелдейді.
On the title page of Latvju dainas, Krišjānis Barons is not the only publisher that was indicated. Besides his name, Henrijs Visendorfs' name was also mentioned (1861–1916). Barons, in the same introduction to Latvju dainas, wrote: "Then in the month of January 1892 I was surprised by a kind letter from St. Petersburg, from Mr. Wissendorff, in which he offered his support for the publication of the edition. We soon achieved our agreement on this." Visendorfs was a well to do Latvian merchant, with his own office at the famous St. Petersburg Gostinnij Dvor. He had gotten interested in Latvian culture before, supporting researchers and editions, and writing about Latvian mythology himself (although these writings were not met with enthusiasm by the academic scholars). Visendorfs later provided Barons with copies of collections from the Jelgava Latvian Society Department of Literature. By the time of the publication of Volume 1 of Latvju dainas, he had submitted to Barons 12,800 song texts, acquired "with the help of local collectors"; altogether, his collection contains 28,406 texts. It is highly likely that based on the popular idea of the time, that of the Latvian Lithuanian great nation, he suggested to Barons the word "daina", which is actually Lithuanian, and which became the title of the edition. The first volume was published in Jelgava, funded by Visendorfs himself. But it turned out to be rather costly, and Visendorfs, using his connections, organised the publication of the other volumes with the help of the Imperial Academy of Sciences. In 1900, it was officially settled, and from 1903 until 1915, the other volumes were published. These volumes, in addition to the previous two title pages in different languages (Latvian and French), received one more in Russian translation. Although Visendorfs took no part in editing and arranging the texts, his contribution performing organisational tasks, reading the preprints of the volumes published in St. Petersburg, and providing his advice was significant enough to earn a place for his name on the title page, although Prof. Pēteris Šmits objected to it. In 1893, Krisjanis Barons returned to Latvia with his Cabinet of Folksongs, at that time containing around 150,000 texts. The index to Latvju dainas shows more than 900 contributors; among them 237 male informants and 137 female informants, while of collectors only 54 are laies, and at least 150 were school teachers, 50 were men of letters, and 20 were priests. Barons, without exact account, indicates the total number of texts used to be 217 996; this number is usually quoted as that of the songs published. Still, as Latvju dainas was created based on collection by local people, it does not comprehensively cover the whole territory of Latvia. 218 Latvian civil parishes were not represented, not even with a single text. To collect from the mute parishes, 30 years after the publication of Latvju dainas was started, Latviesu folkloras krātuve began its activities. Whatever the other editions there are and will be in the future, Latvju dainas has become the most quoted and referred to, as testified by two repeated editions – in 1922–1923 and 1989–1994.
Мұра
Баронның фольклор және дайналарды жинаудағы тыраны Диевтуриба қозғалысының пайда болуына өте маңызды болды. Бұл қозғалысты 1920 жылдары Эрнестс Брастиньш және Карлис Маровскис Брегжис құрған. 1977 жылы кеңестік астроном Николай Степанович Черных ашқан 3233 Кришбарон астероиді оның құрметіне аталған. Ригадағы маңызды көшелердің бірі – Кришьяна Барона көшесі оның есімімен аталады. Оның ұрпақтары қазір Америка Құштама Штаттарында тұрады, көбінесе Пенсильвания штатының батысындағы Гроув Сити деген шағын қалада шоғырланған.
Barons efforts to collect folklore and dainas were vital for the emergence of Dievturība, a Baltic neopagan movement established by Ernests Brastiņš and Kārlis Marovskis Bregžis in the 1920s. A minor planet, 3233 Krišbarons, discovered by Soviet astronomer Nikolai Stepanovich Chernykh in 1977, is named after him. One of the main streets in Riga, Krišjāna Barona iela, is named after him. His descendants are currently residing in the United States, primarily located in a small town in western Pennsylvania called Grove City.