Кіріспе

Эшнана (қазіргі Tell Asmar, Дияла губернаторлығы, Ирак) – ежелгі шумерлік (кейін аккад) қала және қала-мемлекет, Месопотамияның орталық бөлігінде, Tell Agrab-тан 12,6 миль солтүстік-батыста және Tell Ishchali-ден 15 миль солтүстік-батыста орналасқан. Дияла алқабында, нақты Шумерден солтүстік-батыста орналасқан болғанымен, қала Шумер мәдени аймағына берік байланысты болды. Археологиялық зерттеулерде оны кейде Ашнуннак немесе Туплиас деп атайды. Қаланың қанаттандырушы құдайы Тишпак (Tišpak) болды, бірақ Син, Адад және Кититумның Иннанасы сияқты басқа да құдайларға да табынылған. Билеушілердің жеке қорғаушылары Белет Шунир және Белет Террабан болды.

Археология

Бағдаттан солтүстік-шығысқа қарай 50 шақырымдай жердегі және Бакубадан шығысқа қарай 15 шақырымдай жердегі Телл Асмардың tell-і, яғни археологиялық қоныстанған үйіндісінде ежелгі қаланың қалдықтары сақталған. Оны алғаш рет 1892 жылы Анри Погнон тапқан, бірақ ол 1921 жылы қайтыс болғанға дейін оның орналасқан жерін хабарламаған. Бағдадтағы дилерлер дүкендерінде осы жерден шыққан көне заттар пайда бола бастағаннан кейін ол қайта табылды және 1930-1936 жылдар аралығында алты маусым бойы Чикаго университетінің Шығыс институты, Анри Франкфорт басқаратын, Торкильд Якобсен, Пинхас Делугаз, Гордон Лауд және Сетон Ллойд қатысқан командасы қазба жұмыстарын жүргізді. Экспедицияның далалық хатшысы Мэри Чабб болды. Чикаго қазбаларының басты назарында Сю Син сарайы және оған жалғасқан ғибадатхана (28 метрге 28 метр, қабырғалары 3 метрге дейін) болды (қазба жұмыстарын жүргізушілер оларды Тиісінше Билеушілердің сарайы және Гимилсин ғибадатханасы деп атады). Сарай Ур III билеушісі Шуги тұсында, ал ғибадатхана губернатор Итуриямен құдайлыққа көтерілген Ур III билеушісі Су Син тұсында салынған. Билалама билік еткен кезеңде сарай ішінара қираған, бірақ кейін толыққанды қалпына келтірілген. Қалған қазба жұмыстары Әбу ғибадатханасына бағытталды, оның бастауы Ерте Династия I кезеңіне дейін барып, ғасырлар бойы бірнеше маңызды өзгерістерге ұшырады. Іпиқ Адад II заманында салынған деп есептелетін үлкен Оңтүстік ғимарат табылды, оның тек іргетасы ғана сақталған. Сондай-ақ, бірнеше жеке үйлер мен аккад дәуіріне жататын сарайлар қазылды. Есикил ғибадатханасын іздеуге де көп күш жұмсалды, бірақ ол табылмады. Шумер тілінде жазылған жазбаларда ғибадатхана Ниназуға, ал аккад тілінде Тишпакқа арналған. Табылған заттардың ішінде теракоттан жасалған мүсіндер, ойыншықтар, әшекейлер, цилиндрлі мөрлер, 200-ге жуық саз мөрлер және шамамен 1750 клинопись тақташасы (олардың 1000-ға жуығы сарайдан табылған) бар. Бірақ тәжірибесіз жұмысшылардың ғана болуына байланысты көптеген тақташалар қазба кезінде зақымдалып, сынды. Барлық тақташаларды тазалау, пісіру және каталогтау жұмыстары 1970 жылдарға дейін басталмады. Акад дәуіріне жататын тақташалар 1961 жылы жарияланды. Ешнуна тақташаларының көпшілігі әкімшілік сипатта болғанымен, 58-і осы кезеңде сирек кездесетін хаттар. Бұл хаттар акад тілінің ерте вавилон диалектінде, "архаикалық ерте вавилон тілі" деп аталатын түрінде жазылған. Олар шамамен екі топқа бөлінеді: а) негізінен Билалама, Нур Ахум және Кирикири билік еткен кезеңдерден және б) кейінірек, негізінен Усур Авассу, Ур Нинмар және Іпиқ Адад I билік еткен кезеңдерден. 1990 жылдардың соңында Ирак археологтары Телл Асмарда жұмыс істеді. Бұл қазба жұмыстарының нәтижелері әлі жарияланбаған.

Абудың төрт бұрышты ғибадатханасы

Ерте династиялық кезеңде Тель Асмардағы (Эшнуна) Әбу ғибадатханасы бірнеше сатыдан өтті. Оларға ерте династиялық архаикалық киіз үйі, шаршы ғибадатхана және жалғыз киіз үйінің құрылыс кезеңдері кірді. Олар, сол жерде табылған мүсіндермен бірге, ежелгі Таяу Шығыстың ерте династиялық кезеңін ED I, ED II және ED III деп үш бөлікке археологиялық түрде бөлудің негізін қалады. Шаршы ғибадатханадан геометриялық стильдегі 12 гипстен жасалған ғибадатхана мүсіндерінің жасырын қоймасы табылды; олар Тель Асмар қоймасы деп белгілі. Бұл ежелгі Таяу Шығыстың мүсін өнерінің ең танымал мысалдарының бірі. Қазір бөлініп кеткен бұл топта құдайлар, дін қызметкерлері және сыйлық берушілер әртүрлі өлшемде бейнеленген, бірақ барлығы бірдей өте қарапайым стильде жасалған. Барлығының көздері үлкен, бірақ ең биік мүсін – жергілікті құдайды бейнелейтін басты мүсіннің көздері аса ірі, оған «құдіретті күш» сыйлайды.

Ешнунаның заңдары

Егер ер адам ұлдары болса, әйелімен ажырасып, басқа әйелге үйленсе, онда ол адам үйінен және мүлкінен айырылып, қалағанының соңынан еріп кетеді. Ал оның әйелі үйді өзіне талап етеді. Ешнуна заңдары екі тақташадан тұрады, олар Шадпуптан (Телл Хармал) және Телл Хададтан, ежелгі Мэ Тураннан табылған. Олар Ешнуна патшасы Дадушаның билік құрған кезінде жазылған сияқты, бірақ бұл ресми түрі емес. Нақты заңдар қашан жазылғаны белгісіз. Олар Хаммурапи кодексіне ұқсас.

Билеушілер

Ерте династиялық кезеңдегі билеушілер мен Аққад империясының басқарушылары қазіргі уақытта белгісіз. Эшнана бір уақыт бойы Үр III-нің вассал губернаторларымен басқарылды, содан кейін бірнеше ғасырлар бойы өз билеушілерінің қол астында тәуелсіз болды, ақырында Хаммурапи қаланы басып алғаннан кейін Вавилонның вассал губернаторлары басқарды. Кейінгі билік туралы мәлімет жоқ, бірақ қала кем дегенде б.з.д. 12 ғасырға дейін сақталған.

Билеуші | Ұсынылған билік | Ескертпелер
------- | -------- | --------
Urguedinna | ≈2247 ж.б.д. | Шүлгінің үшінші династиясының губернаторы
Bamu | | Шүлгінің Үр билігі астындағы губернатор
Kallamu | | Шүлгінің Үр билігі астындағы губернатор
Lugal Kuzu | | Шүлгінің Үр билігі астындағы губернатор
Ituria | | Шу Синнің Үр билігі астындағы губернатор, тек Шу Син ғибадатханасының бағышталуынан ғана белгілі
DŠuiliya | | Құдайландырылған
Nūraḫum | | Исиннің Ишби-Эрра мен Үрдің Ибби-Синнің замандасы
Kirikiri Bilalama | | Кирдің ұлы, МЕ ку бидің қызы, Еламның Тана Рухатирімен үйленген
Isharramashu | |
Uṣurawassu | |
Azuzum | |
Urninmarki | |
Urningišzida | |
Ipiq Adad I | | Тутубтың Абди-Эраһы мен Вавилонның Суму-абумның замандасы
Belakum | |
Sarrija | |
Warassa | |
Ibal pi El I | | "Алтынмен және Мелуха инжуларымен әшекейленген" тақ орнатуын тіркелген
DIpiq Adad II | ~1700 ж.б.д. | Кем дегенде 36 жыл билік еткен, 4-ші жылы Еламиттерді жеңген, "Патша" деп атаған алғашқы билеуші, құдайландырылған
DNaram Sin | | Ipiq Adad II-нің ұлы, Шамши-Адад I-нің замандасы, құдайландырылған
Dannum tāhaz | | Шамамен лауазымы
Dadusha | | Ipiq Adad II-нің ұлы, Шамши-Адад II-нің замандасы
bal pi El II | | Маридің Зимри-Лимнің (шамамен 1775–1761 ж.б.д.) замандасы, Эшнананы басып алған Сиве Палар Хуппакпен өлтірілген, Шамши-Адад I-нің билігінің 5-ші жылында қайтыс болған, Дадушаның ұлы Силлі Синмен келісім
Iluni | | Вавилонның вассалы, Самсу-илунаның замандасы