Кіріспе

Вис және Рамин (ويس و رامين, Vis o Rāmin) – классикалық парсы махаббат дастаны. Эпос 11-ші ғасырда Фахруддин Ас’ад Ғурғани (немесе "Ғурғани") тарапынан өлең түрінде жазылған. Ғурғани осы дастаның Сасанидтерден тарағанын айтқан, бірақ қазіргі талдаулар оқиғаның Парфян әулетіне қатысты екенін, шамасы біздің заманымыздан бұрынғы 1-ші ғасырда пайда болғанын көрсетеді. Сондай-ақ, Ғурғанидің дастаны оның өмір сүрген кезеңінен бұрынғы дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарды бейнелейді деген пікір де бар. Мұны жобауға болмайды, себебі көне дереккөздерден қайта айтылған әңгімелерде көбінесе оны баяндаған уақыттың элементтері кездеседі.

Негізгі ережелер

Бұл оқиғаның құрылымы – батыстағы және шығыстағы екі парфяндық билеуші үйдің арасындағы қақтығыс. Горгани бастапқыда Парфтардың маңызды өлкелерінің бірі – Гирканияға тиесілі. Осындай шағын мемлекеттердің болуы және феодалдық құрылым, оқиғаның Иран тарихының парфян дәуірінде болғанын көрсетеді. Ақынның өзі бұл ислам заманындағы көне әңгіменің танымал екенін айтады, бұл ежелгі тақырыптар мен дәстүрлі әңгімелерге деген сұраныс болғанын көрсетеді.

Қысқаша мазмұны

Бұл әңгіме батыс Ирандағы Мах (Медиа) билеуші отбасының қызы Вис және солтүстік-шығыс Ирандағы Марв патшасы Мобед Маниканның інісі Рамин туралы. Маникан патшалық кеште Шахруды көріп, оның сұлулығына тәнті болып, оған үйленуге ұсыныс жасайды. Шахру күйеулі екенін айтады, бірақ қыз туса, қызын беруге уәде береді. Шахру қыз туып, оны Вис (немесе Висех) деп атайды. Ол баланы Хузанға, Раминмен бір жастағы Висті тәрбиелеп отырған емшекке жібереді. Олар бірге өседі. Вис жасөспірім шаққа жеткенде анасына қайта оралады, ол Висті ағасы Вируға үйлендіреді. Зороастризм заңдарына сәйкес, Вис айыз кезеңінде болғандықтан, неке толыққанды болмайды. Маникан үйлену тойын естіп, ағасы Зардты Шахруға Висті әйел ретінде беруге берген уәдесін еске түсіру үшін жібереді. Вис Маниканның ұсынысын қабылдамай, кетуге қарсы тұрады. Ашуланған Маникан Мах-Абадқа қарсы әскерді жетектеп шығады. Вистің әкесі Карин соғыста қаза табады, ал Маникан Вирудан жеңіліс көреді. Маникан әскерін Гурабқа алып барады, онда Вис шайқастың нәтижесін күтеді. Ол оған хабаршы жіберіп, үйленсе, түрлі артықшылықтар беретінін айтады. Вис Маниканның ұсынысын мақтанышпен және ашумен қабылдамайды. Маникан ағалары Зард пен Раминнен кеңес сұрайды. Рамин, Виске ғашық болғандықтан, Маниканды оған үйленуге тырысудан бас тартқысы келеді. Алайда Зард Висті жеңу үшін Шахруға пара беруді ұсынады. Маникан Шахруға ақша мен зергерлік бұйымдар жіберіп, сарайға кіру үшін пара береді. Содан кейін Висті алып кетеді, бұл Вируды қатты ренжітеді. Марвке қайтып бара жатқанда Рамин Висті көріп, оған деген махаббатына толы болады. Вис Маниканның харемінде тұрып, оған сыйлықтар беріледі. Вистің медбикесі оны Марвке ертіп барады және оны ақылға келтіріп, Маниканды қабылдауға және Вируды ұмытуға тырысады. Вис басында тағдырына мойынұсыну қиынға соғады, бірақ ақырында өмірге бейімделеді. Әкесінің өлімі мен ұрлануын жоқтап жүрген Вис Маниканға бір жыл бойы берілуден бас тартады. Оның медбикесі Маниканды бір айға дейін бедеу ететін талисман жасайды. Сиқырды бұзу үшін талисманды бұзу керек, бірақ оны су тасқыны алып кетіп, жоғалтып алады, сондықтан Маникан ешқашан қалыңдығымен жақындыққа бара алмайды. Осы арада Виспен байланыс орнатуға тырысқаннан кейін Рамин онымен кездеседі және екеуі Маникан соғыста жүргенде махаббатын толықтырады. Маникан оралғанда, медбике мен Вис арасындағы әңгімеге құлақ түсіп, Вис Раминді жақсы көретінін түсінеді. Маникан Вистен пәктігін отпен сынап көруді талап етеді. Бірақ Вис пен Рамин қашып кетеді. Маниканның анасы Рамин мен патшаның арасында татулық орнатып, олардың бәрі Марвке қайтады. Маникан Раминді римдіктерге қарсы жорыққа алып кетеді, бірақ Рамин ауырып, қалады. Рамин Маниканның қамауында отырған Виске қайта оралады. Рамин қабырғаға көтеріліп, Виспен бірге уақыт өткізеді, Маникан соғыстан қайтып келгенде, Рамин қашып кетеді. Рамин Виспен махаббатының болашағы жоқ деп санайды, сондықтан Маникандан оны Мааға тапсырмамен жіберуін сұрайды. Сол жерде Рамин Гол деген әйелге ғашық болып, онымен үйленеді. Вис бұл туралы біліп, өзінің мейірбикесін Раминге олардың махаббатын еске түсіру үшін жібереді. Рамин оған қатал жауап қайтарады. Вис оған қайта оралуға өтініш білдіріп, хабар жібереді. Осы уақытта Рамин некелі өмірден шаршап, екінші хабарламаны алғаннан кейін Виске қайтады. Бірақ ол қарлы дауыл кезінде Марвке ат үстінде жеткенде, Вис қамалдың төбесінде оның махаббатын қабылдамайды. Рамин қатты ашуланады. Вис жасаған әрекетіне өкініп, Раминді іздеуге медбике жібереді. Олар татуласады. Маникан Раминді аң аулауға алып барады, ал Вис және медбике басқа әйелдермен бірге жақын маңдағы от ғибадатханасына барады. Рамин аң аулаудан шығып, ғибадатханаға кіру үшін әйелге айналып, Виспен бірге қашады. Олар қамалға қайта оралып, Раминнің адамдарының көмегімен гарнизонды және Зардты өлтіреді. Олар Каспий теңізінің жағалауындағы Дайламға қашады. Маниканды аң аулау кезінде кабан өлтіреді. Вис пен Рамин Марвке оралады, Рамин патша ретінде таққа отырады және Виске үйленеді. Рамин 80 жылдан астам билік құрды. Раминнің 81 жылында Вис қайтыс болады, Рамин патшалықты өзінің үлкен ұлына тапсырады және Виспен бірге Вистің қабірінде 2 жыл бойы аза тұтып, содан кейін оған дүниеден кейін қосылады.

Ықпал

Вис пен Рамин оқиғасы парсы әдебиетіне едәуір әсер етті. Ерекше айта келерлік жайт, парсы романтикалық дәстүрінің көрнекті ақыны Низами өзінің көптеген сөз өнерінің негізін Горганиден алды. Владимир Минорский осы оқиғаны төрт бөлімнен тұратын зерттеумен қарастырып, оның парфяндық тегін дәлелдеді. Кейбір ғалымдар Вис пен Рамин Тристан мен Изольда жырларына ықпал еткен болуы мүмкін деп санайды, және екі сюжеттің арасында айқын ұқсастықтар бар. Дегенмен, осы екі оқиғаның байланысы туралы пікірлер келіспеушілік тудырды.