Кіріспе

SMS Cöln – Германия Императорлық Әскери-теңіз флотының жеңіл крейсері. Бұл атауды алған екінші жеңіл крейсер, ал оның алдағысы Гелиголанд шығанағы шайқасында жоғалып кеткен. "Кёльн" өз класындағы алғашқы кеме болды, 1916 жылдың 5 қазанында Гамбургтегі Blohm & Voss кеме құрылыс зауытында суға түсіріліп, бір жылдан кейін 1918 жылдың қаңтарында құрылысы аяқталды. Ол және оның әпкесі – Каизерлихе Марине салған соңғы екі жеңіл крейсер; оның сегіз әпкесі аяқталмай жатып жойылды. Кемелер бұрынғы крейсерлерге қарағанда жақсартулар жасалған нұсқа болды. "Кёльн" Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталуға он ай қалғанда Ашық теңіз флотына қабылданып, қызметі шектеулі болды және ешқандай әрекетке қатыспады. Ол Скандинавияға бағытталған британдық конвойларын шабуылдау мақсатымен Норвегияға флот операциясына қатысты, бірақ конвойларды таба алмады және портқа қайтып келді. Соғыстың соңғы күндерінде "Кёльн" соңғы шабуылға қатысуы жоспарланған, бірақ флоттағы көтеріліс адмиралдар Рейнхард Шер мен Франц фон Хипперді операцияны тоқтатуға мәжбүр етті. Соғыс аяқталғаннан кейін кеме Скапа-Флоуда интернирленді және 1919 жылдың 21 маусымында флот командирі контр-адмирал Людвиг фон Ройтердің бұйрығымен флотпен бірге суға батырылды. Басқа көптеген кемелерден айырмашылығы, "Кёльн" ешқашан металл тескісіне жіберілген жоқ.

Дизайн

1914 жылдың шілдесінде Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін бірінші жылы неміс Kaiserliche Marine (Императорлық теңіз флоты) өзінің жеңіл крейсерлері арасында ауыр шығынға ұшырады; 1915 жылдың соңында оларды ауыстыруға бастау туралы шешім қабылданды. Әскери-теңіз күштері бұрынғыдай шығындарды реттейтін теңіз заңдарымен шектелмеді және он жаңа кеменің құрылысына соғыс қаржысы бөлінді. Жұмысты мүмкіндігінше жылдам бастау қажет болғандықтан, бұрынғы жобаға, оның ішінде әуеге қарсы зеңбіректердің саны мен торпедалық түтікшелердің орналасуына минималды өзгерістер енгізілді. «Кёльн» жалпы ұзындығы және ені бар, ал суға батып тұру тереңдігі алдыңғы бөлігінде болды. Ол қалыпты жағдайда және толық жүктемеде дейін суырып алатын. Оның қозғалтқыш жүйесі екі бу турбинасынан тұрды, олар екі бұрандалы винтті итергішті қозғалтты. Бу сегіз көмір және алты мұнаймен жұмыс істейтін Marine түріндегі қазандықтармен қамтамасыз етілді. Қазандықтар кеменің ортасындағы үш түтікке құйылды. Оның қозғалтқыштары ең жоғары жылдамдығы және шамамен қашықтықта жүре алуы үшін қуаттылыққа ие болды. Кеме экипажы 17 офицер және 542 сарбазды құрады. Кемеде сегіз 15 см SK L/45 зеңбірегі бірлігінде орналасқан. Екеуі бақтармада алдыңғы жағында қатарластырылған, төртеуі кеме ортасында, екісі әр жақта және екеуі кормада бірінен-бірі асып тұрып орналасқан. Бұл зеңбіректер муздақ жылдамдығымен снарядты атып, максималды көтерілу бұрышы 30 градусқа дейін жететін, бұл оларға дейін қашықтықтағы нысаналарды алуға мүмкіндік берді. Оларға зеңбірекке 130 снарядтан 1040 оқ-дәрімен жабдықталды. «Кёльн» сонымен қатар үш 8,8 см SK L/45 әуеге қарсы зеңбірегімен жабдықталған, бірақ 1918 жылы біреуі алынып тасталды. Ол сонымен қатар екі торпедалық түтікшемен, олардың әрқайсысында сегіз торпедасы бар, кеме ортасындағы айналмалы ұңғыштарда орналасқан. Ол сонымен қатар 200 мина тасыды. Кеме кеменің ортасында орналасқан қалың су астындағы броньдық белдікпен қорғалған. Бақылау мұнарасының қабырғалары қалың, ал броньдық палуба 60 мм қалың броньдық плитамен жабылған.

Құрылыс және соғыс операциялары

Cöln, 1914 жылғы 28 тамыздағы Хелиголанд шығанағындағы шайқаста батып кеткен сол есімді жеңіл крейсердің құрметіне аталған. Оның қазығы 1915 жылы Гамбургтегі Блохм және Восс кеме жасау шеберханасында салынды. 1916 жылғы 5 қазанда суға түсірілді, содан кейін жабдықтау жұмыстары басталды. 1918 жылғы 17 қаңтарда фрегат капитаны Эрих Райдердің басшылығымен қолданысқа берілді, содан кейін Жоғары теңіз күштеріне қосылды. Кеменің алғашқы экипажының көп бөлігі жеңіл крейсерден келді. Кеме ақпан айының басында теңіз сынақтарын бастады және наурыз айының соңында аяқтады. Содан кейін кеме жаңа минаға қарсы құрылғы орнату үшін кемежайға оралды. 13 мамырда ол II Скаутингтік тобына бекітілді. Сол кезде бөлім құрамында оның бауырлары және жеңіл крейсерлер де болды. Соғыстың соңғы жылында II Скаутингтік тобының негізгі міндеті Солтүстік теңіздегі Германияның теңіз базаларына кіретін жолдарды қорғаған қорғаныс миналар баржаларын ұстаған мина салушыларды қорғау болды. Осы кезеңде, 19 маусымда, «Кёльн» және топтың қалған бөлігі Тондерн шабуылында неміс гидроұшақ базасына шабуыл жасағаннан кейін ұшақ тасымалдаушыны ұстауға сәтсіз әрекет жасады. Тамыз айының соңында «Кёльн» Текселдің жанында мина даласын салуға көмектесті. Кеме қыркүйек айында бұрандаларына зақым келді және 19 қыркүйектен 11 қазанға дейін жөндеу жұмыстары үшін құрғақ докқа қойылды. Сол кезде Райдер Бельгиядағы Спа қаласындағы 1918 жылғы 11 қарашадағы соғыс бітіру келісімдерін жүргізген Соғыс бітіру комиссиясына ауыстырылды. Осы уақыт аралығында ФК Каулхаузен «Кёльн» командасын басқарды. 1918 жылғы қазан айында екі кеме және II Скаутингтік тобының қалған бөлігі британдық теңіз күштеріне соңғы шабуыл жасауға тиіс болды. «Кёльн», «Дрезден», «Пиллау» және «Кёнигсберг» Темза сағасындағы сауда кемелеріне шабуыл жасаса, топтың қалған бөлігі британдық Ұлы флотын шығару үшін Фландриядағы нысаналарды бомбалауға тиіс болды. Шир британдық флотқа қанша зиян тигізсе де, Германия үшін жақсы келіссөз позициясын қамтамасыз ету үшін британдық флотқа мүмкіндігінше көп зиян келтіруді көздеді. 1918 жылғы 29 қазанда таңертең Вильгельмсхавеннен келесі күні шығуға бұйрық берілді. 29 қазан түнінен бастап, бірнеше басқа соғыс кемелеріндегі теңізшілер көтеріліс жасады. Бұл көтеріліс Хиппер мен Ширді операцияны тоқтатуға мәжбүр етті. Ол бұл жағдайды білгеннен кейін: «Менде енді теңіз күші жоқ» деді. 9 қарашада, соғыс бітісуі күшке енуіне екі күн қалғанда, британдық соғыс кемелерінің аймақта екені хабарланды, және оларды тосқауылға алу үшін «Кёльн», «Грауденц» және бірнеше торпедалық катерлер жіберілді, бірақ олар байланыс жасамады. 12 қарашада, соғыс аяқталғаннан кейін, «Кёльн» Вильгельмсхавенге бағытталды, бұл оның Рейхскригсфлаг (Императорлық соғыс туы) астындағы соңғы сапары болды. Сол жерде ол Скапа-Флоуға тұтқындалуға дайындалды. Сол кезде Каулхаузен кемені тастап кетті, ал капитан-лейтенант Хайнеман басшылық міндетін алды; ол кемені тұтқындалған кезде басқарды.

Интернаттау және суға бату

1918 жылдың қарашасында Германияның капитуляциясынан кейін контр-адмирал Людвиг фон Ройтер басқаратын Ашық теңіз флотының көптеген кемелері британдық әскери-теңіз базасы Скапа-Флоуда интернментке алынды. «Кёльн» осы интернментке алынған кемелердің бірі болды. 19 қарашада сапар барысында, Форт-Ферт бұғазында келе жатқанда, Хайнеман флот командиріне кемедегі бу турбиналарының біріндегі конденсатордың ақаулы екенін хабарлады. Ройтер кемеге сүйреу қажет болған жағдайда, оны күтіп тұру үшін тағы бір жеңіл крейсерді жіберді. Кеме үш күнге кешікті, бірақ ақаулы турбинаға қарамастан, «Кёльн» портқа жетіп, 22 қарашада келді. Флот Версаль келісімін жасауға әкелген келіссөздер кезінде тұтқында болды. Ройтер британдықтардың 1919 жылдың 21 маусымында, Германияның бейбіт келісімге қол қою мерзімінде неміс кемелерін басып алуды жоспарлағанына сенді. Мерзім 23-іне дейін ұзартылғанын білмей, Ройтер кемелерді алғашқы мүмкіндікте батыруға бұйрық берді. 21 маусым күні таңертең британдық флот оқу маневрлерін жүргізу үшін Скапа-Флоудан шықты, ал 11:20-да Ройтер кемелеріне бұйрық берді. «Кёльн» 13:50-де батып, ешқашан металл тескісіне шығарылмады. 2017 жылы Оркней археологиялық орталығының теңіз археологтары «Кёльн» және аймақтағы тағы тоғыз кеме қаңқасын, оның ішінде алты неміс және үш британдық соғыс кемесін жан-жақты зерттеді. Археологтар кеме қаңқаларын сонармен картаға түсіріп, су астындағы қашықтан басқарылатын аппараттармен тексерді, мақсаты – кемелердің қаншалықты нашарлап бара жатқанын анықтау. Оның кеме қаңқасы координаттарда жатыр және демалыспен суға түсетін сүңгірлер үшін танымал орын болып қала береді.