Кіріспе

Этикалық философияда альтруизм (сонымен қатар альтруизм этикасы, моральдық альтруизм және этикалық альтруизм деп аталады) – бұл этикалық доктрина, ол жеке тұлғаның іс-әрекеттерінің моральдық құндылығы тек басқа адамдарға тигізетін әсеріне ғана байланысты екенін, осы әрекетті жасаушы үшін салдарына қарамастан, тұжырымдайды. Джеймс Физер альтруистің қағидасын былай айтады: "Егер әрекеттің салдары агенттен басқа барлық адамдар үшін жағымдырақ болса, онда ол моральдық тұрғыдан дұрыс." Огюст Конттың альтруизм түсінігі басқалар үшін өмір сүруге шақырады. Осы этикалық принциптерді ұстанатын адам "алтруист" деп аталады.

Шолу

"Альтруизм" сөзін француз позитивизмінің негізін қалаушы Огюст Конт өзі қолдаған этикалық ілімді сипаттау үшін қолданған. Ол жеке адамдардың жеке мүддесінен бас тартып, басқалар үшін өмір сүруіне моральдық міндет бар деп сенді. Конт өзінің "Позитивтік катехизисі" еңбегінде былай дейді: [Әлеуметтік] көзқарас құқықтар туралы ұғымға төзбейді, себебі мұндай ұғым жекеленуге негізделген. Біз әр түрлі міндеттердің жүгімен дүниеге келдік, біздің алдыңғыларымызға, кейінгі ұрпақтарымызға, замандастарымызға. Бұл ["басқалар үшін өмір сүру"], адамгершіліктің толыққанды формуласы, қайырымдылық инстинктімізге тікелей санкция береді, ол бақыт пен міндеттің ортақ бастауы. Адамзатқа қызмет ету керек, себебі біз оның толық құрамымыз. Католик энциклопедиясында айтылғандай, Конттың альтруизмі үшін "Моральдың бірінші қағидасы – өзімшілдік инстинкттерден жоғары тұратын әлеуметтік сезімділіктің басымдығы". Автор Габриэль Моран (Нью-Йорк университетінің гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар кафедрасының профессоры) былай дейді: "Конт үшін альтруизмдегі өмір заңы мен міндеті мына сөзбен қорытындыланды: Басқалар үшін өмір сүр". Әртүрлі философтар осы ілімді әртүрлі жолмен анықтайды, бірақ барлық анықтамалар көбінесе басқаларға пайда келтіруге байланысты моральдық міндеттеме немесе өзіне емес, басқаларға қызмет етудегі моральдық құндылықты жариялау туралы болады. Философ К.Д. Броуд альтруизмді "әрқайсымыздың басқаларға пайдасын тигізуге арнайы міндеті бар деген ілім" деп анықтайды. Философ В.Г. Маклаган оны "біздің жақындарымыздың қайғысын жеңілдету және бақытын арттыруға деген міндет" деп түсіндіреді. Альтруизм – қарапайым түрде, адамның өзінің ләззаты мен бақытын ескермей, қандай әрекет жасау керектігін шешетін кезде оны толығымен жеңілдетуі керек дегенді білдіреді.

Нәтижелік этика ретінде

Альтруизм көбінесе салдарлылықтың бір түрі ретінде қарастырылады, себебі ол басқаларға жақсы нәтиже әкелсе, бір әрекеттің этикалық тұрғыдан дұрыс екенін көрсетеді. Альтруизмді утилитаризмге ұқсас қарастыруға болады, бірақ ең маңызды айырмашылық – соңғысы барлық қоғам үшін жақсы нәтижелерді барынша арттыруға шақырады, ал альтруизм әрекет етушінің өзінен басқа барлық адам үшін жақсы нәтижелерді барынша арттыруға шақырады. Герберт Спенсердің пікірінше, қоғамның қалған бөлігі көбінесе утилитариандардан көп болғандықтан, нағыз утилитариан сөзсіз альтруизмді немесе альтруизмнің бір түрін қолдануға мәжбүр болады. Тиімді альтруизм – бұл біздің іс-әрекеттеріміздің салдары – өзімізге де, басқаларға да – маңызды екенін және осы салдарлардың жалпы сапасын арттыруға ұмтылатын философия және әлеуметтік қозғалыс.

Сындар

Дэвид Келли Айн Рэндтің көзқарасын талқылап, "басқаларға қызмет ету үшін өзіңді құрбан ету, өзіңнің (ұзақ мерзімді, ұтымды) жеке мүддеңді іздеуден моральдық тұрғыдан жоғары деп мәлімдеуге ешқандай рационалды негіз жоқ. Алтруизм ақырында рационалды емес 'ұғымдарға', қандай да бір формадағы мистицизмге тәуелді". Одан әрі, ол мемлекеттің осы моральдық идеалды күштеп енгізу қаупі бар екенін айтады: "Егер өзін-өзі құрбан ету идеал болса, егер басқаларға қызмет ету ең жоғары, ең құрметті әрекет болса, неге адамдарды осылай әрекет етуге мәжбүрлемеу керек?" Оның пікірінше, бұл мемлекеттің барлық адамды коллективистік саяси жүйеге мәжбүрлеуіне әкелуі мүмкін. Норвегиялық экологиялық философ Арне Несс альтруизмге негізделген қоршаған ортаға қатысты әрекеттердің – яғни, басқаларға қызмет етудің, өзінің "эголық" санасының тарылуынан туындайтынын айтады. Өзін-өзі іске асыру, оның сөзіне сәйкес, "экологиялық өзіндік сананың" қайта жаңғыруына алып келеді, онда бұрын альтруистік деп есептелген әрекеттер шын мәнінде ағартылған өзімшілдіктің бір түрі болып табылады. Неміс философы Макс Шелер күшті адамдардың әлсіздерге көмектесудің екі әртүрлі жолын ажыратады: бірі – махаббаттың білдірісі, "өз өмірінің және болмысының жеңілмейтін толықтығының күшті сезімінен, қауіпсіздік пен күштен, ішкі құтқарылудан туындайтын", екіншісі – "сүйіспеншіліктің көптеген заманауи ауыстырушыларының бірі ғана, өзіңнен алыстау және өзіңді басқалардың ісіне батыру". Ең жаман жағдайда, Шелердің айтуынша, "шағын, кедей, әлсіз және қысымға ұшырағандарға деген сүйіспеншілік – шын мәнінде жасырылған жеккөрушілік, ұстамасы басылған қызғану, байлыққа, күшке, билікке, жомарттыққа қарсы бағытталған кемсітушілік және басқа да сезімдер".