Кіріспе

Мантелла (Mantella) (сонымен қатар алтын бақалар немесе малагасилік улы бақалар деп те аталады) – Мадагаскар аралына ендемиялық Мантеллидейлер тұқымдасына жататын ескеретіндей апосемалық бақалар туысы. 20-шы ғасырдың бірінші тоқсанында француз герпетологы Франсуа Моккард 1900 жылы Мантелланың тағы үш түрін сипаттады, оның ішінде алтын мантелла (Mantella aurantiaca). Моккард 1909 жылы жарияланған "Synopsis des familles, genres et espèces des reptiles écailleux et des batraciens de Madagascar" еңбегінде Мантелла және оның құрамына кіретін түрлерді толық сипаттады. Құжатта алты түр сипатталған, соның ішінде 1901 жылы австриялық зоолог және саяхатшы Франц Йозеф Мария Вернер сипаттаған Mantella attemsi түрінің ерекше сипаттамасы келтірілген. Моккардтың еңбегінде М. аттемси былай сипатталған: "Бірінші саусақ екіншісіне дейін созылады. [Дорсальді рептилитатор] жоғарғы қабақтың артқы бөлігінен басталады. Тері өте кеуекті, арқасы мен басының үстіңгі жағы сәл дөрекі, асқазан жағы тегіс; аяқтардың төменгі жағы өте дөрекі. Арқасы қою қызыл қоңыр, дененің қалған бөлігі қара". Бұл түр кейіннен М. betsileo түрімен теңестірілді.

Сипаттама

Бұл туыстың түрлері кішкентай, ұзындығы әртүрлі. Көптеген Мантелла түрлері жыныстық диморфизмді көрсетеді, яғни аналықтары еркектерге қарағанда ірілеу болады. Мантелланың дене пішіні ұзыншадан дөңгелекке дейін өзгеріп, терісі тегіс немесе түйіршікті болуы мүмкін. Олардың кішкентай, бұрышты бастары және үлкен көздері бар, көздері толығымен қара немесе радужка жиегінде ашық түсті болуы мүмкін. Мантелланың естіру қабығы (tympanum) айқын дамыған. Саусақтарының ұштары немесе дискілері сәл кеңейген, бірақ жылғыр Мантелланың (Mantella laevigata) саусақтары басқа түрлерге қарағанда айқын үлкен. Әр алдыңғы аяғында төрт, артқы аяғында бес саусағы бар; кейбір түрлерінің саусақтары арасында торлы қабықша бар, ал кейбіреулерінде жоқ. Тізе-білезік буыны иық пен мұрын арасында орналасқан. Мантелланың көптеген түрлері нео-тропикалық Dendrobatidae тұқымдасына ұқсас, олар апосематизмді қолданады (грекше ἀπό – алыс, σῆμα – белгі), бұл қорғаныс механизмі, ол ықтимал жыртқыштарды қорқыту үшін жарқын түстерді пайдаланады. Түсі мен өрнегі түрлеріне байланысты әртүрлі болады, жасыл, қызыл, қызғылт сары, сары, көк, қоңыр, ақ және қара түстердің әртүрлі комбинацияларын қамтиды. Мұндай түстер көбінесе организмнің улағыш, фармакологиялық белсенді алкалоидтар шығаратынын көрсетеді. Мантелла мен Dendrobatidae-дың кейбір түрлері арасында айқын ұқсастықтар бар, атап айтқанда алтын Мантелла (Mantella aurantiaca) және алтын у бақасы (Phyllobates terribilis). Кованның Мантелласы (Mantella cowanii) және Гарлекин улы бақасының (Oophaga histrionica) кейбір түрлері де түсі жағынан өте ұқсас. Бұл туыстың көптеген өкілдері апосематизмді ішкі бетте де көрсетеді, алтын Мантелла (Mantella aurantiaca) және қара құлақты Мантелла (Mantella milotympanum) бұл ережеден тыс. Ішкі бет әдетте біркелкі қара, қоңыр немесе күлгіреу түсті болып, көкшіл немесе ақ дақтармен, ұсақ нүктелермен немесе жамылғылармен безендірілуі мүмкін. Дауыс қапшығында дақтар немесе жалғасқан атқұрлы пішіндес белгілер түрінде көкшілден аққа дейінгі ұқсас белгілер кездеседі. Бұл ерекшеліктер, жергіліктік туралы мәліметтер болмаған жағдайда, Баронның Мантелласын (Mantella baroni) және Мадагаскар Мантелласын (Mantella madagascariensis) ажыратуға көмектеседі. Раномафана аймағындағы жеке бақалар арасында Мантелланың алкалоидтық профилі әртүрлі. Осы алкалоидтар кейбір жәндіктерде де табылды. Сондай-ақ, Мантелланың алкалоидтарын тұтқындықта ұзақ жылдар бойы терісінде сақтайтыны байқалды. Бұл, асқазанның құрамын және тамақтануын талдаумен байланыстыра қарағанда, Мантелланың өкілдері алкалоидтардың бір бөлігін буынтық аяқтылардан алады деген қорытындыға келуге болады.

Тарату

Мантелла Мадагаскар аралы мен оның кіші жағалау аралдарында ("Nosy" – малагаси тілінде) қоныстанды. Олар бастапқы жаңбырлы ормандар, екінші жаңбырлы ормандар, батпақтар, бамбук ормандары, жартылай шөлейтті өзен арналары, баяу ағатын орман өзендері, маусымдық өзендер, таулы шөптекті саванналар және ылғалды шатқалдар сияқты әртүрлі орталарда таралған. Эбенау мантелласы (Mantella ebenaui), қоңыр мантелла (Mantella betsileo) және Коуан мантелласы (Mantella cowanii) сияқты түрлердің кейбір өкілдері өте бейімделгіш және кең ауқымды орталарда кездеседі. Носи Бораха (Сан-Мари) аралында М. эбенауи қоқыс жинау орындарында тұрып, шыбызбен қоректенгені анықталды. Мадагаскардың батысында да осыған ұқсас жағдайлар тіркелді, онда М. betsileo адам тұрағының артындағы қоқыс үйінділерінде мекендейді.

Жергілікті жердің өзгеруі

Мантелла түрлерінің бірнеше популяциясы ерекше түсқанатарлық көрсетеді, олардың кейбіреулері бірге тіршілік ететін түрлер арасындағы аралық белгілерге ие. Мысалы, Fierenana, Andriabe, Ambohitantely қорығы және Savakoanina-да сары мантелланың (Mantella crocea) және қара құлақты мантелланың (Mantella milotympanum) жасыл, қызыл және сары түстердегі популяциялары табылды. Бұл екі түрді бір-бірінен ажыратуды қиындатады. М. барониге ұқсас түрі болып табылатын малагаси мантелласы (Mantella madagascariensis) да әртүрлі жерлерде айқын өзгерістерге ұшырайды. Ниагаракели – Алаотра Мангоро аймағының Аносибе Анала ауданындағы осындай жерлердің бірі. Мұнда M. madagascariensis өте бөлінген сары/жасыл және дақты қара түстің үстіңгі бөлігінде көрінеді.

Түрлер

Қазіргі уақытта Мантелланың 16 түрі бар, олар бес мойындалған түрлер тобына бөлінеді.