Кіріспе

Ғылыми тұрғыдан жоққа шығарылған психотерапия түрі – қалпына келтірілген естелік терапиясы (RMT) – сыншылардың пікірінше, бұрын ұмытылған естеліктерді еске түсіруге көмектесу үшін бір немесе бірнеше дәлелсіз терапиялық әдістерді (психоанализдің кейбір түрлері, гипноз, күнделік жазу, өткен өмірге регрессия, бейнелеу және натрий амиталы әңгімелерді пайдалану сияқты) қолданатын, даулы және ғылыми тұрғыдан жоққа шығарылған психотерапия түрі. Қалпына келтірілген естелік терапиясының жақтаушылары, дәлелдерге қайшы, травмалық естеліктер сананың тереңіне жасырылып, осылайша қазіргі мінез-құлыққа әсер етеді және осы естеліктер RMT әдістерін қолдану арқылы қайта жаңғыртуға болады деп мәлімдейді. Кәсіби психикалық денсаулық ұйымдары RMT-ны ұсынбайды. RMT салдарынан пациенттер балалық шақтағы сексуалдық зорлық-зомбылық туралы, сондай-ақ шындықта болмаған, әрі қарайғылықтар сияқты жалған естеліктерді қалыптастыруы мүмкін.

Терминология

2018 жылғы онлайн сауалнама көрсеткендей, АҚШ жұртшылығының 5% терапия барысында зорлық-зомбылыққа қатысты естеліктерін қайта жаңғыртқан (бұрын есінде болмағандарын айтқан), бірақ олардың ешқайсысы «қайта жаңғырту терапиясы» терминін қолданбаған. Естеліктерін қайта жаңғыртқандар түрлі терапиялық әдістерді (мысалы, мінез-құлық терапиясы, EMDR және т.б.) пайдаланған. Қайта жаңғырту терапиясын (РМТ) жүргізетін мамандар көбінесе әдістерді (гипноз, жасқа регрессия, бағытталған визуализация және/немесе натрий амиталы сияқты препараттарды қолдану) пайдаланады, олар нағыз естеліктерді қайта жаңғыртуға бағытталған, бірақ жалған естеліктерді құруға ықпалдасатыны белгілі.

Зерттеу

Бір мақалада РМТ-ны емделушілерге зиян келтіруі мүмкін ем түрі ретінде қарастырылған. Америкалық әлеуметтанушы және мәжбүрлеп куәлік беру және ұсыныстар жасау саласындағы сарапшы Ричард Офше естеліктерді «қайта жаңғырту» тәжірибасын алаяқтық әрі қауіпті деп сипаттады. Вашингтон штатының қылмыс құрбандарына өтемақы төлеу бағдарламасы аясында РМТ-ның тиімділігі жөнінде есеп жарияланды. Есепте терапияның талданған жағдайларда ешқандай оң нәтиже бермегені және «басылған естеліктері бар науқастардың күнделікті өмірлік қызмет атқару қабілеті күмәнді терапиялық әдістердің тікелей салдарынан айтарлықтай және мүмкін қайта келмейтіндей нашарлағаны» айтылды. Сонымен қатар, бағдарламаның салдарынан туындаған жағымсыз әсерлерге байланысты қатысушылардың заңдық шараларға жүгіну мүмкіндігі де мойындалды. Элизабет Лофтус және басқалар жүргізген зерттеулер балалық шақ оқиғалары туралы жалған естеліктердің пайда болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Эксперименттер қатысушыларды балалық шақта болған, мысалы, 6 жасында сауда орталығында жоғалған сияқты, шын емес оқиғаларға сендіруге бағытталды. Бұл «туысқандық ақпарат берушінің жалған әңгімелеу процедурасы» деп аталатын ұсыныс беруші техниканы қолдануды білдірді, онда тәжірибеші жалған оқиғаның шындығына қатысушының отбасы мүшесі қолдайтынын мәлімдеді. Бұл зерттеулер психотерапевтердің пациенттерге травмалық сексуалдық зорлық-зомбылық туралы жалған естеліктерді сіңіре алатынын көрсетті. Бұл зерттеулерді сынға алғандар бұл техникалардың бекітілген немесе кең таралған емдеу әдістеріне ұқсамайтынын, ал сіңірілген оқиғалар эмоционалдық тұрғыдан сексуалдық зорлық-зомбылыққа тең емес екенін айтады. Сыншылар Лофтустың қорытындылары дәлелдерден асып түсетінін мәлімдейді. Кейбір пациенттер РМТ арқылы қалпына келтірілген деп сенген естеліктерін, қалпына келтірілген естелік терапиясы туралы сыни әдебиеттермен танысқаннан кейін қайтарады. Бұл әдебиет көбінесе терапияның қауіпті және ғылыми емес аспектілерін көрсетеді, осылайша оларды қайта қарастыруға итермелейтін ғылыми фактілерге ұшыратады. Пациенттер РМТ қолданудың нәтижесінде туындаған айтарлықтай зиянды әсерлер туралы хабарлады. 2018 жылы АҚШ-та жүргізілген зерттеу – терапияда естеліктерді қалпына келтіру туралы жалпы халық арасында сауалнама жүргізген ең ірі зерттеу. Зерттеу 50 жастан асқан қатысушыларға «Өмірлік тәжірибе» сауалнамасы ретінде ұсынылды және 2326 ересек адамның 8%-ы 1990 жылдары басталған терапевттерді көргенін, олар зорлық-зомбылық туралы естеліктерді қалпына келтіру мүмкіндігін талқылаған. Ересектердің 4%-ы бұрын есінде болмаған терапияда зорлық-зомбылық туралы естеліктерін қалпына келтіргенін мәлімдеді. Зорлық-зомбылық туралы естеліктерді қалпына келтіру көбінесе терапияның түрлерімен байланысты болды. 1994 жылы Майкл Д. Япко жүргізген 1000 терапевтке жасалған сауалнамада терапевттердің 19%-ы клиенттің естелігі терапия арқылы ұсынылған, бірақ шын мәнінде жалған болған жағдайды білетінін анықтады.

Құқықтық мәселелер

Гари Рамона Изабеллаға қарсы істе қызының психотерапевтін оған жасаған зорлық-зомбылық туралы жалған естеліктер сіңіргені үшін сотқа берді. Өзінің қалпына келтірілген естелік терапиясын сотқа салуға алғашқы рет әрекеттенген ол, 1994 жылы 500 000 доллар өндіріп алды. 1995 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс Парламентінде РМТ тақырыбын талқылаған денсаулық сақтау министрі, дәрігер Эндрю Рефшауге, қалпына келтірілген естеліктерге негізделген дәлелдерді қабылдау мәселесі Бас прокурордың құзырында екенін мәлімдеді. 2004 жылы Австралиялық Кеңес беру қауымдастығы қалпына келтірілген естеліктерге қатысты ұстанымдық мәлімдеме жобасын жариялады, онда мүшелерін пациенттің қалпына келтірілген естеліктерінің талқылануына ғана негізделген айыптауларды растаған жағдайда туындауы мүмкін заңдық қиындықтар туралы ескертті. Заңгерлер арасында пікір қақтығысы бар, кейбіреулері терапевтер мен соттардың басқыншы естеліктерді, қалыпты естеліктер сияқты қарауы керек деп санайды. Жүргізілген үш зерттеуде басқыншы естеліктердің «қалыпты естеліктерден артық не кем емес» екені анықталды. Еске сақтау терапиясы, жасөсперімдерге зорлық жасады деген айыппен сотталған бірнеше католик дін қызметкерлерінің қылмыстық ісінде де маңызды мәселе болды. 2017 жылы Канададағы қылмыстық істе, Ново-Шотландиялық дін қызметкері, пастор Брент Хоукс, қалпына келтірілген тарихи жыныстық зұлымдық естеліктеріне қатысты істе ақталды. Сот судьясы Алан Тафтс шешімінде, шағымданушының ерлер клубына қосылғаннан кейін және басқа «құрбан болғандардың» ұқсас оқиғаларын естігеннен кейін, оның есіндегі оқиғаларды қайта құру әдісінің сенімді емес екенін атап өтті. Бірнеше сот ісінде Миннесота психиатры Диана Бей Хуменянскиге қарсы миллиондаған долларлық үкім шығарылды. Ол гипноз және РМТ-мен байланысты басқа да ұсыныс беруші техникаларды қолданды, нәтижесінде бірнеше науқастар отбасы мүшелеріне қарсы жалған айыптаулар жасады. 1999 жылы Нидерландтың Бас прокуратурасы Арнайы Жыныстық Мәселелер жөніндегі Ұлттық Сарапшылар Тобын құрды, голланд тілінде Landelijke Expertisegroep Bijzondere Zedenzaken (LEBZ) деп аталады. LEBZ құрамына көп салалы сарапшылар кіреді, олармен тергеуші полиция қызметкерлері мен прокурорлар, басқыншы естеліктермен немесе қалпына келтірілген естелік терапиясымен байланысты жыныстық қылмыстарда айыпталған адамды қамауға алу немесе соттау туралы шешім қабылдамас бұрын кеңесуге міндетті. LEBZ 2003–2007 жылдар аралығындағы есепте олармен кеңескен істердің 90% -ы олардың ұсыныстары бойынша айыптаулардың сенімді дәлелдерге негізделмегендігіне байланысты тоқтатылғанын мәлімдеді.