Кіріспе

Кераланың мәдениеті мен дәстүрлері

Керала мәдениеті өткен мыңжылдықтарда Үндістанның басқа аймақтары мен шетелдердің әсерімен қалыптасты. Оның ерекшелігі – ежелгі тарихы және малайяли халқы сақтап келген тұрақтылық. Қазіргі Керала қоғамы классикалық дәуірде Үндістанның түрлі өңірлерінен және шетелдерден келген көшпенділердің арқасында қалыптасқан. Кераланың мәдени тарихы б.з. 3-шы ғасырында Тамил мәдениетіне ортақ болатын, шамалы белгілі Тамилхагом деген тарихи аймаққа кірген кезден басталады – ол Чола, Чера және Пандья патшалықтарын қамтыған. Сол кезде Кераладан табылған музыка, би, тіл (алғашқыда Дравида Бхаша – «дравид тілі (болжам бойынша прото-тамил)», кейін тамил) және Сангам (1500-2000 жыл бұрын жазылған тамил әдебиетінің мол жиынтығы) Тамилхагомның (қазіргі Тамил Наду) қалған бөлігіндегідей болды. Керала мәдениеті дравидтік дәстүрлердің санскриттенуі, діни қозғалыстардың жаңаруы және касталық дискриминацияға қарсы реформалар арқылы дамыды. Керала өркениетті өмір салтының әртүрлі элементтерін қабылдау, бейімделу және сіңіру арқылы қалыптасқан, өзіне тән мәдениетке ие. Малайяли мәдениетімен мықты қоғамдық құндылықтар, өткір зия және әлеуметтік прогреске құрметтілік байланысты.

Сахналық өнер

Классикалық сахналық өнердің жергілікті дәстүрлеріне санскрит драмасының немесе театрының бір түрі – кудиятом, сондай-ақ ЮНЕСКО-ның адамзат мұрасы ретінде танылған өнер жатады. Катхакали (катермбу – «оқиға», кали – «көрсету») – 500 жылдық тарихы бар, ежелгі эпостарды бейнелейтін би-драма жанры; катхакалидің танымал саласы – Керала натанам (20 ғасырда Гуру Гопинатх тарапынан дамытылған). Ал кооту – қазіргі заманғы стендап-комедияға ұқсас, көңіл көтеруге арналған өнер түрі; бұл ежелгі өнер бастапқыда ғибадатханалармен шектелген, бірақ кейін Мани Мадхава Чакьяр оны кеңінен танымал етті. Басқа керальдық өнер түрлеріне мохинияаттам («соққышының биі») жатады – әйелдер орындайтын, музыкалық сүйемелдеумен қоса әсем хореографиялық би. Туллал, Тираяттам, Падаяни және Тейям – Кераланың маңызды өнер түрлері. Тираяттам – Кераланың ең көрнекті этникалық өнерінің бірі. Бұл жарқын, ритуалдық, жыл сайынғы өнер «Каавукал» (қасиетті тоғайлар) мен ауылдық киіз үйлердің аулаларында қойылады. Кералада сонымен қатар тайпалық және халықтық өнердің көптеген түрлері бар. Мысалы, Кумматикали – Оңтүстік Малабардың әйгілі, түрлі-түсті маска биі, ол Онам фестивалінде орындалады. Каннияр Кали билері (Десатукали деп те аталады) – ырғақты халық әндері мен асуравадьяларға сәйкес келетін, қарқынды және жауынгерлік билер. Ислам немесе христиандық тақырыбындағы әртүрлі өнер жанрлары да маңызды. Олардың ішінде оппана бар, ол Керала мұсылмандары арасында кеңінен танымал және Малабарға тән. Оппана – ырғақты қол соғу мен қуатты дауыстармен сүйемелденетін топтық би. Маргам Кали – Кераланың ежелгі дөңгелек топтық билерінің бірі, оны Әулие Томас христиандары орындайды. Алайда, осы жергілікті өнер түрлерінің көпшілігі көбінесе туристерге немесе жастар фестивальдерінде көрсетіледі және қарапайым керальдықтар арасында олардың танымал еместігін атау керек. Сондықтан, соңғы жылдары мимикрия мен пародияны, көбінесе шектен шыққан және саяси тұрғыдан дұрыс емес қолдануға негізделген заманауи формалар кең танымал болып келеді. Шындығында, заманауи суретшілер әлеуметтік-экономикалық элиталарды сықақ ету үшін осындай тәсілдерді жиі пайдаланады. Соңғы онжылдықтарда Малаялам киносы – тағы бір кең таралған көркемдік өрнек түрі, Болливуд пен Голливудқа қатысты ерекше және жергілікті керальдық балама ұсынды.

Музыка

Карнатик музыкасының лирикалық және рухани рагалары мен талалары – Оңтүстік Үндістанның тағы бір тума өнімі – керальдық классикалық музыка жанрларында үстемдік құрады. 19 ғасырдың Траванкор патшасы, музыканың меценаты және композиторы Свати Тирунал Рама Варма, ерте Кералада карнатик музыкасын танымал етуде маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар, Кераланың өзіндік музыка жүйесі – сопанам бар, ол рагаға негізделген әндердің қайғылы және қадамдық орындалуы болып табылады. Мысалы, сопанам Катхакалиде қолданылатын фондық музыканы қамтамасыз етеді. Кераланың кең ауқымды дәстүрлі музыкасына мелам (оның ішінде паанди және панчари түрлері) кіреді, ол храмдар төңірегіндегі мерекелерде орындалатын соқпалы музыка стилі. Бір орындалысқа 150-ге дейін музыкант қатысуы мүмкін, ал әр орындалыс төрт сағатқа дейін созылуы мүмкін. Панчавадьям – бұл бес түрлі соқпалы аспаптан тұратын соқпалы ансамбльдің басқа түрі, кейбір ірі мерекелерде оны жүзге дейін музыкант пайдалана алады. Бұдан басқа, соқпалы музыка түрлі керальдық халық өнерлерімен де байланысты. Соңында, Кераланың халық музыкасында, Үндістанның қалған бөлігіндегідей, үнді киносының музыкасы басым. Керала музыка мәдениетіндегі ең танымал есім – ұлы үнді музыканты Шри К. Дж. Йесудас.

Фольклорлық

Кераланың фольклорына кералалықтардың дәстүрлі өмір салтының элементтері кіреді. Дәстүрлі сенімдер, әдет-ғұрыптар, рәсімдер және т.б. Кераланың халық өнері мен әндерінде көрініс табады. Кераланың фольклорлық дәстүрі бай. Бұл аймақтың фольклоры – адамның мінез-құлқы мен ой-пікірлерінің спонтанды көрінісі. Жалпы алғанда, фольклор – феодалдық патшалар тұсында маргиналданған қарапайым халықтың білімі. Кералдықтардың өзіндік мәдениеті мен фольклоры бар, олар көбінесе ауыл шаруашылығымен байланысты болған. Егіс, нхару (көкөніс) отырғызу, арамшөптерді жою, егін жинау сияқты ауыл шаруашылығының әртүрлі кезеңдеріне тән рәсімдер бар. Нжатупатту – көшет отырғызу кезінде орындалатын әндер. Көптеген әндер мен өнер түрлері олармен бірге қойылады. Қаңяр Қали, Падайани, Мудиетту, Тираяттам, Малаваияттам, Тейям, Котаммуриаттам, Нира, Путари және т.б. – Кераланың салт-дәстүрлі фольклоры. Бұл Колатунаду патшасы Колатирис билігі кезінде қалыптасқан. Олар салт-дәстүрлерді, наным-сенімдерді, тыйымдарды және халық өнерін кодификациялады. Тіпті, белгілі бір құнарлылық рәсімдері мен халықтық қойылымдардың күндерін де Колатирис белгілеген, олардың көптегені бүгінгі күнге дейін сақталған. Тейям фестивальдерінің өзі де патша белгілеген күндерге сәйкес өткізіледі. Кераланың халық өнерін екі негізгі санатқа бөлуге болады: ритуалдық және ритуалдық емес. Ритуалдық халық өнерін одан әрі екіге бөлуге болады: діни және сиқырлы. Діни халық өнері белгілі бір құдай немесе құдайшаның ықыласын алу үшін орындалады. Тейям, Тираяттам, Путамтир, Қанияркали, Куммати және т.б. – олардың қатарында. Панаптату және Тоттамптату сияқты түрлер ән түрінде жазылған. Колкали, Маргамкали, Даффумуттукали сияқты түрлердегі ритуалдық элемент өте күшті емес. Сиқырлы халық өнері қоғамның жалпы өркендеуіне жетуге, зұлым рухтарды қууға немесе бала табуға бағытталған. Бұл үшін Гандарвалар мен Нагаларға табынады. Сиқырлы халық өнеріне Памбинтуллал, Пуппадаттуллал, Коламтуллал, Малаянкетту және т.б. жатады. Тейям: Тейям – Үндістанның Керала штатының солтүстік бөлігіндегі 1500 жылдан астам бұрын пайда болған деп есептелетін дәстүрлі ритуалдық би түрі. Бұл – әсем әрі түрлі-түсті өнер түрі, оған күрделі макияж, костюмдер және көбінесе музыка мен әнмен сүйемелденетін би орындалады. Биді белгілі бір қауымдардың еркек мүшелері орындайды және ол қауымға өркендеу мен қорғау үшін құдайлар мен құдайшалардың күшін шақырады деп сендіреді. Тейям – Кераланың мәдени мұрасының ажырамас бөлігі. Падайани – Үндістанның Керала штатының оңтүстік бөлігіндегі дәстүрлі халықтық өнер түрі. Ол әдетте тамыз немесе қыркүйек айларында тойланатын Онам фестивалінде орындалады. Бұл өнер түрінде маскалар, костюмдер мен реквизиттер қолданылады. Падайаниде қолданылатын маскалар әдетте ағаштан, бамбуктан немесе саздан жасалады және жарқын түстермен және күрделі суреттермен безендіріледі. Көбінесе, қойылым мифологиялық оқиғаларға немесе әлеуметтік мәселелерге негізделген және көрермендерді көңілді етіп, білім беруге арналған. Падайани – Кераланың маңызды мәдени дәстүрі және қоғамдық өзіндік ерекшеліктің маңызды түрі ретінде танылған. Тираяттам – Үндістанның оңтүстік штаты Кераладан шыққан дәстүрлі халықтық өнер түрі. Бұл әдетте Кали, Дурга және Бхадракали сияқты құдайларға арналған ғибадатханалардың аулаларында орындалатын ритуалдық өнер. Бұл өнерде әсем киімдер мен макияж қолданылады. Тираяттамды белгілі бір қауымдардың мүшелері орындайды және ол қауымға өркендеу мен қорғау үшін құдайлардың күшін шақырады деп сендіреді. Бұл өнер түрі Кераланың мәдени мұрасының ажырамас бөлігі болып табылады және әдетте тамыз немесе қыркүйек айларына жататын Онам фестивалінде орындалады.

Онам

Онам – Үндістанның Керала штабында тойланатын егін жинау мерекесі. Бұл сонымен қатар Кераланың мемлекеттік мерекесі болып табылады, Онам алдындағы кештен (Утрадом) бастап төртінші Онам күніне дейін 4 күндік мемлекеттік демалыспен аталады. Онам фестивалі малайлам айының Чингам айында (тамыз – қыркүйек) келеді және Вишнудың Вамана аватарын еске алумен, сондай-ақ Малаялилер әділ патша деп есептейтін Махабалидің жер астына қуылғаннан кейінгі отанына оралуын белгілейді. Онам Кераланың аграрлық тарихын еске түсіреді, себебі ол егін жинау мерекесі саналады. Бұл – ең көп мәдени элементтермен тойланатын мерекелердің бірі. Олардың арасында Валлам Кали, Пуликкали, Пхуккалам, Онаттаппан, Тхумби Тхуллал, Онавиллу, Кажчаккула, Онапоттан, Аттачамайяме сияқтылар бар. Мерекенің тағы бір ерекшелігі – "Онам садхья" (Онам дастарқаны), ол банан жапырағына көптеген тағамдардан құрылып, "Онам коди" (арнайы жағдайға арналған жаңа киім) кіреді. Әдетте, Онам садхьясы күрішпен бірге көптеген қосымша тағамдардан тұрады, ал Онам коди – дәстүрлі киім. Екеуі де жастар тарапынан зор қуанышпен қарсы алынады.

Саясат

Керала халқы саясатқа өте бейім. Көптеген керальдықтар Біріккен Демократиялық Фронт (БДФ) немесе Солшыл Демократиялық Фронт (СДФ) деп аталатын саяси одақтардың біріне жатады. Үндістандық Мұсылман Лигасы (ҮМЛ), Керала Конгресінің түрлі фракциялары, Революциялық Социалистік Партияның түрлі фракциялары және көптеген ұсақ партиялар Кераланың саяси аренасына қызығушылық қосады. Діни лидерлер Кераланың саяси қозғалыстарына зор ықпал етеді. Көптеген керальдықтар үшін жастық шақтарында "чая када" (жастар шай ішуге және газет оқып, пікір алмасатын жергілікті шайханалар) -да өткізген саяси талқылаулар мен дебаттарды сағынушылық сезім тудырады.

Жауынгерлік өнер және спорт

Кераланың өз жекпе-жек өнерінің ерекше түрі бар – Kalarippayattu, ол «kalari» («орналасқан жер», «астық сарқылатын алаң» немесе «шайқас алаңы») және «payattu» («жаттығу» немесе «практика») сөздерінен туындаған. Кераланың брахманикалық тарихы мен Аюрведа медицинасының ықпалымен, каларипаятту ауызша дәстүр бойынша Парасурамаға жатқызылады. Британдық отаршылдық билігінің екі ғасырлық табануынан кейін, қазір ол кералиттер арасында қайта жанданып, әлемдік деңгейде де танымал болып келеді. Басқа да танымал ритуалдық өнерлерге теям және пуараккали жатады – олар Кераланың солтүстік бөлігі, Солтүстік Малабардан шыққан. Дегенмен, қазіргі заманда олардың орнын крикет, кабадди, футбол, бадминтон және басқа да спорт түрлері басып алды. «Кочи Таскерс Керала» командасы Үндістан Премьер Лигасында (IPL) ойнайды. Колккали – Үндістанның Керала штатының Малабар аймағында орындалатын халықтық өнер. Бишілер шеңбермен қозғалып, кішкентай таяқтармен соғып, ерекше қадамдармен ырғақты ұстайды. Қазіргі уақытта Керала «Керала Бластерс» және «Гокулам Керала ФК» футбол клубтарының үйі. «Viva Kerala» және «FC Kochin» бұрын штаттың тағы екі ірі футбол клубы болған.

Күнтізбе

Кераланың өз, ежелгі күн күнтізбесі – малаялам күнтізбесі бар, ол түрлі қауымдарда, негізінен ауыл шаруашылығы және діни шараларды уақытымен жоспарлау үшін қолданылады.

Керала мәдениетіндегі пилдер

Филдер Керала мәдениетінің және күнделікті өмірдің ажырамас бөлігі болып табылады. Бұл үндістандық пілдерге штаттағы мәдениетте ерекше орын берілген. Олар көбінесе бүкіл штат бойынша танымал болатын есімдермен аталады. Кераладағы пілдерді жиі «Сахияның ұлдары» деп атайды және храмдардағы мерекелерде олардың қатысуы маңызды. Фил – Керала штатының рәміздік жануары және Керала үкіметінің эмблемасында бейнеленген. Сарпа Каву (ағылш. Sarpa Kavu – «Жыланның қасиетті тоғайы») – Оңтүстік Үндістанның Керала штатында кездесетін әдеттегі кішкентай дәстүрлі тоғай. Бұл таза тоғайларда көбінесе бірнеше Нага Деваталардың (жылан құдайлардың) бейнелері болады, оларға бірлескен отбасылар немесе таравадтар табынады. Бұл – ғасырлар бойы керальдықтар арасында кең таралған «Нагарадхана» (жыланға табыну) дінінің бір бөлігі. Бұл практиканы Кераладағы барлық индуист дін өкілдері, соның ішінде Намбудири брахмандары мен тайпалық қауымдар да орындаған. Кералада көптеген храмдар бар. Храмдар жыл сайынғы мерекелерді өткізеді, олар тек аймаққа ғана емес, кейде әр храмға тән ерекшеліктерімен де көзге түседі. Әр храм өзінің құрылу тарихын қызықты әңгімелермен баяндайды. Малабарда «Теям» деп аталатын ерекше өнер түрі туристерді қызықтырады, сонымен қатар храмдардағы мерекелермен бірге шағын карнавалдар да ұйымдастырылады. Храмның тұрғындары мен демеушілері храм мерекелерін үлкен мақтанышпен қарсы алып, шулы тойлайды. Триссур Пурам – храмдардағы мерекелердің ең танымалдарының бірі.