Кіріспе

Мальдивтерде қолданылатын жазу жүйелері

Мальдив халқы тарихында бірнеше дивехи әрпін пайдаланған. Дивехи әрпінің ерте түрлері абугида санатына жатса, ал жақында пайда болған Таана абугида мен толыққанды әліпби ерекшеліктерін біріктіреді. Нагари әрпінің ежелгі нұсқасы, сондай-ақ араб және деванагари әрптері де Мальдив аралдарында кеңінен қолданылған, бірақ олардың қолданылу аймағы шектеулі болған. Латын тілі аралдар тарихының өте қысқа мерзімінде ғана ресми тіл ретінде танылған. Дивехи әрпінің алғашқы нұсқалары, болжам бойынша, Буддизмнің Оңтүстік Азияға таралуымен бірге пайда болған. Бұл шамамен екі мың жыл бұрын, Маурия дәуірінде, Ашока императоры тұсында болған. Мальдив будда монахтары қолданған қолжазбалар, баяу дамып, ерекше дивехи стиліне айналған әрптермен жазылған болуы мүмкін. Осы көне құжаттардың аз ғана бөлігі табылды, ал Мальдив әрпінің ерте түрлері негізінен бірнеше маржан тастар мен мыс ішектерге қашалған күйінде сақталған.

Ежелгі жазулар (Evēla Akuru)

Дивехи Акуру, "арал әріптері" – бұрын Дивехи тілін жазу үшін қолданылған жазу. Қазіргі заманғы Таана жазуынан өзгеше, Дивехи Акуруның бастауы Брахми жазуында және ол солдан оңға қарай жазылған. Дивехи Акуру екі нұсқаға бөлінді: жаңасырақ және көнесі, ал 20 ғасырдың басында Гарри Чарльз Пурвис Белл оларды сәйкесінше "Дивес Акуру" және "Эвала Акуру" деп атады. Белл – британдық, ол Коломбодағы отарлық қызметтен зейнеткерлікке шыққаннан кейін Мальдив эпиграфиясын зерттеген. Белл Мальдив аралдарының археологиясы, тарихы және эпиграфиясы туралы монография жазды. Ол осы көне жазуларды зерттеген алғашқы ғалым және қолжетімді эпиграфия бойынша кең ауқымды және маңызды зерттеулер жүргізді. Беллдің Дивехи жазуының екі түрі арасындағы айырмашылықтарға негізделген жіктемесі, ескі Дивехи құжаттарын зерттеуге қолайлы. Дивес Акуру Брахмиден дамыған. Ең көне жазу, 6-8 ғасырлардағы Оңтүстік Үндістанның эпиграфикалық жазбаларымен ұқсас келеді, олар Брахми жазуының жергілікті түрлерінде жазылған. Кейінгі жазулардағы әріптер анық түрде жазу стилінде, Шри-Ланка мен Оңтүстік Үндістанда қолданылған Сингала, Гранта және Ваттелутту сияқты ортағасырлық жазуларды еске түсіреді. Сондай-ақ, Каннада және Телугу жазуларының да элементтері бар. Бұл жазудың алғашқы түрін Мальдивтіктер Дивехи Акуру деп атаған, бірақ оны сол жазудың жақында пайда болған нұсқасынан ажырату үшін Х.К.П. Белл оны "Эвала Акуру" – "көне әріптер" деп атады. Бұл атау қалыптасып, Мальдив жазуының ең көне түрі қазір Эвала Акуру деп белгілі. Бұл жазу Мальдив тәуелсіз мемлекет болған кезде пайда болды және Ислам дінін қабылдағаннан кейін бір ғасыр бойы қолданыста болды. Эваланы 12-13 ғасырлардағы Ломафануда (мыс пластиналар) және Мальдив Буддалық кезеңінен қалған коралл тасына (хирига) жазылған жазуларда көруге болады. Хаддунмати атоллінен сақталған сирек мыс пластиналардың екеуі бар. Мальдивте табылған ең көне жазу – Оңтүстік Миладунмадулу атолліндегі Ландху аралындағы археологиялық қазбада табылған коралл тасындағы жазу. Ландху жазуы палеографиялық тұрғысынан 6-8 ғасырларға датирленген. Жазудың стилі Брахми жазуының кейінгі түріне ұқсайды. Бұл уақытқа дейін Мальдивтік будда монахтары өз тілінде қолжазбаларды жазып, оқыған болса да, одан бұрынғы жазбалар әлі табылмаған.

Кейінгі Дивехи немесе Дивес Акуру

Дивехи Акуру жазуларының арасында Дивехи жазуының кейінгі түрі – Мальдив аралдары ислам дінін қабылдағаннан кейін ежелгі Дивехи жазуынан немесе Эвела Акурудан дамыған жазу. Бұл жазу 70 жылға дейін Мальдив аралдарының оңтүстігіндегі кейбір атолдарда басты жазу ретінде қолданылып келді. Содан бері ол сирек қолданылады, тіпті мемлекеттік мекемелер мен ұйымдардың гербтерінде немесе таңбаларында да араб тілі басымдыққа ие болғандықтан, салтанаттық рөл атқармайды. Бұл жазуды қабір тастарынан, қағаз және ағашқа жазылған ескі құжаттардан, сондай-ақ Маледегі ежелгі Жұма мешітінің негізгі құрылымын тіреген бағаналардың тас негізі сияқты ескерткіштерден табуға болады. Британ зерттеушісі Х.К.П. Белл Мальдив аралдарының оңтүстігіндегі Аду атолліндегі сапарының бірінде Дивехи Акурумен жазылған астрология кітабын алған. Бұл кітап қазір Шри-Ланканың Коломбо қаласындағы Ұлттық мұражайда сақтаулы.

Қазіргі жазу

Таана – оңнан солға қарай жазылатын алғашқы дивехи жазуы. Ол сандардан шабыттандырылған. Онда сандар дауыссыз дыбыстар ретінде қолданылады және араб тілінің диакритикалық белгілері (көмекші белгілер) қосады. Таананың алғашқы қолжазбалары осы жазудың қарапайым ерте нұсқасында жазылған, онда араб цифрлары әлі 45 градусқа бұрылмаған және әлі де сандар сияқты көрінеді. Таанадағы ең көне жазу 1599 жылға дейін жетеді. Дивехи акуруының Таана жазуына алмасуының басты себебі – білімді мальдивтіктердің дивехи тілінде жазу кезінде араб тіліндегі сөздер мен сөйлемдерді қосу қажеттілігі болды. Таана әліпбиінің ең қызықты ерекшелігі – оның реті (ха, шавиян, нун, ра, ба және т.б.). Оның тізбегі басқа үнді жазуларының (мысалы, сингал немесе тамил) немесе араб әліпбиінің ретімен сәйкес келмейді. Бұл Таананың құпиялы түбіртегіне, яғни оны қарапайым арал тұрғындарынан жасыру үшін мақсатты түрде шифрланған жазуға нұсқайды. Таана әріптері араб және Див Акуру цифрларына негізделген, олар фандитада (жергілікті сиқыршылық немесе әуесқойлық) сиқырлы дұғаларды жазу үшін қолданылған. Осы құпия дұғалардың көптегені оңнан солға қарай жазылған Құраннан араб тіліндегі цитаталарды қамтиды. Бұл жазу қазіргі уақытта жалғыз дивехи жазу жүйесі ретінде қолданылуда. Таанада жазылған құжаттар бастапқыда араб сөздерімен және цитаталарымен толы болғанмен, қазіргі кезде араб жазуын мүмкіндігінше азайтуға тырысады, әсіресе араб әріптерін алмастыру үшін арнайы Таана әріптері (тхиджихи таана) нүктелермен енгізілгеннен кейін. Таана жазуы қазіргі уақытта Мальдив тұрғындары ресми және бейресми құжаттарда кеңінен қолданылады.

ṇaviyani әрпі жойылады

Ретрофлекс мұрынды дыбысын көрсететін ṇaviyani (ޱ) әрпі 1950 жылы Мальдив Республикасының президенті Мохамед Амин ресми құжаттардан жойылды. Таана әліпбиіндегі Навияни әрпінің орны Дәвияни мен Завияни әріптерінің арасында, он тоғызыншы болған. Ол әлі де Боду Тарутхибу сияқты дәстүрлі ескі кітаптардың қайта басылымдарында кездеседі. Сонымен қатар, Адду және Фувахмула аймақтарының тұрғындары өздерінің тілдерінің нұсқаларында әндер мен өлеңдер жазғанда осы әрпті қолданады.

Шавиян деген хат

Шавиян (ށ) әрпі – Таана әліпбиінің екінші әрпі. Ол дауыссыз тіл ұшын кері бұрып шығарылатын дыбысты көрсетеді және әріптің өзінің атында (ށަވިޔަނި) болған жағдайларды қоспағанда, сөздердің басында қолданылмайды.

Дивехи Акуру кітабы

1959 жылы Сұлтан Мұхаммед Фарид билік еткен кезде, бұрынғы премьер-министр (кейін президент болған) Ибрагим Насир, сол кезде Мальдив азаматтары көбінесе ұмытып қалған ежелгі дивехи жазуы туралы кітап жазылғанын қалады. Осы себепті ол 1888-1970 жылдары өмір сүрген көрнекті Мальдив ғалымы Ас Сайид Бодуфенвалхуге Сидиге жүгінді, ол дереу келісті. Сөйтіп, "Дивехи Акуру" кітабы Таана тілінде жазылған және сол жақтан ашылатын жалғыз кітап болуы мүмкін.

Мальдив тілінің романшалануы

1970 жылдардың ортасында, президент Ибрагим Насирдің өкіметтігі кезінде Мальдив үкіметі жергілікті басқаруға телекс машиналарын енгізді. Жаңа телекс жабдығы үлкен қадам ретінде қарастырылды, бірақ жергілікті Таана жазуы кедергі болып саналды, себебі телекс машиналарын қолдану үшін хабарламалар тек латын әрпімен жазылуы керек еді. Осыған байланысты, 1976 жылы Мальдив үкіметі ресми латын әліпбиін – Дивехи Летині бекітіп, басқару арқылы іске қосты. Нұсқаулықтар басылып, барлық атолл және аралдық кеңселерге, сондай-ақ мектептерге және сауда кемелеріне жіберілді. Президент Маумун Абдул Гаюм 1978 жылы билікке келгеннен кейін көп ұзамай Таана жазуын қайта орнатты. Ол Мальдив тілінің негізгі транслитерация жүйесі ретінде қолданыла берді.

Махл сөзінің деванагари жазуы

Үндістанның Лакшадвип Одағының аумағындағы Миникой аралында сөйленетін дивехи тілінің махль диалектісі көбінесе таана әліпбиін қолданып жазылса да, 1950 жылдары деванагари жазуы Мальдив диалектін жазу үшін бейімделген.