Кіріспе

18-ғасырдағы британдық балалар әдебиетінің жазушысы және сыншысы

Сара Триммер (туған аты Кирби; 6 қаңтар 1741 – 15 желтоқсан 1810) – 18-ғасырдағы британдық балалар әдебиетінің жазушысы және сыншысы, сондай-ақ білім беру реформаторы. Оның "The Guardian of Education" журналы балалар әдебиетін тұңғыш рет сын тұрғысынан қарастырып, жаңа жанрдың қалыптасуына ықпал етті; сонымен қатар, ол балалар әдебиетінің алғашқы тарихын жасады, жанрдың бастапқы ескерткіштерінің канонын құрды, оны ғалымдар бүгінге дейін пайдаланады. Триммердің ең танымал балалар кітабы – "Тамаша тарихтар", көптеген балаларға арналған жануарлар туралы әңгімелерге шабыттандырды және бір ғасырдан астам уақыт бойы басылымда болды. Триммер белсенді қайырымдастық қызметін де жүзеге асырды. Ол өзінің приходында бірнеше жексенбілік және қайырымдылық мектептерін ашты. Осы білім беру жобаларын дамыту мақсатында, ол өз мектептерін ашуға ниеттенген әйелдерге арналған оқулықтар мен нұсқаулықтар жазды. Триммердің еңбегі Ханна Мор сияқты басқа әйелдерге де жексенбілік мектептер ашуға және балалар мен кедейлер үшін жазуға түрткі болды. Триммердің шығармалары әлеуметтік және саяси жағдайдың көптеген аспектілерін сақтауға бағытталған. Жоғары шіркеу Англиялық ретінде, ол Англия шіркеуін нығайтуға және жас балалар мен кедейлерге христиан дінінің негіздерін үйретуге ұмтылды. Оның жазбаларында әлеуметтік иерархияның артықшылықтары көрсетілген, әр топтың Құдай берген орнында қалуы керек екені айтылған. Дегенмен, өзінің дәуірінің дәстүрлі саяси және әлеуметтік идеологияларын қолдағанмен, Триммер жыныс және отбасы сияқты басқа мәселелерге де күмәнмен қарады.

Ерте өмір

Сара Триммер 1741 жылғы 6 қаңтарда Англияның Ипсвич қаласында Джошуа Кирби мен Сараның (құрметті аты Буль) отбасында дүниеге келді; оның әкесі белгілі суретші болған және Ұлыбритания Суретшілер Қоғамының президенті болған. Триммердің Вильям есімді кіші інісі болды; ол жақсы жазушы еді, себебі кейде оның мектептік эсселерін жазып берген. Кішкентай кезінде Триммер Ипсвичтегі миссис Джастинердің пансиондық мектебіне барып, оны әрқашан жылы есте сақтаған. 1755 жылы отбасы Лондонға көшті, өйткені оның әкесі, перспектива туралы бірнеше маңызды еңбек жазғаннан кейін, Уэльс принцінің перспектива бойынша жетекшісі болды. Әкесінің өнер қауымдастығымен байланысының арқасында Триммер суретшілер Уильям Хогарт пен Томас Гейнсборомен, сондай-ақ сол кездегі аңызға айналған жазушы және сыншы Сэмюэл Джонсонмен танысты. Ол Джонсонға жақсы әсер қалдырды, өйткені әкесі мен Джонсон арасындағы белгілі бір мәтінге қатысты дауды шешуге көмектесу үшін бірден Джон Милтонның "Жоғалған жұмақ" (1667) кітабының қалталық нұсқасын ұсынды. Джонсон Мильтонды осы деңгейде бағалағанына қуанды, "кейіннен оны үйіне шақырып, өзінің танымал "The Rambler" журналының бір томын сыйлады". 1759 жылы оның бұрынғы шәкірті Уэльс принцінің (жақын арада Джордж III) ұсынысымен оның әкесі Кью сарайындағы Патшалық үйдің жұмыстарына жауапты хатшы болып тағайындалды және отбасы Кьюге көшті. Сол жерде ол Джеймс Триммермен танысты, олар 1762 жылғы 20 қыркүйекте Элингтегі Сент-Мэри шіркеуінде үйленді; үйленгеннен кейін олар Олд Брентфордқа көшіп барды.

Аналық және қайырымдылық

Триммер ата-анасына жақын болды; үйленгеннен кейін ол әкесіне күнделікті барып, кейіннен үлкен балаларымен бірге барды. Ол күйеуімен 12 балаға, барлығы 6 ұл мен 6 қызға ие болды. Триммер балаларының білім алуына жауапты болды және оның білім беруге деген қызығушылығын аналық және мұғалімдік міндеттерінің біріктірілуі тудырды. Роберт Райкстен шабыт алған Триммер сонымен қатар жексенбілік мектеп қозғалысында белсенділік танытып, 1786 жылы Олд Брентфордта кедей балаларға арналған алғашқы жексенбілік мектепті құрды. Ол өзінің шіркеуіндегі екі дін қызметкері Чарльз Стерджесс пен Чарльз Коутспен бірге ақша жинауды ұйымдастырды және көршілес аймақтағы кедей балаларға арналған бірнеше мектептерді құрды. Бастапқыда бес жүз ұл-қыз Триммердің жексенбілік мектебінде оқығысы келді; мұндай санды қабылдай алмай, ол бес жасқа дейінгілерді алып тастап, әр отбасыда бір оқушыдан ғана шектеуге шешім қабылдады. Оқушылар Киелі кітапты оқып үйрену мақсатымен оқуға үйренді. Оқушылар тазалық сақтауға шақырылды – "жұмыс істегісі келгендерге қылқалам мен тарақ сыйлық ретінде берілді". Триммердің мектептері соншалықты танымал және таңғалдыратын болды, сондықтан Триммердің алғашқы шабыты Райкс жексенбілік мектепті ұйымдастыруға көмекке мұқтаж адамдарға Триммерге жүгінуді ұсынды; тіпті королева Шарлотта Триммерден Виндзорда жексенбілік мектеп құру туралы кеңес сұрады. Королеваға барғаннан кейін Триммер "Жомарттықтың экономикасы" атты кітап жазды. Алайда, оның кітабы бұдан да көп нәрсеге қол жеткізді. Raikes және Trimmer сияқты жексенбілік мектептердің жақтаушылары мектептердің кедейлердің әлеуметтік толқуларын бақылауға көмектесетінін мәлімдеген кезде, сыншылар бұл мектептер тек олар басуға тырысқан әлеуметтік толқуларды ғана көтермелейді деп мәлімдеді. Құрметті Джон Бинг, мысалы, "білім оларды 'христиан дініне қарсы науқастау жаландарды, кітаптарды және жарияланымдарды оқуға үйретіп қана қоймай, сонымен қатар оларды 'қоғамда алатын дәрежесіне сай келетін ауыр жұмысқа' жарамсыз етеді" деп ескертті. Триммер әлеуметтік иерархияның құдайдан тағайындалғанын мойындады, бірақ оның жексенбілік мектептері оны нығайтады деп сенді. Жексенбілік мектептің талқылауы шіркеулерде, парламентте және баспа бетінде жүргізілді; "Жомарттықтың экономикасы" атты басылымын басып шығару арқылы Триммер осы қызу талқылауға кірді. Дебора Уиллс ғалым былай деп дәлелдеді: "[Жомарттықтың экономикасы] шын мәнінде жексенбілік мектептерге қарсы дәлелдерді күтіп, бұзып, қарсы шығатын, саясиландырылған ішкі мәтінмен қамтамасыз етіледі. [Триммер] жексенбілік мектептің бағдарламасын атап өтті, оны дұрыс жүргізгенде, әлеуметтік бақылау орнату және иерархияны күшейту құралы ретінде қызмет ете алады. Осылайша, Триммердің қарапайым әрі қарапайым мәтіні, моральдық нұсқаулар атынан әлеуметтік, саяси және діни билікті иеленуге арналған орта таптың манифесті ретінде ашылады". Сонымен қатар, Триммер кедейлерді оқыту жауапкершілігі тек орта таптың мойнына тиесілі деп айтады. Аристократияны өзінің қайырымдылық бағдарламаларында белсенді рөлге ие болудан алып тастау арқылы "Триммер жексенбілік мектептің оқу бағдарламасын нақты реттейтіндер буржуазиялық ізгі қасиеттерді бейнелейтін және мәңгілікке жалғастыратын адамдар екендігін қамтамасыз етеді". Уиллстің айтуынша, бұл оны Ханна Мор сияқты басқа да меценаттардан ерекшелендіреді. Ол аптасына бір рет қана жиналатын жексенбілік мектептерінен үмітті оқушыларды аптасына бірнеше рет жиналатын қайырымдылық мектептеріне бағыттады. Ол өзінің күнделігінде бұл мектептер "көптеген кедей балаларды жамандықтан және ысырапшылдықтан құтқаруға қуанышты мүмкіндік береді" деп жазған. Жексенбілік мектептер абоненттік төлем арқылы, яғни приходтағы адамдардың садақасы арқылы қаржыландырылса, қайырымдылық мектептері негізінен бірінші қайырымдылық мектептерін шамамен бір ғасыр бұрын қаржыландырған Христиандық білімді тарату қоғамы (SPCK) қаржыландырады. Триммер дәстүрлі қайырымдылық мектептерінде жүргізілген жатқа оқуды сынға алды және өз мектептерінде оқушыларды сұрақтар қоюға ынталандыратын динамикалық катехизикалық әдісті енгізуге тырысты. Триммер сондай-ақ өзінің аз үмітті оқушыларын бағыттайтын өнеркәсіп мектептерін құрды. Бұл мектептерде қыздар, мысалы, тоқу мен тоқуды үйренетін. Бастапқыда Триммер мектептер қыздар күні бойы тоқып, тоқып отыратындықтан, пайда әкеледі деп сенді; алайда қыздар білікті емес еді және сатуға жарамсыз нашар өнім шығарды. Триммер бұл жобаны сәтсіздікке ұшырады деп есептеді. Триммер құрған жексенбілік мектептер сияқты, қазіргі ғалымдар көбінесе орта таптың төменгі тапқа өз моральдық кодексін таңу үшін қолданған репрессивті құрал ретінде сипаттайды, алайда Томас Лакуэр кедейлердің сауаттану мүмкіндігін пайдаланғанын және оларға таңуға тырысқан көптеген моральдық сабақтарды елемегенін айтты.

Әдеби мансап

Қартынан астам уақытқа созылған әдеби мансабында Триммер 33-ден 44-ке дейінгі мәтіндердің авторы болды. Ол түрлі жанрларда жазды: оқулықтар, оқу құралдары, балалар әдебиеті, саяси памфлеттер және сындық мерзімді басылымдар. Оның көптеген мәтіндері балаларға арналған болса, кейбір шығармалары, мысалы, «The Œconomy of Charity» ересектерге де арналған. Ал кейбіреулері балалар мен ересектер екеуіне де арналған, мысалы, «Қызметшінің досы» (1786–87 жж.), барлық жастағы қызметшілерді тәрбиелеу мақсатында жазылған.

Табиғат туралы білімге оңай кіріспе

Триммердің алғашқы кітабы — «Табиғат туралы білімге және қасиетті жазбаларды оқуға оңай кіріспе, балалардың қабілеттеріне бейімделген» (1780) болды, ол Анна Летиция Барбольд бастаған балалар әдебиетіндегі төңкеріске негізделген. «Алдын ала сөзінде» Триммер, Айзек Уоттстың «Білім беру туралы трактаты» еңбегінің оны шабыттандырғанын және «Табиғаттың туындыларына жалпы шолу жасайтын кітаптың, олардың санасын Жоғары ЖАРАТУШЫНЫҢ біліміне қадам-қадаммен ашуға көмектесетін құрал ретінде, қасиетті жазбаларды оқуға дайындық ретінде өте пайдалы болары» айтады. Мәтінде оқырман ана мен оның екі баласы Шарлотта мен Генридің (мүмкін, Триммердің өзінің балаларының құрметіне қойылған есімдер) табиғаттағы серуендеріне қатысады, олар барысында ана Құдайдың жаратылысының ғажайыптарын сипаттайды. 1793 жылы осы кітаптың нұсқасы Христиандық білімді тарату қоғамының каталогына енгізілді; 77 жылдан кейін ол 750 000-нан астам данада сатылды. Ғылым мен дін арасындағы қарым-қатынасқа қызығушылық танытқан тарихшы Айлин Файф, Триммердің мәтіні Барбольдтың кітаптарынан шабыт алғанымен, оның діни бағыты Барбольдтан күрт ерекшеленеді деп санайды. Барбольд – Диссидент болған және Файфтың пікірінше, «көрнекілікке, байқауға және ой-өріске» көбірек ұмтылған. Ал, Англия шіркеуінің жоғары дәрежелі өкілі болған Триммер табиғатты «құрметке шақыратын» және Құдайдың құдайлық қасиеттерін ғана емес, сондай-ақ оның мейірімділігін де көрсететін нәрсе ретінде бейнелеген. Бұл сенімдер мәтіннің құрылымында да көрінеді; Триммердің мақсаты – құрмет сезімін жеткізу болғандықтан, оның мәтіні табиғи әлемді зерттеу арқылы реттелген тәртіппен дамымайды. Барбольдтың мәтіндері, керісінше, білімді баяу жинақтауды және логикалық ойлауды баса назарға алады. Сондықтан ол өзінің ағасы Джон Айкинмен бірге жазған «Үйдегі кештер» кітабы «жүйелі құрылымға» ие. Екі автордың арасындағы тағы бір айырмашылық – биліктің рөлінде: Барбольдтың мәтіндері мен оның ағасымен бірлесіп жазғандарында мұғалім мен оқушы арасындағы диалогтарға басымдық берілсе, Тримердің мәтіндік әңгімелері, Файф атап өткендей, «ата-ананың бақылауында» болды.

Джон Маршаллмен қарым-қатынасы

Балалар баспасы Джон Маршалл & Co. 1785 жылы «Миссис Триммердің қасиетті тарихына жасалған қадам» атты кітап шығарды: кішкентай балаларды оқыту және ойын-сауық үшін. Триммер әрқашан балалар кітаптарында суретті материалды пайдалануды жақтаған, ал баспагер, арзан танымал баспаларды шығаруда тәжірибелі болғандықтан, оны осы мақсатта басып шығаруға мүмкіндік алды. 1786 жылдың мамырында Маршалл «балалар білім алатын бөлмелерді безендіру үшін жасалған» «Жазба тарихының сериясын» жариялады. Баспалар 1с 6д бағамен тақтаға жабыстырылып, балалар бөлмелерінде ілу үшін, 8д бағамен жеке табақтарда, 10д бағамен мармарлы қағазға тігіліп, «қалтаға арналған» күйде, немесе 1с 2д бағамен тазалап, былғарыға мұқапталған күйде сатылды. Олармен бірге «Жазба тарихының сериясына арналған сипаттама» атты кішкентай кітап та жарық көрді, ол әртүрлі мұқаптарда қол жетімді болды. Бұл жоба сәтті болды және осы екі еңбекке тез арада бес ұқсас «Жаспарилер сериясы» және оларға қоса Триммердің құрастырған «Сипаттамалары» қосылды: Ежелгі тарих (1786), Рим тарихы (1789), Англия тарихы (1789), Жаңа өсиет (1790) және Ескі өсиет (1797). Бұл кітаптар өте танымал болды және Маршаллдар мен олардың ізбасарлары келесі отыз жыл бойы оларды үнемі қайта басып шығарды. 1788 жылдың қаңтарында миссис Триммер мен Джон Маршалл «Отбасы журналы» немесе діни оқыту және ақылға қонымды ойын-сауық қоры туралы жаңа бірлескен жобаны жариялады. Бұл ай сайын шығатын журнал, «соңғы жылдары төменгі топтар арасында тараған зиянды кітаптардың және т.б. зиянды әсеріне қарсы тұру үшін» жасалған және әдетте бір гравюралық тақтадан тұратын. Оның мазмұны «жексенбі кештеріне арналған діни әңгімелер» және «жұмыс күндеріне арналған нұсқаулы әңгімелер» болды; нәрестелерді күту және бала тәрбиесі туралы кеңестер берілді, сонымен қатар басқа елдермен салыстыру арқылы «Англиядағы кедейлер басқа елдердегі олардың дәрежесіндегі адамдардың ие бола алмайтын артықшылықтар мен жайлылықтарға ие» екендігі көрсетілді. Сонымен қатар, «жануарларға қатыгездік жасауды тоқтату үшін» жануарлардың сипаттамалары да енгізілді. Журналдың соңғы бөлімінде «Моральдық сипаттамасы бар ежелгі және қазіргі заманғы балладалар, әндер және т.б.» болды. Осылайша, мақсаттары мен мазмұны бойынша бұл басылым кейіннен 1795 жылы Ханна Мордің арзан трактаттар қорына арналған амбициялық және танымал жобасында жеміс беретін көптеген идеяларды ұсынды.

Қиын оқиғалар

"Тамаша Тарихтар" (кейін "Қарғалардың хикаясы" деп аталды) – Тримердің ең танымал туындысы, алғаш рет 1786 жылы жарық көрді және 20 ғасырдың басына дейін басылып тұрды. Онда екі отбасы – қарға отбасы және адам отбасының бір-бірімен үйлесімді өмір сүруді үйренуі туралы айтылады. Ең маңыздысы, адам балалары мен қарғаның балалары ізгілікке бойұру және жамандықтан қашуға үйренуі керек. Тримердің пікірінше, бала кезінде жануарларға мейірімділік көрсету ересекте "әмбебап қайырымдылыққа" алып келуі мүмкін. 18 ғасыр балалар әдебиетін зерттеуші Сэмюэл Пикеринг былай деді: "18 ғасырдағы жануарларға деген көзқарасты бейнелеуде Тримердің "Тамаша Тарихтары" сол кезеңдегі ең көрнекті балалар кітабы болды". Мәтін Тримердің кейінгі туындыларында басымдық алатын көптеген тақырыптарды көрсетеді, мысалы, әлеуметтік иерархияны сақтауға баса назар аударады. Балалар әдебиеті жөніндегі ғалым Тесс Косслетт түсіндіргендей, "Тамаша Тарихтарды қолдап тұрған иерархия тұжырымы салыстырмалы түрде тұрақты және бекітілген. Ата-аналар балалардан билік тұрғысынан жоғары, ал адамдар жануарлардан билік және қайырымдылық тұрғысынан жоғары: кедейлерді аш жануарлардан бұрын тамақтандыру керек [бірақ] ерлер мен әйелдердің иерархиялық қатынасы осылай анық көрсетілмеген". 18 және 19 ғасырлардың ғалымы Мойра Фергюсон бұл тақырыптарды кең тарихи контекстке қойып, "автор мен оның сыныбының өркендеп келе жатқан өнеркәсіптік революция және оның салдары туралы алаңдаушылығы айқын. Сондықтан, [мәтін] британдықтардың шетелдегі агрессиясын бекіте отырып, құстар мен жануарларға қатыгездікпен шабуыл жасайды. Мәтінде консервативті шешімдер ұсынылады: тәртіп пен қалыптасқан құндылықтарды сақтау, кедейлердің мойынсұнуы және бағынуы, оңай араласпайтын шетелдіктерді елден шығару". Мәтіндегі тағы бір маңызды тақырып – рационалдық. Тример өзінің кіріспесінде көркем әдебиеттің күшіне қатысты жалпы алаңдаушылығын білдіреді, балалық оқырмандарына оның мысалы шын емес екенін және жануарлар шын мәнінде сөйлей алмайтынын түсіндіреді. 18 ғасырдағы көптеген әлеуметтік сыншылар сияқты, Тример де көркем әдебиеттің жас оқырмандарға тигізетін зиянды әсеріне алаңдады. Романның және жеке оқудың кең таралуымен, жастар, әсіресе әйелдер, ата-аналарының білмеуімен, әуесқой және қаһармандық оқиғаларды оқиды деп қорқынышты болды және, бәлкім, одан да қорқынышты, кітаптарды өздері қалағанша түсіндіреді. Сондықтан Тример өзінің мәтінін ешқашан "Тамаша Тарихтар" деп атаған жоқ, оның шынайылығын көрсету үшін "Қарғалардың хикаясы" деп атады. Сонымен қатар, ол кітапты өмірінде суреттеуге рұқсат бермеді – сөйлейтін құстардың суреттері кітаптың парадоксын күшейте түсер еді (тарих ретінде таныстырылған көркем әдебиет). Ярд сонымен қатар мәтіндегі көптеген кейіпкерлер Тримердің өзінің таныстары мен отбасынан алынған деп болжайды.

Білімнің қамқоршысы

Кейін өмірінде Триммер балаларды оқыту туралы идеялар мен заманауи балалар кітаптарына шолу жасаған, өте ықпалды «Guardian of Education» (1802 жылдың маусымынан 1806 жылдың қыркүйегіне дейін) басылымын жариялады. Мэттью Гренбидің сөзіне сәйкес, бұрын Ұлыбританияда балалар кітаптарына жүйелі шолу жасауға бір рет әрекет жасалғанмен, «ол Триммердің жұмысымен салыстырғанда әлдеқайда аз және тұрақсыз болды». «Guardian» балалар кітаптарына жасалған шолулармен ғана шектелмей, Триммер ересек оқырмандарына пайдалы деп ойлаған мәтіндерден де үзінділер ұсынды. Оның мақсаты – «Ұлыбританиядағы білім беру саясаты мен тәжірибесінің қазіргі жағдайын бағалап, оның болашақ бағытын анықтау» болды. Осы мақсатта ол Жан Жак Руссо, Джон Локк, Мэри Уолстонкрафт, Ханна Мор, мадам де Женлис, Джозеф Ланкастер және Эндрю Белл сияқты білім беру теорияларының мамандарын зерттеді. Кейін жеке басылым ретінде жарық көрген «Христиандық білім туралы эссе» еңбегінде ол өзінің толыққанды білім беру бағдарламасын ұсынды. Триммер шолуларын өте қадір тұтты және оның 400-ден астам шолуы ерекше құндылықтар жиынтығын құрайды. Гренби айтқандай, «оның алдына келген балалар кітабына қатысты бірінші сұрақтары әрқашан: біріншіден, ол дінге зиян келтіре ме, екіншіден, ол саяси адалдыққа және орнаған әлеуметтік иерархияға зиян келтіре ме?» Дін Триммер үшін басты назарда болды және оның Киелі кітаптың қатесіздігіне берген басымдық оның фундаментализмін көрсетеді. Ол өлім-жітім көріністерін, ақыл-есі дұрыс емес кейіпкерлерді, сексуалдық сипаттамаларды және балаларды қорқытатын кітаптарды сынады. Гренбидің пікірінше, Триммердің фундаментализмі оны көптеген сыншылардың ойынша қатал ойшыл ретінде көрсетпейді. Гренби атап көрсетеді, Триммер Руссо сияқты балалардың табиғаты жақсы екеніне сенді; бұл ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрге, әсіресе бала тәрбиесіне қатысты пуритандық көзқарастарға қарсы пікір болды. Ол сондай-ақ «Руссоның маңызды идеясымен келісті [Руссоның өзінің еңбектеріне қарсы шабуыл жасағанмен], кейіннен романтиктер қолдаған, балаларды ерте ересек етуге мәжбүрлемеу керек» деген тұжырымды қолдады. Триммер Мария Эджворт және Томас Дей сияқты Руссодан шабыт алған бірнеше жазушылардың еңбектерін жоғары бағалады. «Guardian of Education» басылымы шолулары арқылы балалар әдебиетін жеке жанр ретінде орнықтырды. Сонымен қатар, өзінің «Балалар мен жастарға арналған кітаптардағы өзгерістер туралы ойлар» атты алғашқы эссесінде Триммер балалар әдебиетінің алғашқы тарихын жазып, балалар әдебиетінің алғашқы канонын белгіледі. Оның маңызды кітаптары бүгінгі күнге дейін ғалымдар тарапынан жанрдың дамуындағы маңызды еңбектер ретінде жиі сілтеме жасалады.

Ертегілер

Триммер қазір әкияттарды сынағаны үшін танымал, мысалы, Шарль Перроның "Histoires ou contes du temps passé" (алғаш рет 1697 жылы жарық көрген) атты шығармасының әртүрлі аудармалары, себебі олар әлемге қатысты иррационалды көзқарасты қолдады және балалар тым оңай жетістікке жете алады деген ойды қалыптастырды (яғни, олар еңбек етудің қажеті жоқ деп есептеді). Chapbooks – бұл кедейлердің әдебиеті болды, ал Триммер балалар әдебиетін төмендегі топтармен байланысты мәтіндерден бөліп, айыруға тырысты; сондай-ақ, ол балалардың ата-аналары білмейтіндей, осы арзан әдебиетке қол жеткізуі мүмкін деп қорқады. Триммер әкияттармен байланысты құндылықтарды сынап, оларды сенімсіздікті күшейтуде және әкесіз аналардың жағымсыз бейнесін қалыптастыруда айыптады. Сондықтан, Николас Такер Триммерді әкияттарды цензуралаушы деп қарастырмайды, "ертегілерді ойсыз құрмет көрсетудің орнына сынға салуға болатын нәрсе ретінде қарастыра отырып, миссис Триммер бүгінгі ғалымдармен бірге кейбір жекелеген әңгімелердегі идеологиялар туралы сыни тұрғыдан жазды". Триммер әкияттардың қауіпті болуына сенуінің бір себебі – олар бала оқырмандарды ересектердің зиянды жағдайларға қатысуын бақылай алмайтын фантазиялық әлемге жетеледі. Ол кейбір әкияттер жинақтарына қосылған графикалық суреттерге де қатты алаңдады, "кішкентай балалардың санасы кез келген әсерге сезімтал, ал жарқын қиялының арқасында қызықтырған нәрсені шындыққа айналдыруға бейім" болғандықтан, оларға "Көксақалдың әйелінің басын кесуі" сияқты көріністерді көруге рұқсат етілмеуі керек деп шағымданады.

Француз революциясы мен дін

"Білім берудің қамқоршысы" журналында Триммер француз төңкерісін және оның негізін қалаған философтарды, әсіресе Жан Жак Руссоны сынап жазды. Ол Францияның атеистік және демократиялық революционерлері Еуропаның заңды үкіметтерін құлату үшін ұйымдастырған үлкен қастандық бар деп салды. Бұл қастандықшылар "білім беру кітаптары мен балалар кітаптары арқылы жас ұрпақтың санасын улау" арқылы дәстүрлі қоғамды құлатуға тырысты (Триммердің баса назары). Оның көзқарасын Аббе Барруэльдің "Якобиндік тарихты көрсететін естеліктері" (1797–98) қалыптастырды (осы мәтіннің үлкен бөліктерін Guardian журналына да енгізді), сонымен қатар 1790 жылдары Франция мен Ұлыбритания арасындағы соғысқа байланысты қорқыныштары да ықпал етті. Триммер өзінің жазбаларында христиандықты ең бастысы деп есептеп, қиын жағдайда Құдайға жүгіну керектігін айтты. М. Нэнси Катт балалар әдебиеті туралы кітабында Триммер және оған ұқсас жазушылардың "адам бақытының деңгейі құдайлық ерікке бағыну деңгейіне тікелей байланысты екенін қатысты түрде айтқандарын" жазады. Осылайша, олар моралистердің білім ақыл-оқты дамытып, қоғамның мүддесіне қызмет ететін адамның уақытша бақытын арттыруы керек деген пікірін жоққа шығарды. Триммер және оның жақтастары француз педагогикалық теориялары аморальды ұлтқа, атап айтқанда "деизмге, сенімсіздікке және төңкеріске" алып келеді деп мәлімдеді.

Белл мен Ланкастердің мектеп жүйесіне қатысты пікірталас

1789 жылы Эндрю Белл Үндістанда британдықтарды оқыту үшін Мадрас білім беру жүйесін ойлап тапты; бұл жүйе студент-мониторлардың иерархиясын және өте аз мұғалімдерді пайдаланды (Белл атап өткендей, колониялар үшін тиімді). Ол өз жүйесін түсіндіру үшін «Білім берудегі тәжірибе» (1797) атты кітап жариялады, оның Англиядағы кедейлерге бейімделуі мүмкін деп ойлады (онда ол Триммердің көптеген кітаптарын мақұлдады). Осы тәжірибені оқығаннан кейін бір жыл өткен соң, ағылшын квакері Джозеф Ланкастер Лондондағы мектебінде оның көптеген принциптерін қабылдады, содан кейін өзінің «Білім беруді жақсарту» (1803) атты кітабын шығарды, онда Беллдің көптеген идеялары қайталанды. Квакерлік көзқарастарының арқасында Ланкастер негізгі шіркеудің доктриналарын оқытуды қолдамады. Британдық балаларды негізгі шіркеуде тәрбиелеудің қажеті жоқ деген ұсыныс Триммерді қорқытып, ол 1805 жылы екі жүйені салыстыра қарастыратын еңбегін жазып, жариялады, бұл екі ұқсас жүйе арасында жарылыс тудырды. Балалар әдебиетін зерткен алғашқы ғалымдардың бірі Ф. Дж. Харви Дартонның айтуынша, «оның ағылшын біліміне тигізген әсері өте зор, тіпті керемет болды. Белл мен Ланкастердың екі қарсы жүйесі елде қызу талқыланды, ал карикатурист атағандай, Белл мен Аждаһа арасындағы соғыс барлық журналдарда, тіпті Эдинбург шолуында да өршіді».

Өлім

Триммердің күйеуі 1792 жылы қайтыс болды; бұл оған терең әсер етті, оның күнделігінен көрініп тұр. 1800 жылы ол және оның бірнеше қыздары Брентфордтағы басқа үйге көшіп кетуге мәжбүр болды. Бұл Триммер үшін қиын болды, ол күнделігіне былай деп жазды:

Ол 1810 жылдың 15 желтоқсанында Брентфордта қайтыс болды және Илингтегі Сент-Мэри шіркеуіне жерленді.

Қабылдау және мұра

Триммердің ең танымал кітабы «Тамаша тарихтар» кем дегенде 133 жыл бойы қайта басылып, оқырмандар мен жазушылардың бірнеше буынына зор әсер етті. 1877 жылы Гриффит пен Фарран фирмасы оны «Түпнұсқа жасөспірімдер кітапханасының» бөлігі ретінде жариялағанда, оны «Дикси, Флэпси және Пексидің әдемі әңгімесі, оны кім ұмыта алады? Ол жарты ғасыр бұрынғыдай бүгінде де жаңа» деп жарнамалады. Тесс Косслетт сондай-ақ Тримердің құстарының аттары – Дикси, Пекси, Флэпси және Робин – Беатрикс Поттердің балалар кітаптарындағы қояндардың – Флопси, Мопси, Котонтейл және Питердің аттарымен керемет үйлесетінін айтты. Тример өзінің замандас балалар жазушыларына да әсер етті; Уильям Годвиннің «Ежелгі және заманауи мысалдары» (1805) кітабы, мысалы, Тримердің «Оқуға жол» еңбегін үлгі етті. Оның замандастарының бірі – Фрэнсис Берни, ол әпкесі Эстердің 10 жасар қызының білімі туралы хат жазып, «Мисс Тример қыз балаға өте пайдалы болар еді» деп атап өткен (жазбаларға кіріспе ретінде). Тример өмірінде қайырымдылық жұмыстарымен және кітаптары арқылы қайтыс болғаннан кейін де көпке дейін құрметке ие болды, бірақ оның беделі 19 ғасырдың соңында төмендеп, 20 ғасырда күрт құлдырады. Мұның бір себебі – ғасырдың бірінші жартысында кеңінен қолданылған оның оқулықтары ғасырдың екінші жартысында секулярлық кітаптармен алмастырылды. Оның кітаптарының стилі британдық қоғамға сай болмай қалды. Балалар әдебиетін зерткен алғашқы ғалымдардың бірі Джеффри Саммерфилд оны былай сипаттады: «18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басындағы әрекетті әйелдердің арасында ол, әдетте, ең қатал болды. Теңгерімсіз, шаршаңқы, параноик болғанмен, Англия балаларының жанын шайтанның шабуылынан қорғаудағы оның күші мен табандылығын ешкім жоққа шығара алмайды». Алайда 1980 жылдардан бастап балалар әдебиетін зерткен ғалымдар 18-шы ғасыр балалар әдебиетін қазіргі талғамға сәйкес бағаламастан, тарихи контексте қарастыруға тырысты. Майерс, Гренби, Руу, Фергюсон, Файф және Косслетт сияқты ғалымдар Тримердің еңбектерін қайта қарастырды. Тример 20-шы ғасыр феминизмінің қалыптарына сәйкес келмегендіктен – яғни, Мэри Уолстонкрафт сияқты қоғамының әлеуметтік нормаларына қарсы шықпағандықтан – ол ерте феминист ғалымдардың назарын аудармады. Алайда Руудің айтуынша, «ғасырдың басындағы саяси, тарихи және педагогикалық оқиғалардың салдарынан Тример сияқты әйелдер бұрынғыдан немесе кейінгі кездерден қарағанда қоғамдық әдебиет саласында көбірек танымал болды».

АтыТуған күніӨлген күніҚысқаша өмірбаян
Шарлотта 27 тамыз 1763 1836 Шарлотта жесір Ричард Мурға тұрмысқа шықты, ол сэр Томас Мурдың немересі, ал ол ақын Джон Милтонның немере інісі еді; олардың бір қызы болды – Шарлотта Селина (1793–1867). Шарлотта Триммер Мур 1836 жылы жүрек жетіспеушілігі мен гангренадан қайтыс болды.
Сара (Селина) 16 тамыз 1764 1829 Селина Девоншир герцогинясы Георгиана мен Леди Каролина Лэмбтің балаларына тәрбиеші болды.
Джулиана Лидия 4 мамыр 1766 1844 Джулиана Лидия әпкесі Селинаға Девоншир герцогинясының балаларына қарауға көмектескен болуы мүмкін. Ол Брентфордта анасының қайырымдылық жобаларын жалғастырды.
Джошуа Кирби 18 тамыз 1767 17 қыркүйек 1829 Джошуа Кирби 1794 жылы Елиза Уиллетт Томпсонға үйленді, олардың жеті баласы болды. Ол Брентфордта бірнеше жергілікті лауазымдарда жұмыс істеді және кірпіш зауытына, мыс кеніне және шифер карьеріне инвестиция салды. Сондай-ақ ол Джозеф Бэнкс бастаған жобаның бөлігі ретінде Австралияға экспортталған мерино қойларын жинады. Оның ұлы Джошуа Триммер (1795–1857) белгілі геолог болды. «Джошуа Кирби Триммер 1767–1829» атты мақаласын Грег Финч «Брентфорд және Чизвик жергілікті тарих журналы», 19 том (2010) б. 4–7-де қараңыз.
Елизавета 21 ақпан 1769 24 сәуір 1816 Елизавета өмірі бойы жиі ауырып, мүмкін, туберкулезбен ауырған. Ол немере інісі Джеймске күтім жасады және оның өліміне бірнеше күн қалғанда қайтыс болды.
Уильям Кирби 20 маусым 1770 ақпан 1811 Уильям Кирби 1794 жылы Джейн Бэйнге үйленді, олардың жеті баласы болды. Ол табысты кірпіш зауытының иесі болды және қазбаларды жинады. 1810 жылы инсульт алып, төрт айдан кейін қайтыс болды. Оның үш ұлы – Спенсер, Артур және Уильям Австралияға мерино қойларын алып кетті.
Люси 1 ақпан 1772 1813 Люси 1799 жылы Джеймс Харриске үйленді, олардың алты баласы болды. Уильям (1807–48) Британдық Шығыс Үндістан компаниясында табысты әскери қызметкер болды және 1844 жылы Виктория патшайымы оны рыцарь атағына ие етті. Ол сонымен қатар суретші, автор, инженер, дипломат, табиғатты зерттеуші, географ және мүсінші болды.
Роберт (1810–65) Корольдік теңіз флотында табысты капитан болды және жаңа офицерлерді оқытуға арналған оқу бағдарламасын жасады. Джон (1808–29) армияға қосылды және Үндістанда 21 жасында қаза болды. Олардың қызы Люси (1802–79) әжесінің кедейлерге көмек көрсету жұмысын жалғастырып, бірнеше жексенбі мектептерін ашты және басқарды.
Джеймс Растат 31 шілде 1773 1843 Джеймс Растат 1802 жылы Сара Корнуоллиске үйленді, олардың бір ұлы болды – Джеймс Корнуоллис Триммер (1803–16). Джеймстің әйелі ұлын дүниеге келтіргеннен бір ай өткен соң қайтыс болды, ал Сара Триммердің қызы Елизавета оған күтім жасады. Джеймс Растат Триммер отбасының мерино қой бизнесіне инвестиция салды және ресми құжаттарда «Клеркенуэллдегі кірпіш өндіруші» деп сипатталды. Ол 1843 жылы ескілік деменциядан қайтыс болды.
Джон 26 ақпан 1775 1791 Джон 15 жасында туберкулезден қайтыс болды.
Эдвард Децимус 3 қаңтар 1777 1777 Эдвард бірнеше күн ғана өмір сүрді.
Генри Скотт 1 тамыз 1778 25 қараша 1859 Генри Скотт 1792–93 жылдары туберкулезбен ауырды. Ол 1805 жылы Мэри Драйвер Сиерге үйленді, олардың үш ұлы болды. Ол бірнеше суретшілермен, соның ішінде Дж. М. У. Тернермен және Генри Ховардпен (анасының портретін салған) жақын дос болды және 1804 жылдан өліміне дейін Гестонде пастор болды. Ол жеке Фредерик Джон Уайттың өліміне қатысты тергеуді бастады, ол бағынсыздық үшін әскери сотта айыпталып, сауаттандырылды. Оның ұлы Баррингтон (1809–60) 27 жыл бойы Гестонда оның шәкірті болды және соңында Девоншир герцогинясы Георгианамен байланысы бар Герцог Сазерлендтің үй шаруашылық капелланы болды, сондай-ақ ол жазушы болды. Оның ұлы Фредерик (1813–83) Гестонда бай жер иесі болды және бейбіт судья болып қызмет етті.
Аннабелла 26 желтоқсан 1780 1785