Краков трубашысы: 1462 жылғы өрт және тарнов кристалының құпиясы

Кіріспе

Ньюбери медалімен марапатталған 1929 жылы

"Краковтың кернейшісі" – Эрик П. Келлидің 1928 жылы жасөсперімдерге арналған тарихи романы. Ол 1929 жылы америкалық балалар әдебиетінің үздік туындысы үшін Ньюбери медалін жеңіп алды. 1462 жылы Краковтың көп бөлігін өртеген тарихи оқиғаға негізделген "Краковтың кернейшісі" поляк ақсүйек отбасы Жозеф Чарнецкийдің отбасының қиялынан туған оқиғасын баяндайды. Олар Кресси (қазіргі Украина) аймағынан 1461 жылы Богдан Қорқыныштың (бетінде түйме тәрізді шешегі болғандықтан "Түйме бетті Петр" деп те аталады) қазақ-татарлары үйлерін толықтай өртегеннен кейін Польшаның Краков қаласына қашып келген. Кітап 2024 жылы Bauer World Press баспасында қайта басылды.

Краковқа

Украинадағы үйінің маңында күдікті адамды байқаған Эндрю Чарнецкий отбасын жедел түрде қауіпсіз жерге көшіреді. Отбасы жоқ кезде, Иван III Ресейдің бұйрығымен әрекет ететін Петр Батырмалы бет, "Ұлы Тарнов кристалын" іздеу үшін Чарнецкийлердің ауылын толығымен өртеп жібереді. Бұл – мыңжылдықтар бойы көптеген соғыстарға себеп болған және бірнеше ғасыр бұрын Тарнов қаласы Чарнецкийлер отбасына басқалар тапқанша сақтауға сеніп тапсырған құпия Тарнов кристалы. Ол кристалды сол кездегі Польша короліне беруі керек еді. Кристалға біреудің қызығушылық танытқанын түсінген және үйсіз қалған Эндрю отбасымен бірге кристалды король Казимир Ягилоға жеткізу үшін туысы Андрей Тенчинский тұратын Краковқа барады. Бірақ ол келген кезде Тенчинскийтің өлтірілгенін және оның иелігі Польша королевасы, Австриялық Елизаветаның бақылауында екенін біледі. Мүсірқап Шарнецкий отбасымен бірге күні бойы қаланың ортасында тіршілік етеді. Эндрюдің он бес жасар ұлы Жозеф қаланы аралап, біздің ханымның шіркеуінің жанынан өтеді, онда кернейші әр сағат сайын төрт рет – солтүстікке, шығысқа, оңтүстікке және батысқа қарай "Хейнал" деп аталатын аяқталмаған әнді орындайды. Жозеф Николас Кройц есімді алхимик пен оның немере қызы Эльжбетканы қасқыр-иттен (кітапта ит делінгенімен) құтқарады. Кройц Жозеф пен оның отбасына Краков университетіне жақын, ғалымдар мен сиқыршылар көп тұратын, жағымсыз "Көгершіндер көшесінде" өзінің пәтерінен төменгі қабатта тұруға ұсынады. Осы уақытта Эндрю Чарнецкий мен оның әйелі (есімі аталмайды) Украинадан оларды қуған Петр Батырмалы бетпен табады. Қарақшылар мен қысым көрсетушілердің арасында қалған Эндрю, оның әйелі және оларға қосылған Жозефті құрметті ғалым және дін қызметкері Ян Канти құтқарады. Канти Эндрюге біздің ханымның шіркеуінде түнгі кернейші болып жұмыс істеуді ұсынады. Жұмыс пен баспана табуға қуанған Эндрю екі ұсынысты да қабылдайды. Келесі күні түнде Эндрю Жозефті өзімен бірге біздің ханымның шіркеуінің мұнарасына алып кетеді, ал әйелін Эльжбеткамен қалдырады. Мұнарада Эндрю ұлына 1241 жылы "Хейнал" әнін аяқтамай тұрып, татардың жебесіне ұшыраған Краков кернейшісінің тарихын айтады. Сондықтан ән әрқашан күрт тоқтатылып орындалады.

After seeing a suspect lurking around his house in Ukraine, Andrew Charnetski hastily removes his family to a safe location. While away, Peter of the Button Face, acting under the orders of Ivan III of Russia, burns the Charnetskis' village to the ground in search of the "Great Tarnov Crystal", a mysterious Tarnov crystal that has caused many wars over the millennia and had, a few centuries previously, been entrusted by the city of Tarnów to the Charnetski family for safeguarding until its discovery by others, at which time it was to be given to the current king of Poland. Realizing that someone must have been after the crystal, and finding himself homeless, Andrew his family to Kraków, where his cousin Andrew Tenczynski lives, in order to give the crystal to King Kazimír Jagiełło. However, upon his arrival he finds that Tenczynski has been murdered and that his estate is under the control of Elizabeth of Austria, the queen of Poland. Destitute, Charnetski camps his family in the middle of the city for the day. Charnetski's fifteen year old son Joseph explores the city, passing the Church of Our Lady St. Mary, from which a trumpeter plays an unfinished song called "the Heynal" [in Polish: Hejnał mariacki] four times every hour, once to each direction (north, east, south, and west). Joseph ends up saving an alchemist named Nicholas Kreutz and his niece, Elżbietka, from a wolfdog (even though the book said a dog). Kreutz offers Joseph and his family an apartment just below his on the unsavory Street of the Pigeons, a street near Kraków University where scientists and magicians often live. Meanwhile, Andrew Charnetski and his wife (who is never named) have been found by Peter of the Button Face, who has pursued them from Ukraine. Surrounded by bandits and a jeering crowd, Andrew, his wife, and Joseph (who joins them) are only saved by the appearance of Jan Kanty, a respected scholar and priest. Kanty offers Andrew the position of night trumpeter in the Church of Our Lady St. Mary. Delighted at the prospect of a job and home on such short notice, Andrew accepts both offers. The following night Andrew takes Joseph with him to the tower of the Church of Our Lady St. Mary, leaving his wife behind with Elżbietka. In the tower Andrew explains to his son the story of the trumpeter of Kraków — a trumpeter who, in 1241, was pierced by a Tartar arrow before he could finish the Heynał. Accordingly, the song has always been abruptly cut short.

Алхимик

Осы арада Николас Кройц әр күн кешке өзінің пәтеріндегі шатырда Иоганн Тринг есімді неміс студентіне химия сабақтарын береді. Бірақ Тринг философ тасын алу туралы идеяға құмарланып, Кройцты гипноз сеанстарынан өтуге көндіреді, оның пікірінше бұл Кройцтың "Ұлы санасын" ашып, хризопоэя жасау құпиясын ашады. Алайда, Кройцтың гипнозындағы көріністерінен Трингтің білгені – хризопоэя қол жетімді (яғни, олар оны жасауға жақын). Гипноздан оянғанда Кройц мысты автоматты түрде алтынға айналдыратын бір тас болуы мүмкін емес, бірақ мұндай өзгеріс жасауға болатын процесс болуы керек деген қорытындыға келеді. Ол барлық нәрсе өзгеріске ұшырайды деп санайды және алхимия арқылы әлемдегі жаман нәрселерді жақсыға айналдыруды қалайды. Мысалы, үй иесінің деформацияланған ұлы Стас, Кройц оны алхимиялық трансмутация арқылы құтқаруға болатынына сенеді. Темірқасықтың беті бар Петр, үй иесінің ұлы Стастың Шарнецкийлер туралы әңгімелесіп жатқанын естіп, олардың қайда екенін білу үшін оған көп ақша төлейді. Андрей шіркеу мұнарасында болғанда, ол Шарнецкийлердің пәтерін тоналайды және Андрейдің матрасында жасырылған Тарнов кристалын табады. Бірақ Петр мен оның серіктері Николас Кройцты, фосформен және жанған шайырмен жабылған киіммен кигенін көріп, оны демон деп ойлайды. Тонаушылар қашып кетеді және түнгі күзетшілер оларды ұстайды, бірақ Петр кристалды қайтарып алу үшін қалады. Кройц одан не үшін келгенін сұрағанда, Петр алхимиктің демон емес екенін түсінеді және қорқуын тоқтатады. Ол Кройцтың назарын кристалға аударады, содан кейін алхимикті итеріп, асыл тасты алып, есікке қарай жүреді. Кройц Петрге жарылғыш ұнтақ лақтырады, ол азап шегіп, Краковтың шатырларынан қашып кетеді. Кристалдың өзі мен Тринг асыққан хризопоэя екенін түсінгенде, Кройц ешкім оның не болғанын білмей тұрып Тарнов кристалын ұрлайды. Бірақ Кройц кристалды қолдануға тырысқанда, оның тек өзінің тілектері туралы ойлауға мәжбүр ететінін түсінеді. Ол оның тек көрерменнің өзінің жан-дүниесіндегі білімін ғана көрсететінін және сондықтан ол өзінің барлық құпияларын бас ішінде сақтамаса, хризопоэяның құпиясын аша алмайтынын түсінді.

Nicholas Kreutz, meanwhile, teaches a German student named Johann Tring chemistry in the loft above his apartment every evening. Tring, however, is obsessed with the idea of obtaining the philosopher's stone, and finally convinces Kreutz to go through sessions of hypnosis, which Tring believes will open Kreutz's "Greater Mind", revealing the secret of the creation of a chrysopoeia. All Tring can glean from Kreutz's trances, however, is that the chrysopoeia is at hand (which Tring takes to mean that they have nearly discovered how to make it). When unhypnotized, Kreutz reasons that there cannot be one stone that automatically changes brass into gold, but that there must be a process by which such a change could occur. He believes that all things are subject to change, and wishes to change the bad things in the world to good things through the use of alchemy. An example he gives is the landlady's deformed son, Stas, whom Kreutz believes could be saved through alchemical transmutation. In the meantime, Peter of the Button Face hears Stas, the landlady's son, discussing the Charnetskis and pays him a fortune to learn of their whereabouts. He leads a burglary on the Charnetski's apartment while Andrew is up in the church tower, and discovers the Tarnov Crystal hidden in Andrew's mattress. He and his men are surprised, however, by the appearance of Nicholas Kreutz, clad in clothes covered in phosphorus and burning resin, and take him for a demon. The bandits flee and are caught by the night watchmen, but Peter stays to reclaim the Crystal. When Kreutz asks the mercenary why he has come, Peter realizes the alchemist is not a demon and stops being afraid. He directs Kreutz's attention to the Crystal, then trips the alchemist and grabs the gem, heading for the door. Kreutz throws some explosive powder at Peter, who drops the Crystal in agony and escapes over the rooftops of Kraków. Tempted by the realization that the Crystal is the chrysopoeia he and Tring have been ardently seeking, Kreutz steals the Tarnov Crystal before anyone figures what has happened. When he tries to use the Crystal, however, Kreutz realized that it only makes him think of his own desires. He realized, then, that it can only reflect back the gazer's own subconscious knowledge, and therefore will not reveal the secret of chrysopoeia unless he himself has all the pieces stored somewhere in his head.

Сынған нота

Андрей Джозефке Хейналды үйретеді, себебі оған Кристалды іздеушілердің шабуылдауы мүмкін екенін, ал сағат сайын әнді орындау үшін біреуді қалдыру қажеттігін түсінеді. Бір күні кешке мұнарада Андрей мен Жозефке Питер мен оның тобы шабуыл жасап, тұтқынға алады. Питер Кристалдың қайда екенін көрсетуді талап етеді (бірақ Андрей мен Жозефтің екеуі де оның орнын білмейді), алайда алдымен Жозефке сағат екі болғандықтан Хейналды орындауын бұйырады. Жозеф жылдам ойланып, Хейналды тоқтамай, бұзылған нотасымен бірге аяғына дейін орындайды. Эльжбетка, үйінде оянып, Хейналды күтіп отырғанда, әннің аяқталуын белгі ретінде түсініп, Ян Кантидің қамауына жүгіреді. Канти түнгі күзетшілерді шақырып, шіркеу мұнарасына беттейді, онда олар қарақшыларды тосып алып, Андрейді босатады. Ал Питер күзетшілердің тобын байқап, қаладан қашып кетеді.

Үлкен Тарнов кристалы

Көп уақыт өткен соң Кройц әлсіреп, тәлкекке бойымен, Жохан Трингке Ұлы Тарнов кристалын көрсетеді. Тринг қуаныштан мас болып, Кройцке кристалда қарап тұруға бұйырады. Алхимик көптеген транстардан шаршаған еді. Оның әлсіз қарсылығына қарамастан, Тринг оны асыл тастың тереңіне қадағалап қаратып, транске түсіреді. Онда оның ойлары ерекше ретпен жиналады, ал ол тастан Тринг мысты алтынға айналдырудың формуласы деп түсінген нәрсені оқиды, бірақ шындығында нитрат негізіндегі жарылғыш заттың формуласы еді. Тринг ингредиенттерді қосып араласқанда, шатыр алауланып, Тринг жасырынуға қашады. Кройц тасты ұстап, әлі де бағдаланбай, Краков көшелеріне бет түзеді. Содан кейін оны Ян Канти мұнараға жеткізеді және Ұлы Тарнов кристалын Пан Андреуге қайтарады. Өрт Көгершіндер көшесі бойымен тарала бастайды, ал қақтығыс кезінде корольдік гвардия Питерді ұстап, түрмеге қамап қояды. Жозеф, анасы және Эльжбетка үйлерінен шіркеу мұнарасына қашып құтылады, ал Жозеф әкесінің орнына кернейші болады, ал Андреу қаланың барлық жеріне тараған өртті сөндіруге кіріседі. Таң атқанға дейін өрт сөндіріледі, ал Ян Канти Николас Кройцті қираған орындарда Тарнов кристалын қолында алып, мақсасыз серуендеп жүргенін көреді. Ян Канти, Николас Кройц, Андреу және Жозеф Чарнецкилердің бәрі король Казимирдің қабылдауына өтініш білдіреді. Рұқсат алғаннан кейін, олар оған Тарнов кристалын сыйға тартып, оның және өздерінің тарихын айтады. Король содан кейін Питерді шақырып алады, ол Украинадағы аласапыранның себебін корольге айтуға уәде беріп, өмірін сақтап қалуға тырысады. Ол корольге Ресей патшасы ІІІ Иван Махмуд ханнан Украинаны басып алып, Ресейге қосып алуын тілегенін айтады. Махмуд Иван оған Ұлы Тарнов кристалын әкелу шартымен келіседі. Сондықтан Иван жалдамалы Богдан Грозныйды, Питер деп те аталатын оны, Кристалды ұрлауға жалдады. Питердің айтқанын естігеннен кейін Казимир жалдамалыны Польшадан мәңгілікке қуады. Олар кете бастағанда король Кристалға қарайды және қатты қызығады. Кройц әлі де транста болып, Кристалды ұстап алып, есіктен шығып, Висланың жағалауына жүгіреді, сонда ол Тарнов кристалын лақтырып жібереді. Ян Канти мен король Кристалды қамал аумағында қауіпсіз деп санап, оны қайтарудан бас тартады. Андреу Чарнецкийдің Украинадағы үйі қайта салынады және король оны марапаттайды. Кройц пен Эльжбетка Украинаға келеді, алхимик ақыл-есін қайта табады, ал алты жылдан кейін Жозеф Эльжбеткаға үйленеді.

Much later, Kreutz finally gives in to temptation and reveals the Great Tarnov Crystal to Johann Tring. Tring is giddy with excitement and instructs Kreutz to gaze into the crystal. The alchemist, however, is tired from his numerous trances. Despite his faint protests, Tring makes him go into a trance by making him stare into the depths of the gemstone. In it his thoughts arrange themselves into a strange order, and he reads in the stone what Tring believes to be the formula for the changing brass into gold, but what is in actuality the formula for a niter based explosive. When Tring mixes the ingredients together, the loft explodes into flames and Tring flees for cover. Kreutz grabs the stone and, still crazed, heads off into the streets of Kraków. After that, he is dragged to the tower by Jan Kanty and the Great Tarnov Crystal is given back to Pan Andrew. The fire starts to spread through the Street of the Pigeons, and during the tumult the king's royal guards catch Peter of the Button Face skulking around the scene and haul him off to the prison. Joseph, his mother, and Elżbietka escape from their home to the church tower, and Joseph replaces his father as the trumpeter while Andrew goes to work stopping the flames, which have spread throughout the city. The fire is extinguished by the morning and Jan Kanty finds Nicholas Kreutz wandering aimlessly about in the rubble with the Tarnov Crystal in his hands. Jan Kanty, Nicholas Kreutz, and Andrew and Joseph Charnetski all seek an audience with King Kazimír. Once granted, they present to him the Tarnov Crystal and tell them its story and theirs. The king then summons Peter of the Button Face, who bargains for his life by promising to tell the king why there have been disturbances in Ukraine. He tells the king that Ivan III, the king of Russia, wished to have Makhmud Khan invade Ukraine and capture it for Russia. Makhmud agreed under the condition that Ivan would procure for him the Great Tarnov Crystal. It was thus that Ivan hired the mercenary Bogdan Grozny, called Peter, to steal the Crystal. After hearing Peter's story, Kazimír banishes the mercenary from Poland for life. As they begin to depart, the king gazes into the Crystal and becomes transfixed. Kreutz, still entranced, grabs the Crystal and runs out the door down to the banks of the Vistula, into which he throws the Tarnov Crystal. Jan Kanty and the king decide not to retrieve the crystal, deeming it safely protected in the grounds of the castle. Andrew Charnetski's house in Ukraine is rebuilt and he is rewarded by the king. Kreutz and Elżbietka come to Ukraine as well, the alchemist having regained his sanity, and six years later Joseph marries Elżbietka

Қабылдау

1960 жылы Ағылшын тілі мұғалімдерінің ұлттық кеңесі журналы оны жастарға арналған 20 "үздік жазылған кітаптың" бірі деп атады, бірақ "тек «Краковтың кернейшісінде» ғана тарихи оқиға жеке тұлғаның маңыздылығын басып тастайды. Осы кітаптағы кейіпкерлер тарихты жандандыру үшін ғана өмір сүреді, өздері жеке өмір сүрмейді."