Кіріспе

Неміс банкирі (1776–1835)

Абрахам Эрнст Мендельсон Бартольди (туған кезде Абрахам Мендельсон; 10 желтоқсан 1776 – 19 қараша 1835) – неміс еврей банкирі және қайырымдылық жасаушы. Ол Фанни Мендельсон, Феликс Мендельсон, Ребекка Мендельсон және Пол Мендельсонның әкесі болды.

Ерте өмір

Мендельсон Берлинде дүниеге келіп, сонда қайтыс болды. Философ Мұса Мендельсонның ұлы Ыбырайым бір досына: "Кейде мен атақты әкенің ұлы болдым, енді мен атақты ұлдың әкесімін" деп шағымданған екен. 1786 жылы Мұса қайтыс болған кезде Мендельсон отбасы беделді және бай болды. Мұсаның неміс еврейлері неміс және еврей мәдениетіне қатысуы керек деген ойларына сәйкес, Абрахам либералды білім алды. Ол 1792 жылы «Gesellschaft der Freunde» еврей либералды қоғамының, сондай-ақ 1793 жылы құрылған «Sing Akademie zu Berlin» академиясының негізін қалаушылардың бірі болды. 1796 жылы оның болашақ әйелі Леа Соломон, Даниэль Иццигтің немересі, академияға қосылды, бірақ олар бұрыннан таныс болған болуы мүмкін. 1797 жылы Абрахам ағасы Джозефтің тілегімен Парижге банк ісін оқуға барды, ол Даниэль Иццигтің немересі, Мозес Фридлендермен бірлесіп «Mendelssohn and Friedlaender» банкін құрған еді. Француз тіршілігі оған ұнаған жоқ. 1804 жылы Абрахам Гамбургте Леаға үйленді, онда ол отбасылық банк кеңсесін басқарды. Осы шамада ол Леаның музыкант Георг Польшаумен таныстығы арқасында К.П.Э. Бахтың (Польшау оның мұрагері болды) бірнеше қолжазбаларын алған сияқты. Ол оларды әпкесі, музыкант Сара Левиге берді, ол кейін оларды Сингакадемияға сыйлады. 1804 жылы Абрахам Мендельсон ағасы Джозефтің банктік компаниясының серіктесі болды. Бұл ынтымақтастық 1822 жылға дейін жалғасты. Кейін «Mendelssohn & Co.» деп аталған жеке банк 1815 жылдан бастап 1938 жылдың соңына дейін Берлиндегі Ягерштрасседе орналасты, содан кейін нацистік үкіметтің қысымымен таратылды.

Берлиндегі өмір

1811 жылы Гамбургты француз әскері басып алғандықтан және сауданың нашарлауы салдарынан Абрахам мен оның отбасы Берлинге қайта оралды. 1809 жылы туған Феликс пен 1805 жылы туған үлкен әпкесі Фаннидің екеуінде де керемет музыкалық қабілет байқалды, және олардың екеуінің де осы қабілеттерін дамытуға қолдау көрсетілді. Бірақ Абрахам, дәстүр бойынша, Феликс үшін бұл мансапқа апарар жол болса, Фанни үшін тек хобби екенін ойлады. Ол 1801 жылы Сингакадемияны басқарған Карл Фридрих Зельтерге Феликстің біліміне сеніп тапсырды. Кейін ол балаларына сабақ беру үшін пианист Игнац Мошелесті шақырды, осының нәтижесінде Мошелес пен отбасы арасында тығыз байланыс орнады. 1829 жылы Феликс алғаш рет Англияға барғанда Абрахам оны Мошелестің қамқорлығына тапсырды, ал кейіннен өзі Лондонға келгенде Мошелеспен бірге тұрды. Берлиндегі Мендельсон үйі көбінесе концерттерге орын болды, және осы отбасылық шаралардың көптегенінде Феликстің ерте шығармалары орындалды, ал Феликс пен Фанни өздері де музыка ойнады. Абрахам мен Лияның тағы екі баласы болды: Ребекка (1811 ж.т.), математик Питер Густав Лежун Дирихлеге үйленді, және банкир Пауль (1812 ж.т.). 1825 жылы Абрахам Берлин қалалық кеңесіне сайланды. Абрахам мен оның әйелі үш баласының қабірінің жанына жерленген, және олардың қабірлері Берлиндегі Троица шіркеуінің бірінші зиратында сақталған.

Иудаизмге деген көзқарасы

Ыбырайым өзінің яһуди тегіне қатысты бекем пікірде болды. Ол яһуди дінінің дәуірі аяқталды деп ойлады және неміс қоғамына сіңісу үшін нақты қадамдар жасау қажет деп санады. Осы мақсатта ол Леямен бірге (сол кезде) батыл шешім қабылдады – 1809 және 1812 жылдары дүниеге келген ұлдары Феликс пен Пауылды сүндеттемеуге, бірақ бұл Леяның анасымен дауға себеп болды. Ол Леяның інісі Якобтың кеңесімен тегін өзгертуге келісті. Якоб сатып алған мүлігінің атынан Бартолди есімін алған еді, Ыбырайым да осы есімді таңдады. Кейінірек ол Феликске Мұса Мендельсонның даңқына байланысты Мендельсон есімін тастап, тек Бартолдиді қолдануға шақырып хат жазды, "христиан Мендельсон яһуди Конфуцийден артық бола алмайды". Дегенмен Феликс өзі екі есімді де қолдана берді, ал оның жұртшылығы көбінесе тек 'Мендельсон' деп атады. Ыбырайымның балалары алғашқыда діни тәрбиесіз өсті; олар 1816 жылы крещение рәсімінен өтті, ал Ыбырайым мен Лея 1822 жылғы 4 қазанда Франкфурт-на-Майнда кальвинисттік француз реформатор шіркеуінде крещение рәсімінен өтті, яғни Берлиндегі достары мен туыстарынан қашық жерде. Кейіннен олардың ұлы Феликс сол шіркеудің бұрынғы пасторының қызына үйленді.