Кіріспе

Майкл Муркоктың 1969 жылғы "Қара дәліз" романы – Майкл Муркоктың ғылыми-фантастикалық романы. Ол 1969 жылы алғаш рет АҚШ-тағы Ace Books баспасы, олардың Ace Science Fiction Specials сериясының бөлігі ретінде, ал кейіннен Ұлыбританиядағы Mayflower Books баспасында жарық көрді. Бұл роман негізінен қоғамның құлдырауы мен осының нәтижесінде туындаған терең жеке және әлеуметтік оқшаулану туралы. Онда өркениет анархия мен соғысқа батып бара жатқан Жерден жұлдызаралық кеңістікке қашып бара жатқан адамның тағдыры баяндалады. Автор тікелей повестволеуден бастап, ғарыш кемесінің бортындағы күнделік жазбалары, түс көрулер және 1960-шы жылдарға тән компьютерлік деректер шығару сияқты әртүрлі тәсілдерді пайдаланады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Райан – 20-шы ғасырдың соңындағы қоғамның құлдырауынан қатты безген, қатал мінезді британдық бизнесмен. Ол өзін параноиктермен толы әлемдегі саналы адамдардың саналысы деп санайды. Ол отбасы мен достарының шағын тобымен бірге ғарыш кемесін ұрлап, Мюнхен 15040 (Барнард жұлдызы) планетасына, жарамды жер деп саналатын жерге аттанады. Қазір ол жалғыз күзетте, ал оның 13 серігі сапардың көп жылдарында оларды тоқтау күйінде ұстауға арналған шкафтарға жабылып отыр. Ол олардың әрқайсысы туралы күнделікті есеп береді: нәтижесі әрқашан "Жағдай тұрақты". Райанды жердегі зорлық-зомбылық туралы қорқынышты түстер мен естеліктер мазалайды; ол шындықты жоғалтып аламын деп алаңдап бастайды. Кемедегі компьютер оны барлық қате ойлар мен көріністерді жоятын дәрі ішуге көндіреді; бірақ ол бұл дәріні қолдануға қызықпайды.

Авторлығы

Роман Майкл Муркокқа жатқызылса да, онда көптеген көріністер Хилари Бейли бастаған, бірақ аяқталмаған антиутопиялық романның жобасына негізделген. Ол – «қоғамның құлдырауы туралы болашақ апаттар тарихы». Муркок Бейлидің Жердегі көріністерін алып, оларды жан-жақты өңдеді, соның ішінде Хоуп Демпсидегі барлық сахналарды қосты. «Кемедегі барлық көріністер менікі. Жердегі көптеген көріністер Хиларидікі. Сондықтан бұл жұмыс әдеттегі ынтымақтастық ретінде ұсынылмады. Ол осылай жасауды қалаған жоқ. Сондықтан мен арнаудағы алғыс сөздерде бұл туралы жаздым», – дейді Майкл Муркок. Кітаптың әртүрлі басылымдарында бұл эпизодтар әрқашан дұрыс көрсетілмеген. Бірінші американдық басылымда (Ace, 1969) кітаптың басындағы бөлімдер қысқартылған, бірақ иллюстрация дұрыс жазылған. Ұлыбританияның алғашқы басылымы (Mayflower, 1969) бастапқы бөлімдерді қалпына келтірді, бірақ типографиялық безендіру бұзылды, алайда иллюстрация дұрыс беттерге орналастырылды, бірақ кейінгі американдық басылымдарда мұндай нәтижеге қол жеткізілмеді. 1990 жылдары Джон Дейви «Мәңгілік чемпионның әңгімелері» жинағын (Orion, Ұлыбритания және White Wolf, АҚШ) редакциялағанда, «Қара дәліз» (Утопияға саяхат) жинағында типографиялық безендірудің кемелді болуын қамтамасыз ету үшін барлық күшін жұмсады. Муркок бұл жинақтарды (әсіресе White Wolf басылымын) «типографиялық тұрғыдан ең дәл» деп санайды.

Сыни жауап

Барри Н. Малцберг роман жарық көрген кезде оны жағымсыз бағалады, "Бұл жақсы емес. Шын мәнінде, мүлдем жақсы емес" деді, бірақ соңында: "Муркок бір күні өзінің талаптарына және біздің күтуімізге сай келетін маңызды роман жазады деп сенемін" деген қорытындыға келді. "Қара дәліз" Карл Эдвард Вагнердің ең жақсы тринадцать ғылыми-фантастикалық қорқыныш романының бірі деп аталып кетті. Жазушы Чайна Миэвилл осы кітапты "бағаланбаған және қорқынышты саяси модернизм туындысы" деп сипаттады.