Кіріспе

Сандар теориясындағы математикалық мәселе

Архимедтің мал есептеу мәселесі (немесе проблема бовинумы немесе проблема Архимедис) – бүтін сандармен шешілетін полиномдық теңдеулерді зерттейтін Диофантиандық талдау саласындағы мәселе. Архимедке жатқызылатын бұл мәселе күн құдайының мал басының санын белгілі бір шектеулер бойынша есептеуді қамтиды. Мәселені 1773 жылы Готтольд Ефрем Лессинг Германияның Вольфенбюттель қаласындағы Герцог Август кітапханасында қырық төрт тармақты поэмасы бар грек қолжазбасында тапқан. Мәселе бірнеше жыл бойы шешілмей келді, себебі шешімге қатысты үлкен сандарды есептеу қиын болды. Жалпы шешімді 1880 жылы Германияның Дрезден қаласындағы Gymnasium zum Heiligen Kreuz (Қасиетті Крест гимназиясы) директоры де (1845–1916) тапты. Логарифмдік кестелерді қолданып, ол ең кішкентай шешімнің алғашқы цифрларын есептеп, оның шамамен 7.76e206544 малға тең екенін көрсетті, бұл байқалатын ғаламға сыятыннан әлдеқайда көп. Ондық түрі адамдарға дәл есептеуге тым ұзын, бірақ компьютердегі жоғары дәлдікті арифметикалық пакеттер оны толық жаза алады.

Тарих

1769 жылы Готтольд Ефрем Лессинг Германияның Вольфенбюттель қаласындағы Герцог Август кітапханасының кітапханашысы болып тағайындалды, онда көптеген грек және латын қолжазбалары сақталған. Бірнеше жыл өткен соң Лессинг осы қолжазбалардың кейбіреулерін түсіндірмелермен бірге аудармаларын жариялады. Олардың арасында күн құдайының мал басын табуға шақыратын арифметикалық есеп қамтылған қырық төрт таралған грек өлеңі болды. Қазір бұл туынды Архимедке жатқызылады.

Шешім

Мәселенің бірінші бөлігін теңдеулер жүйесін құру арқылы оңай шешуге болады. Егер ақ, қара, ала және сары бұқалардың саны және , ал ақ, қара, ала және сары сиырлардың саны және деп жазылса, онда мәселе – жеті теңдеуі бар сегіз белгісізі бар жүйенің шешімін табу болып табылады. Бұл жүйе белгісіз және оның шексіз көп шешімі бар. Жеті теңдеуді қанағаттандыратын ең кіші оң бүтін сандар:

Бұл барлығы 50 389 082 бас ірі қара мал, ал қалған шешімдер осы сандардың бүтін еселіктері болып табылады. Егер p = 4657 жай саны болса, онда алғашқы төрт сан p-ге бөлінеді, ал p және p+1 төменде қайта-қайта кездеседі. Мәселенің екінші бөлігінде саны толық квадрат, ал саны үшбұрышты сан деп көрсетілген. Мәселенің осы бөлігіне алғашқы жалпы шешімді 1880 жылы А. Амтор тапқан. Оның келесі нұсқасын Х. В. Ленстра сипаттады.