Кіріспе

Папуа-Жаңа Гвинеядағы тіл

Наканай тілі Папуа-Жаңа Гвинеяның Батыс Жаңа Британия провинциясындағы Наканай тайпасының тілі болып табылады. Бұл тіл аустронезиялық тілдер тобына жатады және малайя-полинезиялық кіші тобына кіреді. Оны Наконай деп те атайды, сонымен қатар Лоса, Билеки, Вере, Убае және Маутуту диалектілері де бар. Наканай атауы тілдің өзінде Лакалай деп айтылады, себебі тілдің дыбыстық құрамынан альвеолярлық мұрындық дауыс жойылған да, оның орнына басқа дауыс келген. Наканай халқына бұрынғы жергілікті халық берген ат, Наканайдың Толай атауы қабылданғанға дейін, Муку немесе Муу болған. Бұл екі сөз де жергілікті тілде осылай мағыналанады: "адамның наразылық білдіріп мұрынын бүркенуі" және "маска киген адамдар жасаған гуылды дыбыс".

Тарих

Наканай және Шығыс Океания тілдері арасындағы байланыстарға байланысты, оның тілдер отбасының өкілдері Папуа-Жаңа Гвинеяның шығысынан келген деп саналады. Наканай тілін құрайтын диалекттер – Билеки, Убае, Веле, Лосо және Мауту, сәйкесінше Наканай тілін сөйлейтін аймақтардың батысынан шығысына қарай орналасқан. Бұл диалектілердің ішінде Билекиде сөйлейтін адамдардың саны ең көп, себебі ол тығыз қоныстанған аймақта орналасқан. Басқа диалекттерді сөйлейтін адамдар көбінесе Билеки тілін түсінеді немесе тіпті сөйлей алады, бірақ керісінше жағдай сирек кездеседі. Билеки тілінде сөйлейтін 19 ауыл Хоскинс мүйісі мен Комодор шығанағының маңында шоғырланған. Оның басқа да атаулары бар, мысалы Белеки және Орталық Наканай. Билеки аймағының оңтүстік-шығысында Убае және Гуси ауылдарында Убае тілінде сөйлейтін адамдар тұрады. Веле тілінде сөйлейтін адамдар Бангула шығанағының жағалауы мен оған жақын аймақтарда, әсіресе Тароби, Пасусу, Сисими, Гакеке, Кай және Кайамо ауылдарында шоғырланған. Лосо (немесе Аука) – Ласибу анкориджінің ішкі жағындағы Силанга аймағында сөйленетін Наканай диалектісі. Ауылдар: Котоо Бабата және Лоа, барлығы Силангаға көшірілген; Ум, Багела, Бибиси және Сипа, барлығы Уасилауға немесе оның жанында көшірілген; ал Мовай, Сабол, Сайко және Сипаның бір бөлігі әлі де дәстүрлі жерлерінде, орман ішінде орналасқан. Мауту диалектісінің ауылдары: Матилилиу, Гому, Апулпул, Байкакеа, Бубу, Матауруру, Киава және Эвасе, барлығы Наканай аймағының шығыс жағалауында, Тоиру өзені мен Коас мүйісі арасында топтасқан. Бұл ауылдар Біріккен шіркеудің ауылдары болып табылады, сондықтан оларға Толай тілінде сөйлейтін миссионерлер мен Насса қабығымен сауда жасайтындар, сондай-ақ шығыстағы Меламела, батыстағы Билеки мен Веле, ал ішкі аймақтардың тілдері – Лонгеинга, Васи және Кол әсер еткен.

Актер

Актер – сөйлемдегі іс-әрекетке жауапты жанды нәрсе. Наканай тілінде іс-әрекетке оқиғаның бастауы, оқиғаға қатысушы және оқиғаны сезінуші – себепті немесе өзінен туған процесс, психикалық күй-жағдай немесе оқиға кіреді. Актерлік есім сөз тіркесі тілдегі етістіктен бұрын келеді.

Науқас

Науқас сөйлемдегі етістікпен белгіленген әрекетке немесе жағдайға ұшырайды. Олар осы сыртқы әрекетті қабылдайды немесе етістікпен белгіленген жағдайды көрсетеді. Транзитивті сөйлемдерде науқас зат есім тіркесі етістікке үшінші жақ жекеше жұрнағы –a арқылы қосылады. Белгілі ақпаратты білдіретін зат есім тіркестері үшін айыптау белгісі міндетті емес. Жапондық сарбаздар жаңа ақпаратты көрсетеді. Пайдаланушы немесе бастаушы зат есім тіркестері науқастан бұрын келуі керек, олар екі бір сөйлемде болмауы тиіс. "Науқас" жағдайы етістіктен кейін бірден атаулық орында пайда болады, ал етістіктегі -a айыптау жұрнағынан бұрын болуы мүмкін. Бұл "Науқас" сөзінің статистикалық тұрғыдан ең көп кездесетін түрі.

Мақсаты

Мақсаттар еркін бөлшек "те" арқылы білдіріледі. Бұл – іс-әрекетке бағытталған нысанды көрсететін жағдай. Оған мыналар кіреді: бағыт, мақсат, орын, шек, себеп немесе әңгіме тақырыбы. Әдетте, ол сөйлемдегі соңғы атау сөз тіркесі болады.

Орналасқан жері

Орынды Locative кодымен қатар preposition te арқылы да кодтауға болады. Preposition te енген локативтік сөйлемде ядролық жағдайдың, атап айтқанда мақсаттың барын көрсетеді. Қозғалысқа қатысуына немесе етістіктің транзитивтілігіне байланысты, кореференциялық актер немесе пациенттің жойылуы мүмкін. Қозғалыс білдіретін, "бару" түбірі бар етістіктердің қолданылуында актерлік есім сөз тіркесін жою міндетті емес.

Ауқым

Қашықтық бағыт етістігі kara 'дейін/сондай алысқа дейін' мақсаты ретінде кодталады, негізгі етістік ретінде немесе басқа етістікпен тізбектеліп келеді. "Бұл кеңістіктік көлем немесе уақыт мерзімі арасындағы қатынасты көрсетеді:"

"Бұл сөйлем тізбектелген сөйлемдердегі тақырыпты жоюдың екі мысалын көрсетеді. Актерлік есім сөз тіркесінің міндетті түрде кореференциялық тақырыпты жоюы екінші енгізілген сөйлемде көрсетілген, ол kara етістігімен бірге келуі мүмкін. Сондай-ақ, осы сөйлемдегі шылау ерікті."

Орфографиялық

Наканай тілінде бес дауысты әріп бар: а, е, и, о, у, және келесі дауыссыз әріптер: п, б, т, д, к, г, с, х, р, л, н, ң.

Фонологиялық айырмашылықтар

Наканай диалектілері көбінесе қолданылатын дыбыстар арқылы ерекшеленеді.

Веле

Билеки диалектісі сияқты, Веле тілінен де бір дыбыс алынып тасталды. Ол дыбыс ретінде беріледі, ал дыбысы ретінде. Олардың есімдік белгісі la дыбысын жойып, оны жай ғана a етіп өзгертеді. Веле сонымен қатар Билеки тілінде сөйлейтін методист пасторларымен байланыста болғандықтан, Каямо және Сулу методист ауылдары Билеки тіліне жақындаған диалектте сөйлейді.

Лосо/Аука

Билекиге ұқсас, дыбыс жоқ. Олар сондай-ақ дыбысын қолданады. Велеге ұқсас, есімдік белгісі la әріпке дейін қысқартылған. Велемен жақын болса да, олардың дыбыстары өзгермейді.

Маутуту

Маутутудың дыбыстық тізімі Билекидікімен үлкен ұқсастықтарды бөліседі.

Убае

Убае көршілес Велеге қарағанда, Билекиден көптеген лексикалық айырмашылықтарға ие, олар басқа шығыс Наканай диалектілерінен алынған. Мысалы, "la voto" сөзін қарастырайық: ол "ит" деген мағынаны білдіреді. "Вото", яғни "ит" шығыс Наканай диалектілерінде кездеседі; алайда, Убае әлі де басқа шығыс Наканай диалектілеріндегі "е" орнына Билекидегі "la" артиклін қолданады.