Кіріспе

Хұсайн ибн Әлидің жерленген жері Кербала, Ирак. Рас әл-Хұсайн қабірлері.

Имам Хұсайн қабір-мешіті (مَقَام ٱلْإِمَام ٱلْحُسَيْن ٱبْن عَلِيّ) – Ирактың Кербала қаласында шиит исламның үшінші имамы Хұсайн ибн Әлидің мешіті және жерленген орны. Бұл, Мұхаммедтің немересі Хұсайнның мазары орналасқан жер, ол 680 жылы Кербала шайқасында шейіт болған орынның жанында. Хұсайн қабірі шиит исламда Мекке мен Мединеден кейінгі ең қасиетті орындардың бірі болып саналады, және көптеген адамдар осы қасиетті жерге қажылыққа барады. Жыл сайын миллиондаған зыяратшылар Ашура күнін атау үшін қалаға келеді, ол барлық мұсылмандар үшін Хұсайнның шейіттік қаһармандығын еске алу күні.

Сипаттама

Ғибадатхананың шекаралық қабырғасы шынымен әшекейленген ағаш қақпаларды қоршап тұр. Қақпалар кішігірім бөлмелерге немесе аула ішіндегі бөлімшелерге ашылады, қабырғалар бойымен көптеген "Иван" орналасқан. Хусейннің қабірі алтын күмбездің тікелей астында, металл тор тәрізді құрылыммен қоршалған. 2013 жылдың 5 наурызында Хусейннің қабірі үстіндегі зарихтің (металл тор тәрізді құрылымның) ауыстыру процесі аяқталды және жаңа зарих салтанатты түрде ашылды. Әл-Аббас мешіті жақын жерде орналасқан. Ғибадатхананың тарихи күмбезін заманауи болаттан жасалған күмбезбен алмастыру жоспарлары, әсіресе тарихты сақтаушылар тарапынан қарсылық тудырды, себебі бұл ғибадатхананың тарихи сәйкестігі мен ерекшелігін күрт бұзады. Бірінші күмбез биік және толығымен алтынмен жабылған. Оның төменгі бөлігінде он екі терезе бар, олардың әрқайсысы ішкі жағынан бір-бірінен шамалы, ал сыртқы жағынан одан да алыс орналасқан. Ғибадатхананың ауданы шамамен белгілі бір өлшемде, он қақпасы және оқуға арналған 65-ке жуық әсем безендірілген бөлмесі бар.

Жерлеу

Хусейн ибн Әлидің қабірі ауданның ортасында орналасқан, ол Равда ("бақ") деп аталады және бірнеше есігі бар. Ең танымал есік Аль-Кибла немесе Баб-әл-Захаб деп аталады. Кіреберістің оң жағында Хабиб ибн Мадхахир әл-Асади (حبیب ابن مظاهر الاسدی) қабірі орналасқан, ол Хусейннің бала кезінен бері досы және серігі болған және Кербела шайқасында шейіт болған. Хусейннің зияратында Кербеланың 72 шейітінің қабірі де бар. Олар бір жаппай қабірге жерленді, содан кейін қабір топырақпен жабылған. Бұл жаппай қабір Хусейннің қабірінің етегінде орналасқан. Хусейннің қабірінің жанында оның екі ұлының қабірлері де бар: 'Али әл-Акбар және алты айлық 'Али әл-Асғар. Кербела шейіттерінің қабірлерімен бірге, имам Хусейн зияратының алғашқы қамқоршысы, жетінші шиит имам Мұса әл-Қазимнің немересі Ибрахим әл-Мұджабтың қабірі де бар.

Тарих

Хусейн Кербелаға келгеннен кейін Бани Асадтан жер сатып алды. Ол және оның Әһл аль-Байт әл-Хаир (الحائر) деп аталатын сол жерге жерленген, қазіргі уақытта зияратханалар орналасқан орын. Кербела зияратханаларының қирауы мен қайта құрылуының тарихы ұзақ. Екі зияратхана да мұсылман билеушілерінің бірінен соң бірі кеңейтілді, бірақ олар бірнеше рет шабуылдаушы әскерлерден зардап шекті. Көптеген билеушілер зияратханаларды және оның айналасын кеңейтіп, әшекейлеп, жақсы күйде ұстады. Олардың арасында Фатх Али Шах Каджар бар, ол 1250 жылы екі зияратхананың салынуын бұйырды – біреуі Хусейннің қабірі үстінде, екіншісі оның жартылай бауыры Аббас ибн Алидің қабірі үстінде. Хусейн ибн Әлидің 680 жылы шейіт болғаннан бастап, оның қазасын еске алу үшін жасалатын қажылықтар жиі тоқтатылып келді. Әл Рашид және Әл Мутаваккил сияқты билеушілердің аймақтың дамуын шектеуге жасаған көптеген әрекеттеріне қарамастан, ол қалаға айналды. Тарихшы Ибн Кулувайх Хусейн ибн Әлиді жерлегендердің қабір орнына ерекше, берік белгі орнатқанын айтты. Қабір орнындағы ірі құрылыс Әл-Саффахтың (750-754 жылдары билік еткен) Аббасид халифатының (Ислам әулеті) бірінші халифасы кезінде басталды. Алайда, Харун әл-Рашидтің (786-809 жылдары билік еткен), Аббасид халифатының бесінші халифасы билігінде қабірге баруға қатаң шектеулер қойылды. Әл-Мамунның (813-833 жылдары билік еткен), Аббасид халифатының жетінші халифасы билігінде қабір құрылысы қайта жаңғырды және 850 жылға дейін жалғасты, содан кейін Әл-Мутаваккил қабірді бұзуға және пайда болған шұңқырды сумен толтыруға бұйрық берді. Оның халифа болған ұлы Әл-Мунтасир адамдарға қабірге баруға рұқсат берді, содан бері қабір маңындағы аумақты салу және дамыту бірте-бірте жалғасты. Екінші жағынан, тарихшы Ибн әл-Атир 981 жылы (371 жылы) 'Адхуд ад-Дауланың алғаш рет ірі құрылысқа негіз салып, оны кеңінен әшекейлегенін айтты. Ол сонымен қатар ауданда үйлер мен базарлар салды және Кербаланы биік қоршау қабырғасымен қоршап, оны мықты бекініске айналдырды. 407 жылы (1016 жылы) екі үлкен шамның ағаш әшекейлерге түсуі салдарынан аумақ өртенді. Сол кездегі мемлекеттік министр Хасан ибн Фадл зақымдалған бөліктерді қайта жаңартты.

Уақыт шкаласы

Келесі оқиғалар хронологиялық тәртіппен келтірілген, киелі орынға қатысты маңызды жағдайларды, оның құрылысын, жаңартуларын және оның құрылымын зақымдаған, сондай-ақ уақыт өте келе паломниктерді өлтірген экстремистік әрекеттерді көрсетеді.

Жыл Оқиғасы AH CE
61 680 10 қазан: Хусейннің осы күні жерленгені айтылады. Бани Асад Әһл-Бейттің кетуінен кейін Хусейннің қабіріне жиналды. Тарихи деректерде киелі орынды алғаш құрған адам туралы ақпарат аз. Бани Асад Хусейннің қабіріне шатыр тігіп, оны бірінші болып салған деп есептеледі. Бани Асадтың шейхы қабірде шам жағып, Хусейннің қабірін көрсету үшін қабірдің басына бірнеше метр қашықтықта егілген жиде ағашын отырғызды.
65 684 Мұхтар ибн Әбу Обайд ат-Тақафи сол жерде киелі орын салып, қабірдің үстінде күмбез жасады. Ол күмбездің үстіне жасыл желек орнатты. Киелі орынға екі кіреберіс жасалды. Сондай-ақ, ол бірнеше отбасыны қоршаудың айналасына қоныстандырды.
132 749 Аббасид халифасы ас-Саффаның тұсында киелі орынның үстінде тағы бір күмбез тұрғызылды және кесенеге кіру үшін қосымша екі қақпа жасалды.
140 763 Халифа әл-Мансурдың тұсында күмбездермен бірге шатыр да қиратылды.
158 774 Халифа әл-Махдидің тұсында қиратылған шатыр қайта салынды.
171 787 Халифа Харун ар-Рашид билігі кезінде кесене қиратылды және Хусейннің қабірінің жанында тұрған жиде ағашы кесілді. Сол кезде де адамдар қабірдің үстін жауып тұрған "Жиде ағашының" іздерімен жетеленіп, Хусейннің қабірін аралап жүрді. Харун әл-Рашид бұған төзбей, Хусейннің қабірінің белгісін жою және қабірге баруды тоқтату мақсатында ағашты тамырларынан кесіп тастауға бұйрық берді.
193 808 Халифа әл-Мамун әл-Аминге қарсы саяси басымдық алу үшін кесенені қайта құрды.
236 850 Халифа әл-Мутаваккил кесенені қиратып, жақын маңдағы жерді, оның ішінде қабірді де жыртылды. 232 хижриден 246 хижриге дейін киелі орын төрт рет қиратылды.
247 861 Халифа әл-Мунтасир қабырғаның үстінен темір бағанамен шатырды қайта тұрғызып, қабірге шатыр салды. Әл-Мунтасирдің нұсқауы бойынша киелі орынның айналасында жаңа үйлер салынды.
273 886 Аббасидтердің саяси және әскери басшысы Талха әл-Муваффак ибн Жафар әл-Мутаваккил немесе әл-Муқтафи билланың бұйрығымен кесене тағы да қиратылды.
280 893 Алид кеңесі киелі орынды қайта салды және қабірдің екі жағына екі минарет тұрғызылды. Киелі орынға екі кіреберіс қақпасы да салынды.
307 977 Бувайхид әмірі Адхуд ад-Даула саз ағашынан қабырға салдырды. Сондай-ақ, айналасында галереялар салынды. Ол сондай-ақ үйлер мен қала шекарасын жасап, Кербела қаласын салдырды. Сол кезде Имран ибн Шахин киелі орынға іргелес мешіт де салған.
407 1016 Киелі орын өртеніп, күйді. Везир Хасан ибн Фадл құрылысты қайта салды.
620 1223 Мәйітті Насыр ли Дин Алла қайта жаңғыртты.
757 1365 Киелі орынның күмбезі мен қабырғаларын Сұлтан Увеис ибн Хасан Жалайри қайта қалпына келтірді. Ол сондай-ақ, қоршаудың қабырғаларын да көтеріп қойды.
780 1384 Екі минаретті алтыннан қайтадан құрған Ахмад ибн Увайс сұлтан. Аула да кеңейтілді.
920 1514 Иранның Сәфәүид шахы Исмаил I, шынайы қабірдің үстінен шыныдан жасалған саркофаг салдырды.
1032 1622 Аббас шаһ Сафави саркофагты қола мен қоладан, сондай-ақ күмбезіне Каши плиткаларын салдырды.
1048 1638 Сұлтан Мурад IV күмбезді ақтайды.
1155 1742 Надир Шах Афшар киелі орынды безендіріп, киелі орынның қазынасына қымбат асыл тастар ұсынды.
1211 1796 Аға Мұхаммед Шах Каджар күмбезі алтынмен қапталды. Сонымен қатар, ол Минарды алтынмен қаптады.
1216 1801 Абдулазиз бин Мұхаммед Әл Саудтың басшылығымен уахабилер Кербелаға шабуыл жасап, киелі орынды бүлдіріп, қабірін тонаған.
1232 1817 Фатх 'Али Шах Каджар экрандарды күміспен қаптау арқылы қайта жасады. Сондай-ақ, күмбезіне алтын төседі, сондықтан ваххабилердің келтірген зардабын қалпына келтірді.
1283 1866 Насыр ад Дин Шах Каджар кесененің ауласын кеңейтті.
1358 1939 Дауди Бохра қауымының мүшесі Сейдена Тахер Сайфуддин киелі орынға алтынмен қапталған күміс экрандар жиынтығын ұсынды. Бұл жиынтық 500 алтын монетадан (әрбір монетаның салмағы 12 грамм) және қымбат тастармен әшекейленген 200 мың күміс монетадан тұрады.
1360 1941 Батыс минаретін Сәйднә Тахер Сайфуддин қайта салды. Ол Минардың барлық бөліктерін алтынмен қаптауға көп ақша жұмсаған.
1367 1948 Кербала қаласының сол кездегі әкімшісі Сайид Абд әл Расул әл Халси киелі орынның айналасына жол салды. Ол киелі үйдің ауласын да кеңейтті.
1411 1991 жылы Персия шығанағындағы соғыстан кейін Саддам Хусейннің режиміне қарсы көтерілістен кейін қала күшті қысымға ұшырады, нәтижесінде киелі орынға үлкен зиян келді.
1415 1994 1991 жылы келтірілген зиянды жою жұмыстары аяқталды.
1425 2004 2 наурыз: 'Ашура' мерекесі кезінде кемінде 6 жарылыс болды, нәтижесінде 178 адам қаза тауып, 500-ге жуық адам жараланды.
1425 2004 15 желтоқсан: Киелі орынның қақпасының жанында бомба жарылып, кемінде 7 адам қаза тауып, 31 адам жараланды.
1426 2006 5 қаңтар: Екі киелі орынның арасындағы адамдар тобындағы қанаушылар жарылыс жасап, кемінде 60 адам қаза тауып, 100-ден астам адам жараланды.
1428 2007 14 сәуір: Киелі орыннан 200 метр қашықтықта жасалған қанаушылардың шабуылынан кемінде 36 адам қаза тауып, 160-тан астам адам жараланды.
1428 2007 желтоқсан: Киелі орынның ауласын жабу үшін құрылыс жұмыстары басталды, екінші қабат құру және киелі орынды кеңейту жоспарланды.
1429 2008 17 наурыз: Киелі орынға жақын сауда орталығында жасалған қанаушылардың шабуылынан кемінде 42 адам қаза тауып, 58 адам жараланды.
1429 2008 11 қыркүйек: Киелі орыннан 800 метр қашықтықта бомба жарылып, бір әйел қаза тауып, 12 адам жараланды.
1430 2009 12 ақпан: Арбаин мерекесі кезінде болған жарылыстан 8 адам қаза тауып, 50-ден астам адам жараланды.
1431 2010 Арбаин мерекесіне қатысқан паломниктерге бағытталған шабуылдар: 1 ақпан: Қанаушы әйел өзін-өзі жардырып, 54 адам қаза тауып, 100-ден астам адам жараланды. 3 ақпан: Жарылыстан кемінде 23 адам қаза тауып, 147-ден астам адам жараланды. 5 ақпан: Екі бомба жарылысы.
1441 2019 10 қыркүйек: Ашура кезінде Кербеладағы қақтығыста 31 адам қаза тауып, шамамен 100 адам жараланды.