Кіріспе

Қиырлы әйел (Sthth Thompson's motif index, Dynes gas, Motif D732) – ортағасырлық әдебиетте кең таралған, ең белгілісі Джеффри Чосердің "Бат әйелінің ертегісінде" кездесетін ертегі түрі. Мотив – сырт келбеті ұнаспайтын (қорқынышты, жарамсыз) әйелдің, ер адам оған қарамастан жақындағанда өзгеріске ұшырап, өте әдемі болуы. Содан кейін оның жарамсыздығы – кейіпкердің іс-әрекетімен бұзылған қарғыс екені анықталады.

Ирландия аңызы

Жексінішті ханымды Эокайд Мугмедон ұлдарының оқиғаларында кездестіруге болады, онда Ниалл Тоғыз кепілді алғаннан кейін оны құшақтап, Ирландияның заңды Жоғары Королі екенін дәлелдейді, себебі ол аймақтың егемендігін бейнелейді (сондықтан ғылыми еңбектерде оны кейде "егемендік құдайы" деп атайды). Осы мотивті ертерек Жоғары Корольдер Лугаид Лойгде және Жүз шайқастың Конны туралы әңгімелерде де кездестіруге болады.

Диармуид

Ирланд мифологиясының фениан циклында Диармуид Уа Дуibhне Фианнаның ең танымал мүшелерінің бірі болды. Бір қыстың суық түні Жекпе-жек әйел Фианна ложасына кірді, онда жауынгерлер аң ауынан оралған соң ұйықтап жатқан еді. Оның шашы денесіне жабысып, түйіліп, нашарлаған. Жылылық пен баспана іздеп, ол әрбір жауынгердің жанына тізе бүгіп, жамылғы сұрады, бастапқыда олардың басшысы Фионнға жүгінді. Оның айқай-шуы мен ашуларына қарамастан, шаршаған ерлер оны елемей, кетіп қалар деген үмітпен жатып алды. Тек жас Диармуид, төсегі ошақтың жанында болғандықтан, бақытсыз әйелге аянып, оған төсегі мен жамылғысын берді. Жекпе-жек әйел Диармуидтің махаббат белгісін байқап, 7 жыл бойы әлемді жалғыз кезіп жүргенін айтты. Диармуид оны жұбатты және түн бойы ұйықтай алатынын, өзі оны қорғайтынын уәде берді. Таңға жақын ол әйелдің сұлу қызға айналғанын байқады. Келесі күні Жекпе-жек әйел Диармуидтің мейірімділігіне ең үлкен тілегімен – теңізге қарайтын үймен сыйлық берді. Қуанышпен, Диармуид одан өзімен бірге тұруын сұрады. Ол бір ғана шартпен келісті: олар алғаш кездескен түні оның нешелік келісімсіз болғанын ешқашан айтпауы керек. Үш күн бірге өткен соң, Диармуид мазасыздыққа шалдықты. Жекпе-жек әйел оның аң аулауға кеткен кезде, оның шұбар иті мен жаңа төлдерін қарауға ұсынды. Үш рет Диармуидтің достары, оның бақытына қызғанып, әйелге келіп, жаңа төлдердің біреуін сұрады. Әр жолы ол олардың сұранышын орындады. Әр жолы Диармуид ашуланып, оның өте жаман жауап қайыруына қалай көне алатынын сұрады, өйткені ол олардың алғашқы кездесуінде оның келбетіне көз жұмған еді. Ол уәде берген нәрсе туралы үшінші рет айтқанда, Жекпе-жек әйел мен үй жоғалып кетті, ал оның сүйікті шұбар иті де өлді. Өзінің алғыссыздығының өзі үшін бағалы болғанның бәрін жоғалтқанын түсінген Диармуид әйелін іздеуге аттанды. Ол дауылды теңізді кесіп өту үшін сиқырлы кемені пайдаланды. Басқа әлемге келген соң, ол жасыл шалғындарға толы, жарқын түсті аттар мен күміс ағаштармен толы жерде әйелін іздеді. Ол үш рет рубин қызыл қан тамшысын көріп, әр тамшысын орамалға жинады. Бір бейтаныс адам патшаның ауыр сырқатқа шалдыққан қызы 7 жылдан кейін оралғанын айтқанда, Диармуид оның әйелі екенін түсінді. Оның жанына асығып, ол өліп жатқанын көрді. Диармуид жинаған үш тамшы қан – оның жүрегінен төгілген, ол Диармуидты ойлаған сайын. Бір ғана ем – Керемет жазығынан алынған шипалы су, оны қызғанышпен қараған патша мен оның әскері қорғап отырған. Диармуид тостағанды қайтарып әкелуге уәде берді. Шипалы тостағанды іздеуі өте қиын өзенге тап болды. Диармуид қызыл шашы мен жарқыраған көмірдей көздері бар, барлық білімді Қызыл Адам оған өзенді кесіп өтуге көмектескенше, ақылға сыймады. Содан кейін ол оны шипалы тостағанның патшасының сарайына жетеледі. Сарайға келген соң, Диармуид патшаға шақыру жіберді. Патша жауап ретінде алдымен мың алты жүз, содан кейін мың сегіз жүз жауынгерін жіберді. Диармуид оларды жалғыз өзі өлтірді. Патша таңғалып, оған шипалы тостағанды берді. Қайтып келе жатқанда, Қызыл Адам Диармуидқа әйелін қалай емдеу керектігін айтты. Ол жас батырға оның ауруы біткен соң Диармуидтің оған деген махаббаты да бітетінін ескертті. Диармуид пайғамбарлыққа сенбеді, бірақ ол орындалды. Әйел Диармуидтің өзіне деген махаббатының суығанын қайғымен түсінді. Ол оның әлемінде де, ол оның әлемінде де өмір сүре алмайды. Диармуид Фианнаға оралу үшін сиқырлы кемеге отырды, онда оны достары мен әйел оған соңғы сыйлық ретінде қайта тірілткен шұбар иті күтіп алды.

Артурий/британдық аңыз

Оның іздеуші тапсырушы ретінде, осы қасиетті әйелді Киелі Грааль әдебиетінде кездестіруге болады, соның ішінде Критиен де Тройестің "Персеваль", "Грааль тарихы", Вольфрам фон Эшенбахтың "Парзиваль" және Мабиногионмен байланысты Уэльс романсы – Эфрауг ұлы Перредур. Оның ең танымал нұсқасы – "Бат әйелінің әңгімесі", онда рыцарьға оның болашақ әйелі келбеті жаман, бірақ адал немесе сұлу, бірақ сенімсіз болуын таңдау мүмкіндігі беріледі. Ол әйелге өзінің таңдауын жасауға рұхсат етіп, оны толығымен осы кейіптен босатады. Осы оқиғаның бір түрі сэр Гавенге байланысты "Сэр Гавен мен Дам Раннелдің үйлену тойы" және "Сэр Гавеннің некесі" романдарымен байланысты. Мотивтің тағы бір нұсқасы – "Король Генрих" халық әні. Бұл әнде патша одан үнемі үлкен сыйлық талап ететін осы жағымсыз әйелді бағындыруға тиіс. Ертеңіне ол оның әдемі әйелге айналғанын көріп, таңғалады.

Скандинавтық дәстүр

Жексінішті ханым сонымен қатар ежелгі норвегтердің Хрольфр Краки сағасында кездеседі, онда Хроардың ағасы Хельгиді бір Юледе аңшылық үйінде болғанда бір сұмдық жаратылыс келіп тапты. Патшалықтағы ешкімге де үйге кіруге рұқсат берілмеді, тек Хельгиге ғана рұқсат етілді. Кейін ол оның төсегінде ұйықтауды сұрады. Хельги неғылумен келісті, ал жаратылыс төсекке кіргенде, ол жібек киім киген, ол көрген ең әдемі әйелге айналды. Ол оны зорлап, Скульд есімді қызды күтті. Хельги сол әйелді ұмытып, кездесуден бірнеше күн өткен соң, әйел Скульдты құшақтап келді. Кейіннен қыз Хёрвардрға, Хрольфр Кракиді өлтірген адамға үйленді. Осы дәстүр Нортумбриялық "Спиндлстон Хьюдың жасырын құрты" ертегісінде де бар. Бұл ертегіге ұқсас – Хьяльмтес сағасы мен Ольвис туралы әңгіме.

"Баттың әйелі туралы ертегі"

Джеффри Чосердің «Кентербериялық аңыздар» кітабындағы «Баттың әйелі» ертегісі – бұл жағымсыз әйел мотивінің ең көрнекті мысалдарының бірі. Оқиға Британия аралын Артур патша билеген кезде басталады. Сол кезде Британия аралының халқы әйелдерді зорлаған монахтардан қорқынышпен өмір кешіп жатты. Бұрынғы инкубтар сияқты әйелдерді жүкті етудің орнына, монахтар оларды жүкті етпей, тек қорлап, ұятқа салумен айналысты. Оқиғаның сюжеті Артур патшаның сарайындағы рыцарьдың бір қызға құмар болып, оны зорлап алуынан басталады. Патша мен оның кеңесі осы қылмыс үшін бас кесу жазасына кесуге келіседі; алайда, королева мен сарайдағы әйелдер бұл шешімді орындауға үлкермес бұрын араласады. Әйелдер патшаны рыцарьге бір мүмкіндік беруге көндіреді. Олар егер рыцарь әйелдердің өз серіктерінен ең көп қалаған нәрсені тауып, уақытында хабарласа, онда рыцарь өмірін сақтай алады деп ұсынады. Артур патша әйелдердің талабын қабылдап, рыцарьге екінші мүмкіндік береді. Рыцарь бұл мүмкіндікті дереу пайдаланып, саяхатқа шығады, бірақ ол күткеннен де қиынға соғады. Саяхатының басында рыцарь әрбір сұраған әйелдің өзгеше жауап беретінін түсінеді. Рыцарьге уақыты азайғанда, ол билеп жүрген жас әйелдер тобына кездеседі және олардан да сұрақ қоюға кіріседі. Бірақ рыцарь жақындағанда, топ күрт жоғалып кетеді және оның орнына жағымсыз қарт әйел (қарғыс), оған оның қиын жағдайына көмектесуді ұсынады. Қарт әйел рыцарьге оның саяхатында серік болып, сарайдағы әйелдерге жауап беруге көмектеседі. Бірге, рыцарь мен жағымсыз әйел сарайдағы әйелдерге әйелдердің махаббатта ең көп қалайтыны – тәуелсіздік екенін айтады: әйелдер өздерінің махаббат қатынастарында тең құқылы серіктес ретінде қарастырылуын қалайды. «Баттың әйелі» әңгімесін жалғастырып, жағымсыз әйел рыцарьге көмектескені үшін оған үйленуді сұрайды. Рыцарь оның өтінішін қабылдайды, бірақ оның орнына өзінің байлығын беруін сұрайды. Олар сол түні үйленіп, некелерін толықтырады. Қарт әйел рыцарьдің қаншалықты бақытсыз екенін сезіп, одан неге осылай қайғылы екенін сұрайды. Ол оған өзінің осындай жағымсыз әйелге үйленгені үшін бақытсыз екенін айтады. Әйел бұл сөзге жауап ретінде рыцарьге таңдау жасауға мүмкіндік береді: ол қартайған, жағымсыз, бірақ адал әйелге ие болуы мүмкін немесе жас және әдемі, бірақ оған адал болмайтын әйелге ие болуы мүмкін. Рыцарь әйелінің таңдауын шешеді, ол әдемі де адал әйелге айналады, өйткені ол әйелге таңдау еркіндігін берді.