Кіріспе

Алгонки тілдерінің кіші тобы – Шығыс алгонки тілдері алгонки тілдерінің бір кіші тобын құрайды. Еуропалықтармен байланысқа дейін Шығыс алгонки тілдері кем дегенде 17 тілден тұрған, олардың иелері Солтүстік Американың Атлантика жағалауын және іргелес ішкі аймақтарды, қазіргі Канаданың теңіз жағалауынан Солтүстік Каролинаға дейін мекендеген. Жеке тілдер туралы қолда бар ақпарат әртүрлі. Кейбіреулері миссионерлер, саяхатшылар немесе қоныс аударушылар жинаған сөздер мен тіркестері бар бір-екі құжаттан ғана белгілі, ал кейбір құжаттарда бірнеше тіл немесе диалект туралы шамалы мәліметтер кездеседі. Шығыс алгонки тілдерінің көптеген тілдері отарлау мен жерден айырылудың салдарынан зардап шекті. Микмак және Малекит Пасамакуодди тілдерінде сөйлейтіндердің саны жеткілікті, бірақ Батыс Абенаки және Ленапе (Делавэр) тілдерінде 2000 жылдан кейін 10-нан кем сөйлейтін адам бар деп хабарланады. Шығыс алгонки тілдері алгонки тілдері ішінде жеке генетикалық топты құрайды. Алгонки тілдерінің тағы екі танылған тобы – Жазықтық алгонки тілдері және Орталық алгонки тілдері – географиялық сипаттағы топтар, бірақ генетикалық жіктемелерге жатпайды.

Мүмкін генетикалық кіші топ

Шығыс алгонкиан тобына жатқан тілдер прото-шығыс алгонкиан (PEA) деп аталатын ортақ ата-баба тілінен тараған деп болжанады. Ортақ тегі арқасында, шығыс алгонкиан тілдері генетикалық кіші топты құрайды, ал шығыс алгонкиан тілдерінің әрқайсысы PEA-дан тараған. Керісінше, басқа алгонкиан тілдері алгонкиан тілдерінің түпкі ортақ тіл ата-бабасы – протоалгонкиан тілінен тікелей тараған деп есептеледі. Тарихи тіл білімінде, генетикалық кіші топ мәртебесіне ие болудың басты шарты – ұсынылып отырған кіші топқа тән, бірақ түпкі ата-баба тіліне жатқызылмаған жаңалықтардың болуы. Фонетикалық және морфологиялық жаңалықтардың күрделі кешені Шығыс алгонкианды кіші топ ретінде анықтайды. "[Шығыс алгонкиан тілдері] тобының арасында алгонкиан тілдерінің толық спектріне қарағанда немесе шығысқа жатпайтын тілдерге қарағанда әлдеқайда аз айырмашылықтар бар." PEA-ның генетикалық кіші топ ретінде дұрыстығы Пентланд пен Проулкс тарапынан күмәндануға ұшырады. Пентленд Оңтүстік Жаңа Англия тілдерінің, Поухатан және Каролина алгонкиан тілдерінің Шығыс алгонкиан мәртебесін сарапқа салады. Проулкс бұл ұқсастықтарды таралудың нәтижесі деп ұсынады. Годдард мұндай ұқсастықтың деңгейі Шығыс алгонкиан тілдерінің ыдырауының басында кең таралуды талап ететінін, ал мұндай ұстанымды PEA-ны генетикалық кіші топ ретінде талдаудан ажырату қиын болатынын айтты.

Шығыс Алгонкиандық топтамалар

Шығыс алгонкиан тілдерінің кейбір топтарының ұқсастықтары Шығыс алгонкиан тілінің ішіндегі қосымша топтамалар құруға бірнеше ұсыныстар жасады: Абенакиан, Оңтүстік Жаңа Англия алгонкиан тілдері (SNEA) және Делаваран. Соңғысы Махикан және Жалпы Делавэр тілдерінен тұрады, бұл тағы бір қосымша топтама. Әрбір топтастыруға қатысты дәлелдердің мөлшері әртүрлі, сондай-ақ Шығыс алгонкиан аймағының көп бөліктері туралы толық емес мәліметтер тілдер арасындағы байланысты түсіндіруді қиындатады. Сонымен қатар, тілдердің таралуы (диффузия) ортақ ерекшеліктердің бастапқы нүктесінен тысқары таралуына мүмкіндік береді. Нәтижесінде, ұсынылған кіші топқа жатқызылған тілде кейбір сипаттамалар кездеседі, бірақ осы ерекшеліктер сол кіші топқа жатпайтын басқа да көрші тілдерде де табылады. Сондықтан генетикалық топтамалар мен аймақтық таралу екеуіне де назар аудару қажет. Годдард былай деп атап көрсетеді: «Шығыс алгонкиан тілдерінің әрқайсысы тікелей көршілерімен ортақ ерекшеліктерге ие, және осының нәтижесінде пайда болған үздіксіз тілдік өзгерістер, сөйлеу формаларының арасындағы айырмашылықтарға қарамастан, екі тілділікті жеңілдететіндей жеткілікті ұқсастықтарға байланысты туындаған болуы мүмкін». Солтүстіктен оңтүстікке қарай қарағанда, Маритимдер мен Жаңа Англия тілдері оңтүстіктегі тілдерден (Махикан, Делавэр тілдері, Нантикок, Каролина алгонкиан және Поухатан) айқын ерекшеленеді. Сонымен бірге, Оңтүстік Жаңа Англия тілдері (төменде талқыланады) маңызды ұқсастықтарды бөліседі, бұл олардың бір-бірімен тығыз байланысты екенін көрсетеді. Микмак тілі басқа Шығыс алгонкиан тілдеріне қарағанда, әсіресе грамматикалық ерекшеліктері жағынан көп өзгерген, бірақ ол Малисит-Пассамакуодди және Шығыс және Батыс Абенаки тілдерімен бірқатар фонетикалық және лексикалық жаңалықтарды бөліседі.

Абенакиан

Ұсынылған абенаки тілдер тобына Шығыс және Батыс абенаки, сондай-ақ малисит және пассамакуодди тілдері кіреді; бұл үш тілде бірнеше фонологиялық өзгерістер ортақ.

Оңтүстік Жаңа Англия алгонкиан (SNEA)

Годдард Оңтүстік Жаңа Англия тілдерінің ұқсастықтарын атап өтеді. Сиберт Оңтүстік Жаңа Англия кіші тобы үшін алғашқы нақты ұсынысты жасады. Коста бірнеше ортақ жаңалықтарға негізделген аргументтермен бұл ұсынысты дамытады. Коста, көбінесе Сиберттің жұмысына сүйене отырып, келесі тілдерді SNEA-ға жатқызуды ұсынады: Массачусет, Наррагансет, Мохеган-Пеквот-Монтаук (сонымен қатар Батыс және Ниантик тілдерін де қамтуы мүмкін), Квирипи-Наугатук, Унквачог және Луп А. Этхемин де бұл топтың құрамында болуы мүмкін, бірақ қолда бар материалдың өте аздығы нақты қорытынды жасауға мүмкіндік бермейді. Коста прото-шығыс алгонкин тіліне тән жаңалықтар болып табылатын үш дыбыстық өзгерісті көрсетеді, осылайша бұл кіші топтарға бөлінудің дәлелі болып табылады (жұлдызша прото-шығыс алгонкин тіліндегі (PEA) *k дыбысының реконструкцияланғанын білдіреді: (a) PEA *k дыбысының палатализациялануы; (b) PEA *hr және *hx дауыстық топтарының бірігуі; (c) сөз соңындағы PEA *r дыбысының š дыбысына ауысуы, олардың барлығы Массачусет тілінің фонетикасында кездеседі). Сонымен қатар, Сиберттің ұсынысын жетілдіре отырып, Коста SNEA кіші тобында шығыс-батысқа бөлінуді көрсететін дәлелдер келтіреді. Фонетикалық және лексикалық тұрғыдан, SNEA-да орталық және шығыс Лонг-Айленд, Коннектикут және оңтүстік Род-Айленд аймақтарының тілдерінен тұратын Батыс SNEA тобын (Мохеган-Пеквот-Монтаук, Квирипи-Наугатук және Унквачог) және Массачусет және Наррагансет тілдерінен тұратын Шығыс тобын ажыратуға болады. Луп тілі, негізінен, Батыс SNEA аймағының солтүстік шекарасында және Массачусеттің батысында орналасқан, Батыс және Шығыс кіші топтарының ерекшеліктерін бөліседі.

Делаваран және жалпы Делавэр

Ленапе (Делавэр) тілдерінің өте жақын туысқандары – Мунси және Унами тілдері бірге кіші топты құрайды, олар екеуі де ортақ Делавэр (CD) тілінен тараған. Годдард Мунси және Унами тілдерін көршілес тілдерден ерекшелендіретін морфология мен фонологиядағы шағын жаңалықтарды атап көрсетті. Сонымен қатар, Делавэр тілдері мен Махикан тілінің ұқсастығы байқалды, себебі Махикан тілінде Мунси және Унами тілдерімен ортақ жаңалықтар бар, бұл ортақ Делавэр және Махикан тілдерін қамтитын кіші топты көрсетеді; бұл топ Делаваран деп аталады.

Сақтау және қайта жаңғырту

Шығыс алгонкиан тілі мен мәдениетін сақтау және қайта жаңғырту жөніндегі жұмыстарды Medicine Singers (немесе "Шығыс медицина әншілері") тобы бірқатар туысқан тайпалар мен тайпа мүшелерімен, Pocasset Pokanoket Land Trust (Даррил Джеймисон жартылай басқарады), Atelier Jaku театр және білім беру компаниясы, Joyful Noise Recordings және Stone Tapes жазбалар компаниялары, сондай-ақ продюсер Yonatan Gat (Stone Tapes негізін қалаушы және кураторы) бірлесіп жүзеге асырып жатыр. Бұл мақсаттағы еңбекке білім беру симпозиумдары, әңгімелеу, дәстүрлі рәсімдер, және ең бастысы – шығыс алгонкиан тілінде жазылған және орындалған музыканы жасау және орындау кіреді. Medicine Singers тобының алғашқы альбомы "Daybreak" деп аталады.