Кіріспе
Сваминараян Сампрадаясының негізін қалаушы Сваминараян (IAST: Svāmīnārāyaṇa; 3 сәуір 1781 – 1 маусым 1830), сондай-ақ Сахаджананд Свами деп те аталады, ол йог және аскет, оның жақтастары Кришнаның көрінісі немесе Прушоттаманың ең жоғары көрінісі деп санайды, оның айналасында Сваминараян Сампрадая қалыптасты. 1800 жылы ол ұстазы Свами Раманандтан Уддхава сампрадаясына бейімделіп, Сахаджананд Свами деген ат алды. Қарсылықтарға қарамастан, 1802 жылы Рамананд өмірден озғанша, Уддхава Сампрадаясының басшылығын оған тапсырды. Сваминараян дәстүріне сәйкес, Сахаджананд Свами Сваминараян деп танылды, ал Уддхава Сампрадаясы Сваминараян Сампрадаясы деп аталды, бұл оның ізбасарларына Сваминараян мантрасын үйреткен жиналыстан кейін болды. Ол «адамның моральдық, жеке және әлеуметтік жақсартуын» және ахимсаны баса назар аударды. Ол секта ішінде әйелдер мен кедейлер үшін реформалар жасағаны және үлкен ауқымды зорлықсыз яджнялар (от құрбандықтары) өткізгені үшін де еске алынады. Өмірі бойы Сваминараян өзінің харизмасы мен сенімдерін түрлі жолдармен қалыптастырды. Ол өзінің ізбасарларының Құдайға құлшылық етуін жеңілдету үшін алты мандир салдырды және 1826 жылы жазған «Шикшапатри» атты жазба дәстүрін құруға ынталандырды. 1826 жылы «Лекх» атты заңдық құжат арқылы Сваминараян екі дін аймағын құрды: Лакшми Нараян Дев Гади (Вадтал Гади) және Нар Нараян Дев Гади (Ахмедабад Гади), олардың басшылығында оның туған-туысқандарының мұрагерлік ахариялары мен олардың әйелдері болды, олар храмдарда құдайлардың мүсіндерін орнатуға және аскеттерді қабылдауға уәкілдік алды.
Swaminarayan (IAST: Svāmīnārāyaṇa; 3 April 1781 – 1 June 1830), also known as Sahajanand Swami, was a yogi and ascetic believed by followers to be a manifestation of Krishna or the highest manifestation of Purushottama, around whom the Swaminarayan Sampradaya developed. In 1800, he was initiated into the Uddhava sampradaya by his guru, Swami Ramanand, and was given the name Sahajanand Swami. Despite opposition, in 1802, Ramanand handed over the leadership of the Uddhava Sampradaya to him before his death. According to the Swaminarayan tradition, Sahajanand Swami became known as Swaminarayan, and the Uddhava Sampradaya became known as the Swaminarayan Sampradaya, after a gathering in which he taught the Swaminarayan Mantra to his followers. He emphasized "moral, personal, and social betterment," and ahimsa,. He is also remembered within the sect for undertaking reforms for women and the poor, and performing large scale non violent yajñas (fire sacrifices). During his lifetime, Swaminarayan institutionalized his charisma and beliefs in various ways. He built six mandirs to facilitate devotional worship of God by his followers, and encouraged the creation of a scriptural tradition, including the Shikshapatri, which he wrote in 1826. In 1826, through a legal document titled the Lekh, Swaminarayan created two dioceses, the Laxmi Narayan Dev Gadi (Vadtal Gadi) and Nar Narayan Dev Gadi (Ahmedabad Gadi), with a hereditary leadership of acharyas and their wives from his own extended family, who were authorized to install statues of deities in temples and to initiate ascetics.
Ганшям рөлі
Сваминараян 1781 жылдың 3 сәуірінде (Чайтра Суд 9, Самват 1837) қазіргі Үндістанның Уттар-Прадеш штатындағы Айодхьяға жақын Чхапайя ауылында дүниеге келген. Сармария брахмандарының (рухани санаттың) ұлы Сваминараянға ата-анасы – Харипрасад Панде (әкесі, сондай-ақ Дхармадев деп танылған) және Премвати Панде (анасы, Бхактимата және Муртидеви деп те аталған) Ганишам Панде деп ат қойған. Сваминараянның дүниеге келуі индуисттердің Рама Навами мерекесімен бірге болды, ол Раманың туғанын тойлайды. Чайтра айының (наурыз-сәуір) толы ай кезеңіндегі тоғызыншы күні Сваминараян жақтастары Рама Навами және Сваминараян Джаянти ретінде тойланады. Бұл мереке сонымен қатар жақтастары үшін діни күнтізбе басталуын білдіреді. Сваминараянның ағасы Рампратап Панде және кіші інісі Иччарам Панде болған. Ол жеті жасқа келгенде Веда, Упанишад, Пурана, Рамаяна және Махабхарата сияқты қасиетті жазбаларды толық меңгерген делінеді.
Көрініс сенімі
Сваминараян дәстүріне сәйкес, Сахаджананд Свами Рамананд Свами қайтыс болғаннан кейін екі апта өткен соң Фанениде өткен жиында оқыған мантрасы арқылы Сваминараян деп аталды. Ол өзінің ізбасарларына Сваминараян мантрасы деп белгілі жаңа мантра берді, оны олар өздерінің рәсімдерінде қайталап оқу керек: Сваминараян. Самадхи сөзі индуизмде әртүрлі мағыналарға ие. Ол йоганың терең медитациясының бір түрі болуы мүмкін. Өлім себебі ретінде ол адамның өлім кезінде өз денесінен саналы түрде және қасақана түрде кетуін білдіреді. 1804 жылға дейін, кереметтер жасаған хабарланған Сваминараян, шәкірті және парамахамса Нишкулананд Свами жазған алғашқы еңбекте Құдайдың көрінісі ретінде сипатталды. "Яма-данда" атты бұл еңбек Сваминараян сектасының алғашқы әдеби туындысы болды. Сваминараянның өзі 1825 жылы Калькуттаның лорд-епискобы Реджинальд Хебермен болған кездесуде өзінің Құдайдың көрінісі екенін айтқан. Оның көптеген ізбасарлары Сваминараянның Нараянның немесе Прушоттама Нараянның толық көрінісі екеніне сенеді – Жоғары Құдай және басқа аватарлардан жоғары. Профессор Реймонд Б. Уильямстың сөзіне қарағанда, Сваминараян ізбасарларынан көп сыйлықтар алғаны және дүниеден бас тартуға ант бергенімен, махараджа сияқты киініп, саяхаттағаны үшін сынға ұшырады. Сваминараян өзінің ізбасарларын азат ету үшін сыйлықтарды қабылдайтынын мәлімдеді.
Оқыту
Сваминараян өзінің ізбасарларын адалдық пен дхарманы үйлестіріп, ізгі өмір сүруге үндіді. Индуистік мәтіндер мен рәсімдерді ұйымының негізін құру үшін пайдаланған Сваминараян, кейінгі ғасырларда күшті Гуджарат тамырларымен әлемдік ұйымға айналатын ұйымға бастама берді. Ол әсіресе ғибадатханаларда әйелдер мен ерлерді бөліп отыру қағидасын қатаң сақтады. Сваминараян ет, алкоголь немесе есірткі ішуге, зинақорлыққа, өзіне-өзі қол жұмсауға, жануарларды құрбан етуге, қылмыстық іс-әрекеттерге, рухтарды ынауға алуға және тантрикалық рәсімдерге қарсы болды. Ол тіпті емдік мақсатта да алкогольдің қолданылуына тыйым салды. Сваминараян философиясы Парабрахман мен Аксарабрахман – екі бөлек, мәңгілік шындық екенін көрсетеді.
Басқа діндермен және Британ үкіметімен қарым-қатынастар
Сваминараян басқа діндердің өкілдерімен жақсы қарым-қатынас орнатуға тырысты, кейде көрнекті басшылармен кездесетін. Оның ізбасарлары діни шекараларды еңсеріп, мұсылман және парсы шығулы адамдарды да қамтыды. Сваминараянның жеке қызметкерлерінің арасында Хожа мұсылмандары да болды. Ол сол кездегі Үндістандағы христиандардың жетекшісі және Калькуттаның лорд-епископы Реджинальд Хебермен де кездесті. Осы кездесудің нәтижесінде екі басшы да бір-біріне өзара құрметпен қарады. Малкольммен болған кездесуде Сваминараян оған "Шикшапатри" кітабының бір данасын сыйлады. Осы "Шикшапатри" данасы қазір Оксфорд университетінің Бодлеан кітапханасында сақтаулы.
Ғибадатханалар мен аскеттер
Сваминараян бірнеше индуистік ғибадатханалар салуға бұйрық берді және ол өзі алты үлкен ғибадатхана салып, Радха Кришна, Нара Нараяна, Лакшми Нараяна, Гопинатх, Радха Рамана және Маданомохана сияқты түрлі құдайлардың мүсіндерін орнатты. Сваминараян салған ғибадатханалардағы бейнелер Кришнаға берілген басымдық туралы куәлік етеді. Сваминараянның шәкірттері құдайға арналған өлеңдер жазды, олар мерекелерде кеңінен оқылады. Сваминараян өзінің ізбасарларына ораза ұстау және құлшылық етуді енгізді. Ол Васант Панчами, Холи және Жанмаштами мерекелерін дәстүрлі халық биі – раас биімен ұйымдастырып өткізді. Бастапқыда-ақ аскеттер Сваминараян ағымында маңызды рөл атқарды. Олар ағымның өсуіне және дамуына үлес қосып, адамдарды ізгілік пен діни өмір салтына шақырады. Дәстүр бойынша, Сваминараян бір түндік уақытта 500 аскетті парамахамса дәрежесіне ие еткен. Парамахамса – индуистік рухани ұстаздарға берілетін құрметті атақ, олар ағартушылыққа жеткен деп есептеледі. Парамахамсалар – ағымдағы санньясилердің ең жоғары дәрежесі. Көрнекті парамахамсалардың қатарында Муктананд Свами, Гопаланнд Свами, Брахманнанд Свами, Гунатитаннд Свами, Премананнд Свами, Нишкулананд Свами және Нитьянаннд Свами болды.
Ахмадабад және Вадтал-Гади
Суаминараян қайтыс болғанға дейін өзінің мұрагерлері ретінде ачарьялар немесе ұстаздар қатарын құруға шешім қабылдады. Ол екі гади (басшылық орын) құрды. Бір гади Ахмадабадта (Нараян Дев Гади), екіншісі Вадталда (Лаксми Нараян Дев Гади) 1825 жылдың 21 қарашасында құрылды. Суаминараян өзінің хабарын басқаларға жеткізу және Сваминараян Сампрадаясының бірлігін сақтау үшін осы гадилердің әрқайсысына ачарья тағайындады. Бұл ачарьялар оның жақын туыстарынан іздеу үшін Уттар-Прадешке өкілдер жібергеннен кейін тағайындалды. Ол екі ағасынан бір-бір ұл асырап алып, оларды ачарья лауазымына тағайындады. Суаминараянның үлкен ағасы Рампратаптың ұлы Аёдхьяпрасад және кіші інісі Иччарамның ұлы Рагхувира сәйкесінше Ахмадабад Гади мен Вадтал Гадидің ачарьялары болып тағайындалды. Суаминараян ачарьялардың оның отбасынан тікелей қандық байланысты сақтауы үшін лауазымның мұрагерлік болып табылатынын жарлық етті. Оның ізбасарларының екі аумақтық діни округке әкімшілік бөлінісі Суаминараянның "Деш Вибхаг Лекх" деп аталатын құжатында егжей-тегжейлі сипатталған. Бұл Сампрадая үшін маңызды болды. Қазіргі Ахмадабад Гадидің ачарьясы – Кошалендрапрасад Панде, ал Вадтал Гадидің ачарьясы – Ажендрапрасад Панде.
Өлім
1830 жылы Сваминараян өзінің ізбасарларын жинап, кететінін хабарлады. Кейіннен ол 1830 жылдың 1 маусымында (Джетх суд 10, Самват 1886) қайтыс болды. Оның мәйіті Гадхададағы Лакшми вадиде индуисттік дәстүрлер бойынша өртеліп, жерленді.
Әйелдер
Сваминараян білім алудың барлық адамдардың, оның ішінде әйелдердің де, туа біткен құқығы екенін айтты, бірақ оның замандастары "төменгі каста әйелдерінің жағдайының жақсаруын жек көретін" еді. Сол кездегі ықпалды және бай адамдар өз қыздарын жеке репетиторлар арқылы оқытатын. Сваминараянның еркек жақтастары өз әйел туыстарының білім алуы үшін жағдай жасады. Сваминараянның өмірінде әйелдердің сауаттылығы арта бастады, олар рухани тақырыптар бойынша лекциялар оқи алатын. Ағымның мүшелері Сваминараянды Үндістанда әйелдерді білім берудің алғашқы дамушысы деп есептейді. Автор Реймонд Брэди Уильямстың айтуынша, "Сваминараян – әйелдермен жеке қарым-қатынас жасамай, әйелдердің құқықтарын қорғауды қолдайтын практиканың ерте өкілі". Сати салтына (әйелдің күйеуінің өлімінен кейін өзіне-өзі зиян келтіруі) қарсы тұру үшін Сваминараян адам өмірін Құдай бергендіктен, оны тек Құдай ғана ала алатынын, ал сатидің Ведалық негізі жоқ екенін айтты. Ол сатиді тіпті өзіне-өзі өлтіру деп атады. Сваминараян нәресте өлтіруді күнә деп санап, қыздарды өлтіруден қорғау үшін ата-аналарға қалың мал төлеуге көмектесті. Хардиман Сваминараянның әйелдерге деген көзқарасы әйелдерді жек көрушілікпен үйлеспейтінін және әйелдерге жаман қарауды болдырмау және аскеттер үшін бойдақ болуды насихаттау ниетінен туындағанын айтты. Еркек аскет жақтастарының бойдақ болуға берген уәдесін сақтауына көмектесу үшін Сваминараян: "Назар аударатын әйел сүйектерден, қан тамырларынан, сілекейден, қаннан, шырыштан және нәжістен тұрады; ол осылардың жиынтығы ғана, және оның тартымды тұсы жоқ" деп үйретті. Ағым мүшелері кейбір амалдар әйелдерді шектеулі ететінін және басшылықтағы гендерлік теңдікті мүмкін емес ететінін мойындайды. Олар ғибадатхананың әйелдерге арналған арнайы бөлімдеріне ғана кіруге рұқсат алады немесе жеке әйелдер ғибадатханаларына баруға мәжбүр. Сваминараян еркек жақтастарына әйелдердің діни лекцияларын тыңдамауға кеңес берді. Сваминараян жесірлерге "әрдайым өз отбасының еркек мүшелерінің бақылауында болуды және жақын туыстарынан басқа ешбір еркектен ешқандай ғылымды үйренбеуді" тыйым салды. Ол көптеген әлеуметтік жобаларды жүзеге асырып, кедейлерге арналған үйлер ашты. Сваминараян құрғақшылық кезінде халыққа азық-түлік пен су жәрдемі ұйымдастырды. Кейбіреулер Сваминараян касталық жүйені жоюға, барлық адамға Сваминараян Сампрадаясына кіруге мүмкіндік беру үшін жұмыс істеді деп санайды. Алайда, ол төменгі касталардың тамақтануын және касталық ластануды қолдамады. Ол далиттер мен төменгі касталық адамдарға ғибадат орындарына баруға рұқсат берді. Бірақ, касталық жүйеден тыс тұрған далиттер Сваминараян ғибадатханаларына ресми түрде кіргізілмеді. Төменгі касталық адамдарға маңдайларына толық секталық белгіні (тилак чандло) салуға тыйым салынды. Дегенмен, қазірдің өзінде Гуджараттың төменгі касталық халқының көп бөлігі үшін, қол сұғылмағандар мен тайпалық адамдар үшін бұл ағым қол жетімсіз. Калькутта епископы Реджинальд Хебер Сваминараянның шәкірттері барлық касталарды, тіпті мұсылмандарды да қамтығанын атап өтті. Ол: "Олардың барлығы да ешқандай айырмашылықсыз бір Құдайға дұға етеді. Олар бір-бірімен туған бауырлардай өмір сүреді" деп жазды. Сонымен қатар, Сваминараянмен болған кездесісуде ол: "[Сваминараян] бұл мәселені аса маңызды деп санамады, бірақ ол (ежелгі индуистік жүйеге) ренжіткісі келмеді; адамдар осы әлемде бөлек немесе бірге тамақтана алады, бірақ "опур" (көкке ишара етіп) жоғарыда бұл айырмашылықтар жоғалады" деді. Ол жанның еркек те, әйел де емес, ешқандай кастаға да байланысты емес екенін үйретті.
Жануарлар құрбандығы мен яджналар
Сваминараян жануарларды құрбан етуге қарсы болды. Осы мәселені шешу үшін Сваминараян Варанасиден шақырылған пужарилердің қатысуымен бірнеше ірі яджналар өткізді. Сваминараян мұндай ірі яджналар арқылы ахимсаны қайта орнатуға қол жеткізді. Сваминараян өзінің жақтастары арасында сүт-өнімдері мен көкөністерге негізделген тамақтануды қатаң ұстанып, ет жеуге тыйым салды және осы қағидаларды Шикшапатриде бекітті.
Жазбалар
Сваминараян жалпы индуистік мәтіндерді таратып жүрді. Дегенмен, Сваминараянның немесе оның ізбасарларының жазған көптеген мәтіндері Сваминараян сектасының ішінде шастралар немесе қасиетті жазбалар ретінде қарастырылады. Сектадағы ең белгілі жазбалар – «Шикшапатри» және «Вачаннамрут». Басқа да маңызды еңбектер мен жазбаларға «Сатсанги Живан» (Сваминараянның ресми өмірбаяны), «Муктананд Кавья», «Нишкулананд Кавья» және «Бхакта Чинтамани» кіреді. Түпнұсқа санскрит қолжазбасы қолжетімді болмаса да, Нитьянан Свами Сваминараянның басшылығымен оны гужарати тіліне аударған, және ол сектада өте құрметті. Бомбей президенттігінің мәліметтері бойынша, бұл оның ізбасарларының сақтауы керек әлеуметтік заңдар жинағы. Дхарманы түсіну және оны іске асыру жөніндегі түсіндірме ретінде, бұл 212 санскрит шумағынан тұратын кішкентай кітапша, онда Сваминараян өзінің ізбасарларының жақсы тәртіпті және адал өмір сүруі үшін ұстануы тиіс негізгі принциптер баяндалған. Бұл мәтіннің ең көне көшірмесі Оксфорд университетінің Бодлеан кітапханасында сақтаулы. Бұл Сахаджананд Свамидің өзі ұсынған сирек көшірмелердің бірі. Ахмадабадтың Ачарья Тежендрапрасад хатында Сахажанның қолымен жазылған осы мәтіннен бұрынғы көшірмелердің бар екенін білмейтінін мәлімдеді.
Вашанмұрат
Вачанамрут (IAST: Vacanāmṛta, әліппе. "сөз түріндегі өлмейтін нәр") – Сваминараянның 1819 жылдан 1829 жылға дейінгі аралықта айтқан 273 діни сөздерінен тұратын қасиетті индуистік мәтін және Сваминараян Сампрадаясының негізгі діни кітабы саналады.
Сасанги Живан
Сатсанги Живан – Сваминараянның ресми өмірбаяны. Кітапта Сваминараянның өмірі мен үйретіктері туралы ақпарат бар. Оны Шатананд Свами жазған және Викрам Самват 1885 жылы аяқтаған. Сваминараян Шатананд Свамиге өзінің өмірі мен іс-қимылдары туралы кітап жазуды бұйырды. Шатананд Свамиға бала кезінен бастап жазуға мүмкіндік беру үшін Сваминараян оған Санжай Дришти – бала кезінен бастап барлық өткенді көруге арналған ерекше қабілетті сыйлады. BAPS-тің қазіргі рухани және әкімшілік жетекшісі – Махант Свами Махарадж. Манинагар Сваминараян Гади Санстанның жақтастары Гопаланнад Свамиді Сваминараянның ізбасары деп есептейді. Осы сектаның қазіргі басшысы – Пурушоттамприядас Махарадж.
Өсу
Биограф Реймонд Уильямстың сөзінше, Сваминараян қайтыс болған кезде оның шамамен 1,8 миллион ізбасары болған. 2001 жылы Сваминараян орталықтары төрт құрлықта орналасқан, ал қауымның саны бес миллионға жеткен, олардың көп бөлігі Гуджаратта болған. 2007 жылы «Индиан экспресс» газеті индуизмнің Сваминараян сектасының мүшелерінің саны бүкіл әлем бойынша 20 миллионнан (2 крор) асып кеткенін хабарлады.
Қабылдау
Манифестация ілімі мен Сваминараянның үйретіктерін индуистік реформатор Даянанда Сарасвати (1824–1883) сынға алды. Ол Сваминараянның Жоғарғы Құдай ретінде қабылдануына күмән келтірді және Сваминараянның көріністері арқылы жетілуге жету мүмкіндігіне қарсы болды. Ведалардан ауытқуы үшін оның жақтастары заңсыздықпен байлық жинау және "алдау мен түрлі хитролықтарға" баруы сынға ілікті. Даянанданың 1875 жылғы жарияланымдарында Сваминараян жақтастарды өзіне тарту үшін өзін Нараяна ретінде көрсеткені "тарихи факт" деп айтылды. 1918 жылы Махатма Ганди немересіне жазған хатында Сваминараянның құндылықтарының Вайшнавизмді түсінуімен толық сәйкес келмейтінін, ал Сваминараян үйреткен махаббаттың тек сезімталдықтан тұратынын білдірді. Гандидің пікірінше, Сваминараян зорлықсыздық мәнін толыққанды ұқпаған.