Кіріспе
Сонориттік реттілік принципі (SSP) немесе сонориттік реттілік шектеуі – сонориттік тұрғыдан сөздің құрылымын түсіндіруге немесе болжауға бағытталған фонотактикалық принцип. SSP бойынша, әрпі ядросы (әрпі ортасы), көбінесе дауысты, алдымен және/немесе соңынан ырғағы азая түсетін сегменттер тізбегімен (яғни, сонориттік деңгей әрпінің екі шетінде де төмендеуі керек) дыбыстық шың құрайды. Сегменттердің сонориттік деңгейі сонориттік иерархиямен анықталады, бірақ тілдерде бұл иерархия шамалы өзгеше болуы мүмкін. Әдетте, дауысты > жуық дауысты > сұйық дауысты > мұрындық дауысты > кедергілі дауысты (немесе > фрикативті дауысты > жарылу дауысты > шұғыл дауысты) ретімен орналасады. Яғни, әрпіндегі сегменттердің реті P F N L G V G L N F P үлгісіне сәйкес келеді. Фрикативті-жарылу және мұрындық-жарылу реті кері болуы мүмкін. Райт (2004: 51–52) атап өткендей, қабылдау тұрақтылығына негізделген сонориттік реттілік шектеуінде, жақын дауыстылардың (дауыссыз, сұйық немесе жуық дауыстылардың) жанында дауыстысы жоқ дауыссыз дыбыс қабылданбауы мүмкін, егер ол формативтік өтулердің болмауына төтеп берерлік жеткілікті берік ішкі белгілері болмаса. Жанама дауыстылардың әсерінен айырылмай, әрпі шекараларында кездесетін сегменттер – сибилянтты фрикативтер, басқа фрикативтер және мұрындық дауыстылар. Ағылшын тіліндегі «trust» сөзі SSP-ге жақсы мысал: әрпі басындағы бірінші дауыссыз – t, ол кедергілі дауыссыз, сонориттік шкаладағы ең төменгі деңгейде; одан кейін r, сұйық дауысты, сонориттік деңгейі жоғары; содан кейін u /ʌ/ дауыстысы – сонориттік шың; әрпі соңында s, сибилянт, және соңғы тағы бір кедергілі дауыссыз, t. SSP түсіндіреді, мысалы, «trend» сөзінің дұрыс ағылшын сөзі екенін, бірақ «rtedn» (дауыссыз дыбыстардың ретін ауыстыру) сөзі дұрыс емес. Тілдік өңдеудің сонориттік бұзушылықтарға сезімтал екені эксперименттік жолмен дәлелденген. Кейбір тілдерде SSP-ны бұзатын әрпілер кездеседі (мысалы, орыс және диалекттік араб тілдерінде), ал басқа тілдерде оған қатаң бағынады, тіпті сонориттік шкалада үлкен аралықтарды талап етеді: мысалы, итальян тілінде әрпі басындағы кедергілі дауыссыз дыбыстан кейін сұйық дауысты, жуық дауысты немесе дауысты дыбыс болуы керек, бірақ фрикативті дауысты емес (мысалы, «pseudonimo», «psicologia» сияқты қабылданып алынған сөздерде). Кейбір тілдерде сонориттік «плато» болуы мүмкін, яғни, бірдей сонориттік деңгейдегі екі іргелес таутосиллабикалық дауыссыз дыбыс. Қазіргі еврей тілі осындай тілдердің бірі. Әдетте SSP-ға сәйкес келетін көптеген үнді-еуропалық тілдер /s/ + кедергілі дауысты кластерлерімен оны бұзуы мүмкін. Мысалы, ағылшын тіліндегі «string» немесе итальян тіліндегі «spago» сөздерінде /s/ дыбысы төмен сонориттік дыбыстан бұрын келеді. Ағылшын тіліндегі түпкі сөздерде /s/ дыбысынан басқа ешбір фонема SSP-ны бұзбайды. Латын тілі де осылайша принципті бұза алды, бірақ батыс роман тілдеріне айналған латын тілдері бұл мүмкіндікті жоғалтты, бұл I протезі процесіне әкелді, осылайша /i/ мұндай сөздің басына қосылып, /s/ дыбысын әрпі басындағы емес, соңындағы дауыссыз дыбысқа айналдырды. Нәтижесінде, испан және француз сияқты батыс роман тілдерінде «espada» және «épée» (espee) сөздері бар, ал итальян сияқты батыс роман тілінде «spada» сөзі бар, тіпті «sdraio» ('декелік орындық') сияқты сөздер де бар. Алайда, жоғарыда айтылған сонориттік бұзушылықтардың барлығы сөздің ішінде емес, сөз шекараларында орын алады. Сондықтан, кейбір соңғы фонологиялық есептерде сонориттік реттіліктен тыс сегменттерді «әрпі сыртындағы дауыссыз дыбыстар» деп қарастыру ұсынылады, яғни, кез келген әрпінің сыртында пайда болатын дауыссыз дыбыстар, және олардың тілінде олар құрамына кіретін сөзбен лицензияланады. Мысалы, ағылшын тіліндегі «string» сөзінде [tring] әрпі және оның алдындағы әрпі сыртындағы s болады. Дориг тілінде «rqa» ('әйел'), «m̄sar» ('кедей') және «wrēt» ('күлкі') сияқты сөздер SSP-ны толығымен бұзады.
In a Sonority Sequencing Constraint that is based on perceptual robustness, a stranded consonant (one without a flanking vowel, liquid, or glide) is dispreferred unless it has sufficiently robust internal cues to survive in the absence of formant transitions. Segments that we expect to survive without the benefits of flanking vowels, and thus be found at syllable edges with intervening stops, are the sibilant fricatives, potentially other fricatives and nasals. A good example for the SSP in English is the one syllable word trust: The first consonant in the syllable onset is t, which is a stop, the lowest on the sonority scale; next is r, a liquid which is more sonorous, then we have the vowel u /ʌ/ – the sonority peak; next, in the syllable coda, is s, a sibilant, and last is another stop, t. The SSP explains why, for example, trend is a valid English word but *rtedn (flipping the order of consonants) is not. Language processing has also been shown experimentally to be sensitive to sonority violations. Some languages possess syllables that violate the SSP (Russian and dialectal Arabic, for example) while other languages strictly adhere to it, even requiring larger intervals on the sonority scale: In Italian for example, a syllable initial stop must be followed by either a liquid, a glide or a vowel, but not by a fricative (except: [ps] borrowed words like: pseudonimo, psicologia). Some languages allow a sonority "plateau"; that is, two adjacent tautosyllabic consonants with the same sonority level. Modern Hebrew is an example of such language. A number of Indo European languages that typically follow the SSP will violate it with /s/ + stop clusters. For example, in the English word string or Italian spago the more sonorous /s/ comes before a less sonorous sound in the onset. In native English words, no phoneme other than /s/ ever violates the SSP. Latin also was able to violate the principle in this way, however the Vulgar Latin dialects that evolved into the Western Romance languages lost this ability, causing the process of I prosthesis to occur, whereby an /i/ was inserted at the beginning of such a word, to make the /s/ instead a coda consonant rather than an onset consonant. As a result, Western Romance languages like Spanish and French will have espada and épée (from espee) respectively where a non Western Romance language like Italian has spada, and even has words such as sdraio 'deck chair'. However, all of the sonority violations noted above occur at word edges, not word internally. Therefore, some recent phonological accounts postulate that the segments outside of the sonority sequencing may be considered "extrasyllabic consonants", consonants occurring outside of any syllable, and licensed in their language by the word they are part of. English string, for example, would then contain a syllable [tring] with a preceding extrasyllabic s.
There are some languages that violate the SSP completely, such as Dorig. Examples in Dorig include rqa 'woman', m̄sar 'poor', and wrēt 'squid'.