Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1886–1894 жылдардағы Самоа аралдарындағы қақтығыс
1886–1894 conflict in the Samoan Islands
19 ғасырдың соңғы жылдары Оңтүстік Тынық мұхитындағы Самоа аралдарында бәсекелес самоалық топтар арасында бірнеше қақтығыс болды. Саяси күрес шамамен 1886–1894 жылдар аралығында, негізінен Самоа королі Малиэтоа Лаупепа, Мата’афа Иосефо, немесе Тупуа Тамасе әулетінің мүшесі бола ма деген таласқа байланысты жүрді. Көбінесе саяси күрес болғанымен, топтар арасында қарулы ұрыстар да орын алды. Германия империясының әскері бірнеше рет араласты. АҚШ, Германия және Ұлыбритания арасында теңіздік қақтығыс болды. Малиэтоа Лаупепа 1881 жылы таққа отырды. Бірақ, 1885–1886 жылдары оның Германия империясымен қарым-қатынасы нашарлап, 1887 жылы немістер оны Самоа аралдарынан жер аударды. Лаупепаның кеткеннен кейін, немістер Тамасесенің билікке талап етуін қолдады, ал Мата’афа АҚШ-тың шала қолдауымен қарсы үкімет құрды. 1889 жылы Апиядағы дауыл Самоада орналасқан неміс және американ кемелерінің алтысын қиратқаннан кейін, үш батыс елдері осы нәтижесіз соғысты тоқтату және Лаупепаны таққа қайтару керек деп шешті. Күрес 1893–1894 жылдары қайта жаңғырды. Лаупепа Мата’афаның қарсыластарына және Тамасесе әулетінің жаңа мұрагеріне қарсы өз позициясын сақтап тұрды. Мата’афа жер аударылды, Тамасесе көтерілісі басылды, осылайша уақытша болса да, бейбітшілік орнады.
The turbulent decades of the late 19th century saw several conflicts between rival Samoan factions in the Samoan Islands of the South Pacific. The political struggle lasted roughly between 1886 and 1894, primarily between Samoans contesting whether Malietoa Laupepa, Mata'afa Iosefo, or a member of the Tupua Tamasese dynasty would be King of Samoa. While largely a political struggle, there were also armed skirmishes between the factions. The military of the German Empire intervened on several occasions. A naval standoff between the United States, Germany, and the United Kingdom ensued. Malietoa Laupepa ascended to the kingship in 1881. However, relations between him and the German Empire collapsed in 1885–1886, and the Germans arranged his exile from the Samoan Islands in 1887. In Laupepa's absence, the Germans supported Tamasese's claim to leadership while Mata'afa formed a rival government weakly supported by the United States. After the 1889 Apia cyclone destroyed six of the German and American ships stationed at Samoa, the three Western countries decided that the counterproductive fighting should cease, and that Laupepa would be restored to the kingship. The struggle resumed in 1893–1894. Laupepa maintained his position against the challengers of Mata'afa and the new Tamasese heir. Mata'afa was exiled and Tamasese's rebellion was quashed, restoring peace, albeit temporarily.
Өмірбаян
XIX ғасырдың соңында Самоа басшылығының құрылымында Тафаифа, яғни Самоа патшасының мәртебесі даулы болды. Жалпы, Тафаифа төрт немесе бес ең маңызды басшылық лауазымды бақылауға тиіс болды. Дегенмен, бұл мәртебе сол дәуірдегі еуропалық монархияларға қарағанда әлсіз болды: лауазымды бергендер оны кез келген уақытта қайтарып ала алатын. Бұл Самоаға қызығушылық танытқан батыс державалары мен самоалық басшылық арасында шиеленіс пен түсініспеушіліктерге себеп болды, себебі батыстықтар патшаның нақты билігінен гөрі көбірек билікке ие деп есептеді. 1880 жылы патша Малиетоа Талаву Тонумайпеа қайтыс болды. Оның ізбасары оның жүрегі туысы Малиетоа Лаупепа болды; Лаупепа билігін бекітуге тырысқан 1880-1881 жылдары бірнеше ұсақ қақтығыстар болған сияқты. 1881 жылдың наурыз айында Лаупепа батыс державалары – Германия империясы, АҚШ және Ұлыбритания империясы, Самоадағы коммерциялық инвестицияларға ең көп мүдделі болған мемлекеттер – тарапынан Тафаифа ретінде мойындалды. Бірақ Лаупепаның билігі әлі де толық емес еді: ол төрт ең маңызды басшылық атақтың төртеуін де емес, тек екеуін ғана иеленді. Тупуа Тамасесе Титимеа Туи А’ана ретінде танылды, ал Мата’афа Иосефо Туи Атуа болды. 1881 жылы жаулық әрекеттер басталуы мүмкін еді, бірақ америкалық соғыс кемесі USS Lackawanna батыс консулдарының келісімімен бейбіт келісімге қол жеткізді немесе келіссөз жүргізді. Осы келісімге сәйкес Лаупепа патша ретінде, ал Тамасесе вице-патша ретінде қызмет етті. Бұл бейбітшілік төрт жылға созылды. Императорлық неміс консулы капитан Зембш, плантациялармен айналысатын өз отандастарына қарсы тіпті оларды қорғауға дайын екендігі үшін самоалықтар арасында жақсы беделге ие болды, 1883 жылы ол қайта шақырылды. Оның орнына келген Стьюбель Германия фирмасына тікелей адал болды. Стьюбель Лаупепаға қысым көрсетіп, плантациялардан азық-түлік ұрлануын үнемі байқап отырғанын айтып, неміс жеке түрмелерінде ұрлық жасап ұсталған самоалықтарды түрмеге қамау құқығын талап етті. Лаупепа ақырында Стьюбельдің талаптарына келісті, бірақ жаңа неміс талаптарын бұзу үшін британдықтармен жасырын байланыс орнатты. Немістер бұл туралы тез біліп алды және Лаупепаға деген ықыласы суыды; 1885 жылы Самоада Германияның аннексиясы туралы қауесет тарады. Немістер вице-король Тамасесені Лаупепаға қарсы әрекет етуге көндіруге тырысты және оған қару-жарақ берді; Тамасесе 1885 жылдың қаңтарында А’анадағы Леулумоэгада өзінің патшалығын жариялады, бірақ Лаупепаға қарсы бірден әрекет етпеді. 1885 жылдың соңында немістер Лаупепаны үйінен қуды, Мулинууда неміс туын көтерді және онда бекініс салғызды. Американдықтар Лаупепаны әлсіз қолдады, бірақ шыдамдылық танытып, алыс орналасқан өз үкіметтерінен жауап күтті. Британдықтар көбінесе бейтарапты сақтады және олар пікір білдірген жағдайларда неміс позициясын әлсіз жақтады. 1887 жылдың қаңтарында жаңа ойыншы пайда болды: Гавай Корольдігінің премьер-министрі, авантюрист Уолтер М. Гибсон Оңтүстік Тынық мұхитындағы отарлық державаларға қарсы одақ іздеу үшін «өз қолдарымен жасалған шайқас кемесі» Каимилоаны достық сапарға жіберді. Гавай елшілігі жылы қарсы алынды және Германияның наразылығына қарамастан Тамасеземен конфедерация туралы келісімге қол қойылды. Бірақ неміс қатерінен кейін гавайлықтар келіп кетті. Гибсон 1887 жылғы Гавай көтерілісі кезінде құлатылып, түрмеге қамалды, бұл Гавайидің қатысуын тоқтатты. 1887 жылдың басында немістер Мулинуудағы бекіністерін нығайту және әскерлерді жаттықтыру үшін инженер мен артиллеристті шақыртты. 1887 жылдың тамызында Самоа Германияның иелігіне көшті. Тамасесе де, Лаупепа да бұған ешқандай кедергі келтіре алмады.
The structure of Samoan leadership in the late 19th century was one where the role of Tafa'ifa, or King of Samoa, was contested. In general, a Tafa'ifa was expected to control the four or five most important paramount chieftainships. However, this role was weaker than European monarchies of the era: those who granted the chieftainships could revoke it at any time. This would be a source of tension and misunderstandings between the Western powers interested in Samoa and the Samoan leadership, as the Westerners assumed that the King held more power than they actually did. In 1880, King Malietoa Talavou Tonumaipeʻa died. His successor was his nephew Malietoa Laupepa; some skirmishes seem to have occurred from 1880–1881 as Laupepa attempted to secure his power. In March 1881, Laupepa was recognized as Tafa'ifa by the Western powers most commercially invested in Samoa: the German Empire, the United States, and the British Empire. But Laupepa's control was still incomplete: he held only two of the most important chieftain titles, not all four. Tupua Tamasese Titimaea was recognized as Tui Aʻana, and Mata'afa Iosefo was Tui Atua. Hostilities might have commenced in 1881, but an American warship, the USS Lackawanna, either imposed or negotiated a peace treaty, with the approval of the Western consuls. Under it Laupepa continued as king, and Tamasese as vice king. This peace lasted four years. Captain Zembsch, the Imperial German Consul who had acquired a good reputation with the Samoans as someone willing to advocate for them even against his fellow countrymen running the plantations, was recalled in 1883. His replacement, Stuebel, was more directly loyal to the German Firm. Stuebel increased pressure on Laupepa, complaining of routine theft of food from the plantations, and demanding the right to imprison Samoans caught stealing in German operated private jails. Laupepa eventually conceded to Stuebel's demands, but quietly contacted the British seeking aid to foil the new German demands. The Germans quickly got wind of this and soured on Laupepa; rumors of a German annexation flew through Samoa in 1885. The Germans attempted to convince vice king Tamasese to act against Laupepa and provided him with arms; Tamasese declared his kingship at Leulumoega in Aʻana in January 1885, but did not immediately act against Laupepa, however. In late 1885, the Germans forced Laupepa out of his home, raised the German flag at Mulinu'u, and built a fort there. The Americans weakly supported Laupepa, but counseled patience and largely waited on replies from their distant home governments. The British were largely passive, and weakly favored the German position to the extent they opined at all. A new wild card entered the fray in January 1887: the prime minister of the Kingdom of Hawaii, the adventurer Walter M. Gibson, had deployed a "homemade battleship" Kaimiloa on a friendship tour across the South Pacific looking for an alliance against colonial powers. The Hawaiian embassy was greeted warmly and a treaty of confederation signed with Tamasese, much to Germany's displeasure. However, after German threats, the Hawaiians sailed away. Gibson would be overthrown and jailed during the Hawaiian rebellion of 1887, removing the Hawaiians as a concern. The Germans brought in the engineer and artillerist to strengthen their fortifications in Mulinu'u and drill troops in early 1887. By August 1887, Samoa was virtually in the possession of Germany. Both Tamasese and Laupepa were largely powerless to stop this.
Бірінші кезең: 1887-1889
1887 жылғы 19 тамызда Германияның жаңа империясын кеңейту мақсатымен төрт неміс кемесі Апия портына келді. Германия 23 тамызда Лаупепаға ультиматум жариялап, оны плантациялардағы азық-түлік ұрлығы сияқты ұсақ мәселелерге жауапты деп айыптады (мұндай оқиғалардың алдын алу өте қиын, сондай-ақ маңызды да емес еді) және бір самоалықтың барда неміс кайзеріне жасаған деп саналатын құрметсіздігіне қатысты. Лаупепа уақытты кешіктіруге тырысты, бірақ көп ұзамай кеңесшілерімен бірге қашып кетті; 700 неміс сарбазы түсіп, үкіметтік ғимараттарды басып алды. Тамасесе немістер тарапынан патша деп жарияланды. Немістер Лаупепаның өзіне бағынбауы жағдайында елге зор қайғы келтіретінін мәлімдеді. Ол соғыстың болмауына үміттене отырып, ізбасарларының қарсылығына қарамастан, бұл талапқа бойын бұрды. Лаупепа Германияға жер аударылды. Тамасесе Малиетоа атағын алып, Мулину'уда қуыршақ патша болды, ал Брандейс премьер-министр болып тағайындалды. 1888 жылы жағдай нашарлады. Тамыз айында Апиядағы тәртіпсіздік Тамасесе мен Брандейс әскерлері тарапынан басылды. Маноно аралы неміс канонерлік қайығы "Адлер" тарапынан бомбаланды, бұл сомалықтарды да, онда мүлігі бар америкалықтарды да ашуландырды. Неміс бекіністері Апиядан Матаутуға дейін кеңейтілді. 9 қыркүйекте Мата'афа Иосефо өзін патша деп жариялады, ол немістер бақылауында емес, жалғыз қалған билік көзі болды. Оның әскерлері Тамасесеге қарсы жорыққа шығып, оларды Мулину'у түбегіне, Лаулиге жақын жерге итермеледі. Немістер Мата'афаға ескерту хат жіберді, ол оны американдықтар мен британдықтарға жеткізді. Бұл Самоа дағдарысын тудырды, ол неміс, американдық және британдық кемелері арасындағы теңіздік тұйыққа соқты. Бірнеше жылдан бері әрекетсіздіктен кейін, американдықтар енді самоалықтарды тікелей қолдауға дайын болып көрінді және егер олар Мата'афа әскерлерін бомбалау арқылы Тамасесеге көмектессе, неміс кемелеріне от ашатындарын немістерге хабарлады. Немістер шегініп, теңіз күштерінің артықшылығын жойды. Бұл тұйықтан шығуға құлшынып, немістер 18 желтоқсанда Вайледегі плантацияға шабуыл жасауды жоспарлады. Олар Тамасесе әскерінен қолдау күтті, бірақ ол келмеді. Дегенмен, әскерлер шабуылға барып, Мата'афаның британдық мылтықтарымен қаруланған жауынгерлері аз санды немістерді жеңді. Олар оларды толығымен жоюға мүмкіндік болған еді, бірақ Германияға тым үлкен құлық жасаса, салдары қорқынышты болады деп ойлап, шегініп, немістерге де кемелеріне қайтуға рұхсат берді. 16 адам қаза тауып, 40 адам жарақат алды. 1889 жылы немістердің жағдайы одан әрі нашарлады; командир Брандейс аралды тастап кетті, Тамасесе қолдауын жоғалтты; және немістер әскери жағдай жариялағаннан кейін ағылшын азаматын ақылсыздықпен тұтқындады. Канцлер Бисмарк бұл туралы естігеннен кейін, Германияның Британ империясындағы сауда серіктесімен халықаралық оқиға тудырмау үшін, ол неміс істерінде маңызды емес деп санайтын мәселе үшін қатаң бұйрық берді. Америкалықтар бұл алапаттықты естіп, өздерінің коммерциялық мүдделерін қолдауға құштар болды, олар Апия портына қосымша кемелер жіберді.
On August 19, 1887, four German ships arrived at Apia Harbor, looking to expand Germany's new empire. Germany then issued an ultimatum to the nearly powerless Laupepa on August 23, accusing him of responsibility for trivial incidents such as the continuing occasional food theft from plantations (something nearly impossible to prevent, nor a major concern) and a supposed insult to the German Kaiser at a bar by a Samoan. Laupepa attempted to delay, but soon fled along with his advisors; 700 German soldiers landed and seized the government buildings. Tamasese was declared king by the Germans. The Germans threatened to exact "great sorrows" upon the country if Laupepa did not give himself up. Against the wishes of his followers, he did so, hoping to prevent a war. Laupepa was forced into exile in Germany. Tamasese took the title of Malietoa and became a puppet king at Mulinu'u, and Brandeis was appointed premier. The situation worsened in 1888. Disorder in Apia in August was quelled by Tamsese and Brandeis's troops. The island of Manono was bombarded by the German gunboat Adler, angering both Samoans and Americans who had property there. German fortifications were extended from Apia into Matautu. On September 9, Mata'afa Iosefo crowned himself king, the only remaining power source not controlled by the Germans. His forces moved on Tamasese's and drove them back, penning them into the Mulinu'u peninsula to a position near Laulii. The Germans sent a threatening letter to Mata'afa, which he promptly forwarded to the Americans and British. This triggered the Samoan crisis, a naval standoff between the German, American, and British ships. After years of inaction, the Americans now appeared ready to support the Samoans directly, and informed the Germans that if they aided Tamasese by bombarding Mata'afa's troops, they would open fire on the German ships. The Germans backed down, neutralizing the advantage of the navies. Eager to break the stalemate, the Germans embarked upon a plan to land at a plantation on Vailele on December 18. They hoped for support from Tamasese's forces, but none came. The troops attempted the landing regardless, and Mata'afa's warriors, armed with British guns, defeated the badly outnumbered Germans. They possibly could have wiped them out entirely, but perhaps fearing repercussions if they struck too great an insult to Germany, withdrew and allowed the Germans to retreat back to their ship as well. 16 men died and 40 were wounded. In 1889, German fortunes continued to decline; commander Brandeis left the island, Tamasese lost support; and the Germans unwisely arrested an English citizen after a declaration of martial law. Chancellor Bismarck, upon learning of this, replied with emphatic orders not to cause an international incident with Germany's trading partner in the British Empire over what he considered an unimportant sideshow in German affairs. The Americans, hearing of the unrest and eager to support their own commercial interests, sent further ships into Apia harbor.
Аралық
Бұл күрес 1889 жылы Апия циклонымен тоқтады. Көптеген неміс және американдық кемелер зақымдалды, ал басқалары толығымен батты; әскери кемелерде 145 адам, ал сауда кемелерінде 5 теңізші қаза болды. Үш батыс державасы кездесіп, 1889 жылдың 14 маусымында "Самоа мәселелері жөніндегі Берлин конференциясының соңғы актісі" немесе қысқаша "Берлин жалпы актісі" деп аталатын келісімге келді. Келісімде Малиэтоа Лаупепаның жер аударылудан қайтып оралып, Самоа патшасы қызметін қайта бастауы және Самоаның тәуелсіздігіне кепілдік берілуі қарастырылды. Сондай-ақ, Батыс державалары мен самоалықтар арасындағы дауларды шешетін және батыстықтарға жер сатуды реттейтін Жоғарғы Сот құрылды. Осы актімен белгіленген үкімет мерзімі он жылды құрады. Лаупепа 1889 жылдың 11 тамызында Апияға оралды, ал бастапқыда жағдай тыныш болды, барлық тараптар 1889 жылдың тамыз айынан 1891 жылға дейін бейбіт өмір сүруге келісті. Тамасесе Титимея 1891 жылдың сәуір айында қайтыс болды. 1891 жылдың 31 мамырында Мата'афа Апиядан Майлеге кетті. Бірақ ол көп ұзамай Апияға оралды және Берлин жалпы актісінің шарттарына сәйкес, басшылыққа сайлауға қатысу құқығын қорғады, мүмкін, неміс ықпалына қарсы күрестегі жеңістерінен туған беделінің сақталуына сенгендіктен. Алайда, Батыс консулдары бірауыздан Лаупепаны қолдады. 1892 жылдың басында үкімет Мата'афаны қолдаған ауылдарға шабуыл жасап, тұрғындарын Майлеге жер аударып, ғимараттарына зақым келтіріп, мал-жанын өлтірді. Мата'афаны қолдаған Самоаның аймақтары салық төлеуді тоқтатты, бұл үкіметке қаржылық қиындықтар тудырды. Берлин жалпы актісімен құрылған Жоғарғы Соттың төрағасы осы дауларды шешуге тиіс болды, бірақ ол мұны істей алмады және 1893 жылы Самоадан Еуропаға кетіп қалды.
The struggle came to a halt with the 1889 Apia cyclone. Many German and American ships were damaged and others sunk entirely; 145 men on warships were lost, and 5 merchant sailors died. The three Western powers met and finally agreed to a deal on June 14, 1889, "The Final Act of The Berlin Conference on Samoan Affairs" or "The Berlin General Act" for short. It was agreed that Malietoa Laupepa would be returned from exile and restored as King of Samoa, and Samoan independence would be guaranteed. It also created a Supreme Court that could adjudicate disputes between Western Powers and the Samoans, and also regulate land sales to Westerners. The government stipulated by this act would last ten years. Laupepa returned to Apia on August 11, 1889, and affairs were quiet at first, with all sides agreeing to go about in peace from August 1889–1891. Tamasese Titimaea died in April 1891. In May 31, 1891, Mata'afa left Apia for Maile. While he soon returned to Apia, he advocated for his right to stand in an election for leadership as provided by the terms of the Berlin General Act, perhaps believing his popularity from his victories in the struggle against German influence would hold up. The Western consuls were unanimous in standing by Laupepa, however. In early 1892, the government apparently attacked villages known for supporting Mata'afa, forcing their inhabitants into exile in Maile, damaging their buildings, and killing their livestock. The Mata'afa supporting parts of Samoa stopped paying taxes, causing fiscal problems for the government. The Chief Justice of the Supreme Court established by the Berlin General Act was expected to resolve the disputes, but he was apparently unable, and left Samoa for Europe in 1893.
Екінші кезең: 1893-1894
1893 жылғы 26 сәуірде Мата'афа өзінің Майле бекінісінен Самоа патшалығын өзіне жариялады. 8 шілдеде 1000-ға жуық сарбаздан тұратын үкіметтік күш Ваиледе Мата'афаның қолдаушыларының шағын тобына шабуыл жасап, оларды күшпен жеңді. Жеңіліс соншалықты ауыр болды ki, Мата'афа, оның қолдау көрсеткен басшылары мен әскерлерінің аз ғана бөлігі Майледен Маноно аралына қашып кетті. Ол Савайиге көшуді ойлады, бірақ егер ол солай істесе, оларға шабуыл жасайтыны туралы ескертілді, сондықтан Манонода қалды. Лаупепаның әскері аралдарға шабуыл жасаса, қан төгілуден қорқып, британдықтар мен немістер араласты; британдық және неміс кемелері Маноноға бағыт алып, Мата'афадан қарсылықсыз құрметті түрде бас игізуді қабылдады. Мата'афа мен оның бірнеше қолдаушылары жер аударылды, соңында Германия империясы басқаратын Джалуит атолына келді. 1894 жылғы наурыз айында Тамасе билігінің дәстүрлі ортасы А'анадан Тамасе Леалофи көтеріліс жасады, Лаупепаға жаңа қарсылас пайда болды. Лаупепа үкіметі Тамасесені жеңіп, бейбіт келісімге келді. Алайда, тәртіпсіздіктер жалғасқандай болды, тамыз айында британдық және неміс әскери кемелері көтерілісші деп айыпталған бірнеше ауылдарды бомбалады. Әйгілі жазушы Роберт Луис Стивенсон өмірінің соңғы жылдарын 1889–1894 жылдары Самоада өткізді. Ол бұл күресті «Тарихқа түсіндірме: Самоадағы сегіз жылдық қиындықтар» атты кітабында тікелей сипаттады. Кітапта оның жеке тәжірибесі және Лаупепамен және басқалармен тікелей сұхбаттасуларға негізделген, алабұрлы онжылдықтың тарихы бар, бұл оқиғаларды баяндайтын маңызды біріншілік дереккөздердің бірі саналады.
On April 26, 1893, Mata'afa claimed the kingship of Samoa for himself from his stronghold of Maile. On July 8, a government force of around 1,000 warriors attacked a smaller group of Mata'afa supporters at Vailele, and crushingly defeated them. The rout was sufficiently severe that Mata'afa, his supporting chieftains, and a small remnant of his forces fled Maile for Manono Island. He considered moving to Savaiʻi, but was warned that they would attack if he did, so he stayed on Manono. Fearful of bloodshed if Laupepa's forces attacked the islands, the British and Germans intervened; a British ship and a German ship headed to Manono and accepted an honorable surrender from Mata'afa without a fight. Mata'afa and a few of his supporters were exiled, eventually coming to Jaluit Atoll, which was then controlled by the German Empire. A new challenger to Laupepa arose in March 1894, with Tamasese Lealofi rebelling from Aʻana, the traditional seat of Tamasese power. Laupepa's government easily defeated Tamasese and a peace deal was made. Unrest seemed to have continued, however, and British and German warships bombarded some villages claimed to be in rebellion in August. The famous author Robert Louis Stevenson lived the final years of his life on Samoa, from 1889–1894. He would go on to document the struggle directly in the book A Footnote to History: Eight Years of Trouble in Samoa. The book includes his own experiences and a history of the turbulent decade based on direct interviews with Laupepa and others, and is considered one of the key primary sources chronicling the events.