Гишовец, Катовице: тарихы, географиясы, көміршілердің алғашқы елді мекені. 1907-де салынған, қазір 18 мыңнан астам тұрғыны бар. "Бақша қаласы" сәулеті.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гишовец (Gyszowiec) – Катовице қаласының шығыс ауданы (Силизия воеводшалығы, Польша), 1907 жылы көмір шақтаушылардың поселкесі ретінде құрылған. Бастапқыда шамамен 3300 шахтер мен олардың отбасыларынан тұрған ауданның халқы жылдар өткесімен 18000-нан асып кетті. Гишовецтің архитектуралық ерекшелігі 1970-ші және 1980-ші жылдары кең ауқымды қала құрылысының салдарынан көп зардап шеккенімен, оның бастапқы бірегейлігі бүгінгі күнге дейін сақталған шахтерлердің үйлерінде, базарда, көптеген жеке ғимараттар мен құрылыстарда, сондай-ақ «Бақша қаласы» атты жалпы жоспарында байқалады.
Giszowiec (German: Gieschewald) is an eastern district of the city of Katowice (Silesian Voivodeship, Poland), created as a coal miners' settlement in 1907. Initially consisting of about 3,300 miners and their families, the district's population have grown over the years to over 18,000. Although Giszowiec's architectural originality suffered major damages in the 1970s and 1980s due to large scale urbanization, its early unique character can be still felt in the surviving miners' housings, the marketplace, numerous individual buildings and structures, as well as the relatively well preserved general design of a "Garden city".
Орналасқан жері
Гиззовец Катовице қаласының орталығынан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 7 шақырым қашықтықта орналасқан. Оның географиялық координаттары: 50° 14' солтүстік ендік, 19° 04' шығыс бойлық. Оның шекаралары солтүстікте А4 тас жолымен, батысында халықаралық Еуропалық E75 тас жолымен белгіленген, ал оңтүстік және шығыс жағынан Гиззовец жақын орналасқан Мысловице қаласымен шектеседі. Бұл елді мекен Катовице қаласының басқа аудандарынан біршама оқшауланған және жасыл аймақтар мен орманмен қоршалған. Іргелес аудандар – Мурцки (оңтүстік-батысқа қарай 3 шақырым), сондай-ақ солтүстікте Janów және Nikiszowiec.
Giszowiec is located some 7 kilometers southeast from the center of Katowice and its geographical coordinates are 50° 14' N, 19° 04' O coordinates: 50° 14' N, 19° 04' O. Its boundaries are marked in the north by the motorway A4, in the west by the international European route E75, while in the south and in the east, Giszowiec borders the nearby city of Mysłowice. The settlement is somewhat isolated from other Katowice districts and is surrounded by green areas and forests. The neighboring districts are Murcki (3 kilometers to the southwest), as well as Janów and Nikiszowiec in the north.
Басталуы
Гиззовец елді мекенінің тарихы ұзақ емес. 19 ғасырдың соңында Жоғарғы Силезияда көптеген кендерге ие болған "Георг фон Гиеш Эрбен" компаниясы жұмысшылары үшін жеке қоныс салуды жоспарлаған, осылайша 1907 жылы Colonie Gieschewald іргесі қаланды.
The settlement of Giszowiec does not have a long history. The company "Georg von Giesches Erben", which in late 19th century owned many mines in Upper Silesia, planned its own settlement for workers, and therefore Colonie Gieschewald was founded 1907.
Колонияның құрылымы
Елді мекеннің жетекші директоры Антон Утеман болды, ол негізгі жобаны жасады. Бұл жұмысты Шарлоттенбург қаласынан келген сәулетшілер Джордж және Эмиль Зиллман аяқтады, олар Ебенизер Ховардтың "Бақ қала" идеясымен шабыттандырылып елді мекенді жобалады. Жоба үш жылдың ішінде аяқталды: 600 отбасыға арналған жоғары тұрмыстық деңгейдегі үйлер салынды, төрт басты көше орталық сауда алаңына (қазіргі Plac pod Lipami – Липа астындағы алаң) жетеді. Елді мекеннің өз мекемелері, қонақ үй, универмагтары, бассейн және су мұнарасы болды. Кейбір үйлер отбасы жоқ шахтерлерге берілді. Тұрғындардың көп бөлігі Гиешке көмір кенішінде (қазіргі Вичжорек көмір кеніші) жұмыс істеді, ал колонияның жалпы құны 5 миллион неміс маркасы деп есептелді. 1914 жылы Яновқа тар темір жол ашылды. Өзінің алғашқы тарихында колония тәуелсіз муниципалитет болып табылды.
The leading director of the settlement was Anton Uthemann, who came up with the basic project. This work was completed by George and Emil Zillmann, architects from Charlottenburg, who designed the settlement inspired by Ebenezer Howard's idea of the "Garden city". In just three years the project was completed: high living standard houses for 600 families were built, with four main streets leading to the central marketplace (today called Plac pod Lipami Square under the Linden Trees). The settlement had its own institutions, a hotel, department stores, a swimming pool and a water tower. Some dwellings were offered to those miners who lived without family. Most inhabitants worked for the Giesche coal mine (today: Wieczorek coal mine), and the total cost of the colony was estimated at 5 million German Marks. In 1914, a narrow gauge railway to Janów was opened. Throughout its early history the colony was an independent municipality.
Силезия көтерілістері
Елді мекен тұрғындары Силезия көтерілістеріне белсенді қатысып, Жоғарғы Силезияда өткен плебисцитте жергілікті халықтың 70% астамы Польша үшін дауыс берді.
Inhabitants of the settlement took active part in the Silesian Uprisings, and during the Plebiscite in Upper Silesia, over 70% locals voted for Poland.
Польшадағы Гишовец
20 маусым күні 1922 жылы Гишкевальд Гизшовецке қайта аталды және жаңа Автономиялық Силезия воеводтығының құрамына кірді, содан бері ол Екінші Польша Республикасының бөлігі болды. Келесі жылдары көптеген польшалық қоғамдық бірлестіктер құрылды, олардың ішінде хор да болды. Гизшовец 1924 жылы жаңа Янув муниципалитетіне қосылғанда тәуелсіз мәртебесін жоғалтты. 1939 жылдың 4 қыркүйегінде неміс әскері елді мекенді басып алды. Оккупация кезінде нацистер Польшамен байланысты барлық нәрсені, соның ішінде Силезия көтерілісінің ескерткішін жоюға тырысты. 1945 жылдың 27 қаңтарында Кеңес Армиясы Гизшовецті басып алды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Гизшовец Шопеницемен біріктірілді, бірақ кейін бұл шешім күшін жойды. Уақыт өте келе колонияның сыртқы түрі өзгерді. 1964 жылы колония аумағында тас көмір кеніші табылуына байланысты Сташиц кеніші құрылды. Жаңа жұмысшылардың келуін қабылдау үшін жаңа елді мекендер анықталды. Колонияны бұзып, оның орнына он қабатты тұрғын үйлермен жаңа елді мекен салуға шешім қабылданды. Осылайша 1969 жылы Станислав Сташиц тұрғын үй кешені салынды, ол келесі онжылдықтарда ескі колонияға жақындады. Батыс және шығыс бөліктеріндегі жаңа үйлер ескі кірпіш үйлердің орнын басты, және колония компанияға тиесілі тұрғын үй кешені сипатын жоғалта бастады. 1978 және 1987 жылдардағы жауапты куратордың қаулыларымен ескі жерді ескерткіш ретінде қорғауға шешім қабылданды, нәтижесінде колонияны сақтап қалу мүмкін болды. 1990-жылдардың басында тарихи елді мекенді күтіп-ұстау және қалпына келтіру жұмыстары басталды. Дегенмен, ескі жердің үштен бір бөлігі ғана сақталды. 1984 жылы Сташиц елді мекенінде Барбара шіркеуінің құрылысы басталды. Гизшовец бүгінгі күнге дейін орманмен қоршалған және қала тұрғындары үшін танымал демалыс орны болып табылады. Польшадағы жалғыз бақша қаласы болғандықтан, оны баруға және тұруға ұнатады. Колониядағы үйлер 1999 жылы Катовице қаласына берілді, себебі үйлер жеке тұлғаларға сатылды.
On 20 June 1922 Gieschewald was renamed Giszowiec and became part of the new Autonomous Silesian Voivodeship and was since then part of the Second Polish Republic. In the subsequent years, numerous Polish associations, among them also a choir were created. Giszowiec lost its independent status in 1924, when it was incorporated into the new municipality of Janów. German troops occupied the settlement on 4 September 1939. During the occupation, the Nazis tried to destroy everything related to Poland, including a monument of the Silesian Uprising. On 27 January 1945, Red Army captured Giszowiec. After the Second World War, Giszowiec was merged with Szopienice, but later this decision was voided. In the course of time the appearance of the colony changed. 1964 were established in the area of the colony after hard coal finds the Staszic Steinkohlebergwerk. In order to take up the inflow of new workers, new populated areas were proven. It was decided that the colony should be torn off and be established in the area a new settlement with zehnstoeckigen blocks of flats. Thus 1969 the Stanisław Staszic housing development was built, which approximated in the next decades ever more near to the old colony. In the western part and East part new disk's buildings replaced the old brick houses, and the colony began to lose their old character of a company owned housing estate. With the resolutions of the responsible curator of 1978 and 1987 to place the old land development under monument protection the colony could be saved fortunately. In the nineties was begun to maintain and also restore the historical settlement. Nevertheless, only one third of the old land development remained. 1984 were begun with the building of the Barbarapfarrkirche in the Staszic settlement. Giszowiec is also today still surrounded by forest and is by its relatively large distance to the urban tightness, a popular local recreation place for the inhabitants of the whole city and, since it is the only garden city in Poland, gladly visited and also inhabited. The houses of the colony were transferred 1999 of the city Katowice, since the houses become sold at private people.
Білім
Ескі колонияда шамамен 1000 оқушы оқитын 51-ші бастауыш мектеп (Szkoła Podstawowa nr 51) бар. Мектеп ғимараты 1993 жылы салынған және Гишовецтегі ең жаңасы. Екі жоғары мектеп ескірек. Жетпісінші жылдары Мария Конопницкая атындағы 16-шы гимназия (Gimnazjum numer 16 imienia Marii Konopnickiej) ашылды, бірақ мектептің тарихы 1908 жылға дейін жетеді, осылайша Гиешкевальдер мектебі тарихының бастауы салынды. Мұнда 400 оқушы оқиды. Сонымен қатар, тағы бір 15-ші гимназия (Gimnazjum nr 15) бар, онда 374 оқушы бар.
In the old colony there is an elementary school number 51(Szkoła Podstawowa nr 51) with approximately 1000 pupils. School building was constructed in 1993 and is the newest in Giszowiec. The two high schools are older. In the seventies the Konopnicka High School (Gimnazjum numer 16 imienia Marii Konopnickiej) was established, the school chronicles go back however until 1908, thus the beginnings of the Gieschewalder school history. Here there are 400 pupils. In addition there exists another high school (Gimnazjum nr 15), with 374 pupils.