Кіріспе

Гишовец (Gyszowiec) – Катовице қаласының шығыс ауданы (Силизия воеводшалығы, Польша), 1907 жылы көмір шақтаушылардың поселкесі ретінде құрылған. Бастапқыда шамамен 3300 шахтер мен олардың отбасыларынан тұрған ауданның халқы жылдар өткесімен 18000-нан асып кетті. Гишовецтің архитектуралық ерекшелігі 1970-ші және 1980-ші жылдары кең ауқымды қала құрылысының салдарынан көп зардап шеккенімен, оның бастапқы бірегейлігі бүгінгі күнге дейін сақталған шахтерлердің үйлерінде, базарда, көптеген жеке ғимараттар мен құрылыстарда, сондай-ақ «Бақша қаласы» атты жалпы жоспарында байқалады.

Орналасқан жері

Гиззовец Катовице қаласының орталығынан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 7 шақырым қашықтықта орналасқан. Оның географиялық координаттары: 50° 14' солтүстік ендік, 19° 04' шығыс бойлық. Оның шекаралары солтүстікте А4 тас жолымен, батысында халықаралық Еуропалық E75 тас жолымен белгіленген, ал оңтүстік және шығыс жағынан Гиззовец жақын орналасқан Мысловице қаласымен шектеседі. Бұл елді мекен Катовице қаласының басқа аудандарынан біршама оқшауланған және жасыл аймақтар мен орманмен қоршалған. Іргелес аудандар – Мурцки (оңтүстік-батысқа қарай 3 шақырым), сондай-ақ солтүстікте Janów және Nikiszowiec.

Басталуы

Гиззовец елді мекенінің тарихы ұзақ емес. 19 ғасырдың соңында Жоғарғы Силезияда көптеген кендерге ие болған "Георг фон Гиеш Эрбен" компаниясы жұмысшылары үшін жеке қоныс салуды жоспарлаған, осылайша 1907 жылы Colonie Gieschewald іргесі қаланды.

Колонияның құрылымы

Елді мекеннің жетекші директоры Антон Утеман болды, ол негізгі жобаны жасады. Бұл жұмысты Шарлоттенбург қаласынан келген сәулетшілер Джордж және Эмиль Зиллман аяқтады, олар Ебенизер Ховардтың "Бақ қала" идеясымен шабыттандырылып елді мекенді жобалады. Жоба үш жылдың ішінде аяқталды: 600 отбасыға арналған жоғары тұрмыстық деңгейдегі үйлер салынды, төрт басты көше орталық сауда алаңына (қазіргі Plac pod Lipami – Липа астындағы алаң) жетеді. Елді мекеннің өз мекемелері, қонақ үй, универмагтары, бассейн және су мұнарасы болды. Кейбір үйлер отбасы жоқ шахтерлерге берілді. Тұрғындардың көп бөлігі Гиешке көмір кенішінде (қазіргі Вичжорек көмір кеніші) жұмыс істеді, ал колонияның жалпы құны 5 миллион неміс маркасы деп есептелді. 1914 жылы Яновқа тар темір жол ашылды. Өзінің алғашқы тарихында колония тәуелсіз муниципалитет болып табылды.

Силезия көтерілістері

Елді мекен тұрғындары Силезия көтерілістеріне белсенді қатысып, Жоғарғы Силезияда өткен плебисцитте жергілікті халықтың 70% астамы Польша үшін дауыс берді.

Польшадағы Гишовец

20 маусым күні 1922 жылы Гишкевальд Гизшовецке қайта аталды және жаңа Автономиялық Силезия воеводтығының құрамына кірді, содан бері ол Екінші Польша Республикасының бөлігі болды. Келесі жылдары көптеген польшалық қоғамдық бірлестіктер құрылды, олардың ішінде хор да болды. Гизшовец 1924 жылы жаңа Янув муниципалитетіне қосылғанда тәуелсіз мәртебесін жоғалтты. 1939 жылдың 4 қыркүйегінде неміс әскері елді мекенді басып алды. Оккупация кезінде нацистер Польшамен байланысты барлық нәрсені, соның ішінде Силезия көтерілісінің ескерткішін жоюға тырысты. 1945 жылдың 27 қаңтарында Кеңес Армиясы Гизшовецті басып алды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Гизшовец Шопеницемен біріктірілді, бірақ кейін бұл шешім күшін жойды. Уақыт өте келе колонияның сыртқы түрі өзгерді. 1964 жылы колония аумағында тас көмір кеніші табылуына байланысты Сташиц кеніші құрылды. Жаңа жұмысшылардың келуін қабылдау үшін жаңа елді мекендер анықталды. Колонияны бұзып, оның орнына он қабатты тұрғын үйлермен жаңа елді мекен салуға шешім қабылданды. Осылайша 1969 жылы Станислав Сташиц тұрғын үй кешені салынды, ол келесі онжылдықтарда ескі колонияға жақындады. Батыс және шығыс бөліктеріндегі жаңа үйлер ескі кірпіш үйлердің орнын басты, және колония компанияға тиесілі тұрғын үй кешені сипатын жоғалта бастады. 1978 және 1987 жылдардағы жауапты куратордың қаулыларымен ескі жерді ескерткіш ретінде қорғауға шешім қабылданды, нәтижесінде колонияны сақтап қалу мүмкін болды. 1990-жылдардың басында тарихи елді мекенді күтіп-ұстау және қалпына келтіру жұмыстары басталды. Дегенмен, ескі жердің үштен бір бөлігі ғана сақталды. 1984 жылы Сташиц елді мекенінде Барбара шіркеуінің құрылысы басталды. Гизшовец бүгінгі күнге дейін орманмен қоршалған және қала тұрғындары үшін танымал демалыс орны болып табылады. Польшадағы жалғыз бақша қаласы болғандықтан, оны баруға және тұруға ұнатады. Колониядағы үйлер 1999 жылы Катовице қаласына берілді, себебі үйлер жеке тұлғаларға сатылды.

Білім

Ескі колонияда шамамен 1000 оқушы оқитын 51-ші бастауыш мектеп (Szkoła Podstawowa nr 51) бар. Мектеп ғимараты 1993 жылы салынған және Гишовецтегі ең жаңасы. Екі жоғары мектеп ескірек. Жетпісінші жылдары Мария Конопницкая атындағы 16-шы гимназия (Gimnazjum numer 16 imienia Marii Konopnickiej) ашылды, бірақ мектептің тарихы 1908 жылға дейін жетеді, осылайша Гиешкевальдер мектебі тарихының бастауы салынды. Мұнда 400 оқушы оқиды. Сонымен қатар, тағы бір 15-ші гимназия (Gimnazjum nr 15) бар, онда 374 оқушы бар.