Кіріспе

Ең ежелгі музыкалық аспап

Неандертальдықтардың символдық мінез-құлқы мен жоғары дамыған танымдық қабілеттерін көрсететін көптеген орта палеолиттік (мустериандық) археологиялық жағдайлар сияқты, бұл жағдай да ғылыми қауымның бір бөлігінен қатыгез сынға және теріске шығаруға ұшырады. Палеолиттік зерттеулерде символдық маңызы бар жағдайларға ең басты назар беріледі. Атап айтқанда, Еуропаға анатомиялық жағынан қазіргі заманғы адамдардың шамамен 40 мың жыл бұрын келгенге дейінгі жағдайларға ерекше көңіл бөлінеді.

Словениядағы жері және ұқсас табылған жерлер

Сайттың орналасқан жері – көлденең үңгір, ұзын және дейін кең; ол Идрижа өзенінің үстінде, Черкноның жанында орналасқан және келушілерге қолжетімді. Бұл жерде жұмыс істейтін зерттеушілер кем дегенде он қабаттан тұратын 600-дан астам археологиялық заттарды, оның ішінде жиырма ошақ пен үңгір аюларының қаңқа қалдықтарын тапты. Мұражайдың мәлімдемесіне сәйкес, флейта "орташа плейстоценнің соңымен" және шамамен 55 000 жыл бұрынғы неандертальдықтармен байланысты. 1920-1930 жылдары профессор Сречко Бродар (Митя Бродардың әкесі) Шығыс Каруанкадағы тағы бір жерден тесігі бар ондаған сүйектерді тапты, бірақ олардың көп бөлігі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сельдегі одақтастардың әуе шабуылында жойылды, онда олар сақталған болатын. Әлі сақталғандардың ішіндегі ең танымал – үш тесігі бар жамбас арнасы бар үңгір аюының жамбасы. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері тағы да бірнеше тесілген сүйектер табылды. Бұл сүйектер бүгінде Словенияның Ұлттық тарих мұражайында сақталуда. Оларды көптегенін тапқан Митя Бродардың айтуынша, тесігі бар сүйектер тек Мустер дәуірінің соңы мен Ориньяк дәуірінің басына ғана жатқызылған. Поточка зиялка үңгірінен табылған сияқты тесігі бар сүйектер қазіргі заманғы адам – Кро-Магнонға тиесілі деп есептелді, ал Митя Бродар олардың Орталық Еуропалық Ориньяк мәдениетінің бір бөлігі екенін мәлімдеді. Неандертальдық музыкалық аспап Люблянадағы Словенияның Ұлттық мұражайында қойылған.

Неандерталь флейтасының сипаттамасы

Неандерталь флейтасы жасалған сүйек – бұл 11,4 см ұзындықтағы жамбас сүйегінің сол диафизі, ол бір-екі жасар үңгір аюының баласына тиесілі. Артқы жағында орталық диафизінде екі толық тесік бар (флейтаның 2 және 3 тесіктері). 1-ші ойық (флейтаның 1-ші тесігі) проксимальді ұшына жақын орналасқан. Ірі, жартылай шеңберлі ойық (флейтаның 4-ші тесігі) дистальді шетінде орналасқан. Алдыңғы жағында тағы бір жартылай шеңберлі 5-ші ойық (флейтаның 5-ші тесігі) дистальді шетке жақын орналасқан. Бұл ойық, артқы жағындағы 3-ші тесікпен салыстырылатын ұзындық бойынша орналасқан. 2 және 3-ші тесіктер шамамен бірдей өлшемде. 1 және 5-ші ойықтардың өлшемі бірдей, бірақ 2 және 3-ші тесіктерден кішкентай. Барлық тесіктер мен ойықтар бір қатарға орналасқан және үлкен 4-ші ойықтан басқа, ұқсас морфологияға ие. 3-ші тесіктің проксимальды және дистальды жағында қабықша сүйектің бір бөлігі тозған. Осы жерде бойлық талшықты сүйек құрылымы көрінеді. 3-ші тесіктің жақын шетінде қабырға сүйегінің тозған бетінде екі параллель микро-сызық бар, олар тас құралдарының кесу іздеріне сәйкес келеді. Флейтаны қамтитын мустьерлік қабат пен тас артефакттар мен анатомиялық жағынан қазіргі заманғы адамдардың сүйек ұштары бар ауриньяк қабатының арасында шамамен 2 метр шөгінді жатыр. Ошақта табылған көмірдің орташа AMS 14C жасына сүйенсек, флейтаның жасы бастапқыда 43,100 ± 700 жыл бұрын деп есептелді. Кейінірек, ESR әдісімен жүргізілген даталау флейта орналасқан қабаттың AMS 14C әдісімен даталау шегінен тыс екенін және осы қабаттан алынған үлгілердің бастапқы даталануы дұрыс еместігін көрсетті. ESR мәліметтері бойынша, флейтаның жасы қазір шамамен 50,000-60,000 жыл бұрын деп есептеледі.

Ойықтардың пайда болуы: адамнан немесе етшілден?

Ашыққаннан бері басты сұрақ: тесіктерді адам жасаған ба, әлде ет жейтін жануар ма, яғни бұл зат артефакт па, әлде табиғи жолмен өзгерген сүйек пе? Жоғарғы палеолиттік сүтқоректілердің аяқ сүйектерінен жасалған флейталарда тас құралдармен ойылған немесе бұрғыланған тесіктердің жасанды жасалуының нақты іздері бар. Құс сүйектерінен жасалған флейталарда сүйек қабығын ұнтақтау арқылы тесіктер жасалған. Неандерталь флейтасындағы тесіктердің жиегі Жоғарғы палеолиттік флейталардағыдан өзгеше, және адам қолынан жасалған белгілер (яғни кесу іздері) жоқ. Сонымен қатар, Неандерталь флейтасының екі ұшы да ет жейтін жануарлардың кеміруіне тән зақымдануды көрсетеді. Олардың бұл табылған жерді зерттеуі бір жақты болды және бір ерекше жағдайды қоспағанда, бұл жерде үңгір гиенасының сүйек қалдықтары, қорытылған сүйектері немесе экскременттері табылған жоқ. Етқоректілердің сүйектегі тесіктерді жасағандығы туралы гипотезаны тексеру үшін үңгір аюы, қасқыр және гиенаның (олар кездескен үңгірлердегі сүйектерге зақым келтірудің негізгі себебі) тістерінің металл қалыптары жасалды. Оларды жас және ересек қоңыр аюдың жамбас сүйегін тесу үшін қолданды. Эксперименттік тесулер екі толық тесіктің пішіні мен мөлшері тек аюдың тіс тістеріне ғана ұқсас екенін көрсетті. Бірақ аюдың тістеуіне келетін болсақ, олардың бағыты қиын. Атап айтқанда, аюдың тіс тістерінің лабиальді-лингвальдік бағытта сопақша қимасы бар. Неандерталь флейтасының екі толық тесігі жамбас сүйегінің бойлық осіне қатысты сәл овал болғандықтан, аю оған шаққанда жауын бойлық бағытта туралауға тиіс. Бұл әр тесік үшін жеке-жеке жасалуы керек, бұл өте күмәнді. Сонымен қатар, тіс тістерімен тесілген тесіктердің жиегі тегіс, ал Неандерталь флейтасындағы тесіктердің жиегі бұрмалы және тісті. Эксперименттік тесудің нәтижелері флейтадағы тесіктерді етқоректі жануарлар жасаған жоқ екенін көрсетті. Етқоректі жануар үшін жасөспірім жамбас сүйегінің ең қалың және қатты орталық бөлігінде оны сындырмай екі немесе одан да көп тесік жасау мүмкін емес. Сонымен қатар, етқоректі жануар үшін тіс тістерімен сүйекті шағып, барлық тесіктерді бірнеше тістеу арқылы бір сызыққа келтіру өте қиын, әсіресе сүйек жаңа және майлы болғанда. Кейбір өткір тас құралдарда сынған ұштар, сынықтар және макроскопиялық зақымданулар бар. Тәжірибе көрсеткендей, сүйекті кесу және тесу кезінде ағаш балғамен тас құралға соққы бергенде осындай зақымданулар пайда болады. Неандертальдықтар сүйектерде қалайша ұқсас тесіктер жасаған деген сұраққа эксперименталды археология жауап берді. Бұл бағыттағы алғашқы қадамды эксперименталды археолог Джулиано Бастиани жасады. Бастиани бұған дейін археологтарға беймәлім болған тәсілмен өткір тас құралдардың көшірмесімен сүйекті тесіп шықты. Ол өткір тас құралды бір мезгілде балта және соққы ретінде қолданды және жаңа жамбас сүйегінде флейтадағы сияқты тесіктер жасауға қол жеткізді (яғни, бұзық, тісті жиегі бар тесіктер). Оның экспериментінің ең маңызды тұжырымы - осылайша жасалған тесіктердің жиегінде тас құралдың қалдырған кесу іздері әрқашан байқалмайды. Алайда Бастиани жасаған тесіктерде флейта тесіктерінде кездесетіндей, ішкі жиегінде айқын конус тәрізді сынықтар болған жоқ. Бұл жағынан да флейта тесіктеріне ұқсас тесіктерді археолог Франсуа Золтан Горузицкий жасады. Ол өткір тас құралмен жаңа сүйекке алдымен шұңқыр жасады, оны тесіп тастаған жоқ. Содан кейін ол шұңқырға сүйек соққысын салып, сүйек қабығын тесу үшін ағаш балғамен соқты, флейта тесігіне дәл сәйкес келетін тесік жасады. Бұл әдіспен жасалған тесіктердің ішкі жиегінде айқын конус тәрізді сынықтар бар және әдеттегі құралдың іздерін көрсетпейді.

Компьютерлік томографиялық талдау

Компьютерлік микротомография неандертальдық флейтаның бетінде тас құралдармен жасалған болуы мүмкін іздер бар екенін растады. Кейбір ғалымдар тіс іздері деп түсіндірген сүйектегі зақымданудың бір бөлігі химиялық тозудың нәтижесі екені анықталды. Ал басқалары оның жануарлардың әсерінен өзгергенін айтады. Клаус Стефан Холдерман, Джорди Серангели, Филипп Г. Чейс, Апрель Ноуэлл және Франциядағы итальяндық тафономист Франческо Д'Эрико бәрі де оның жыртқыштардың ізі екенін қолдады.

Ойық арақашықтығы, тізбегі және пішіні

2000 жылы канадалық музыка зерттеушісі Боб Финктің талдауына сәйкес, кездейсоқ орналастырылған төрт тесіктің танымал музыкалық шкалада тізіліп пайда болу ықтималдығы өте төмен. Д’Эрриконың етқоректілердің шығу тегі жөніндегі гипотезасына жауап ретінде Түрк, етқоректілердің шығу тегіне жататын артефакт пен Д’Эррико зерттеген басқа да шайналған сүйектер арасындағы «ортақ» ерекшеліктерге тесіктердің сәйкес келмейтінін көрсетті. Сонымен қатар, екі тесіктің бір уақытта тістелгеніне ешқандай дәлел жоқ. Барлық тафономистер тіс аралықтарын талдап, жануарлардың біреуінің бірден екі немесе одан да көп тесікті шағу мүмкіндігін анықтауға тырысты. Бірде-бір жануардың терісінен осыған ұқсас жағдай табылған жоқ. Егер сәйкес келетін жануар табылғанда, бұл тесіктерді жануарлар жасаған дегенге тікелей дәлел ретінде келтіруге болар еді. Түрк бұл туралы өзінің кітабында жазды, ал Nowell мен Chase қарсы гипотезаны қолдайтындар Current Anthropology журналының 1998 жылғы тамыз/қазан санындағы мақалаларында атап өтті. Ноуэлл былай деді: «Тесіктер бір мезгілде емес, бірінен соң бірі жасалған, ал олардың арақашықтығы қасқырдың екі тісінің арақашықтығымен ешқандай қатысы жоқ». Иэн Морли, етқоректілердің шығу тегі жөніндегі гипотезаны ұстанатын болса да, 2006 жылғы қарашадағы мақаласында: «Д’Эррико зерттеген үңгір аюларының сүйектерінің жинақтары, сондай-ақ Түрк талқылағандары ұқсас пішіндегі және зақымдалған тесіктерді көрсетсе де, олардың ешқайсысы бүйір сүйегінің диафизінде кездеспейді», - деп атап өтті. Марсель Отте (Льеж университетінің, Бельгияның Тарихқа дейінгі мұражайының директоры) 2000 жылғы сәуірде Current Anthropology журналында Дивье Бабе сүйегінің қарама-қарсы жағында бас бармақтың тесігі болуы мүмкін екенін айтты. Бұл жағдайда бес тесік адам қолына толық сәйкес келер еді. Түрк MIT Press баспасынан шыққан «Музыканың шығу тегі» кітабында былай деп жазды: «Егер [флейтаға ұқсайтын тесіктердің тізілімі] ықтималдығы жоғары болса (әрине, олай емес), онда осындай табылғандардың саны көбірек болар еді, өйткені үңгірдегі етқоректілер үңгірдегі адамдардан кем емес, тіпті одан да көп сүйектерді шайнаған». 2015 жылы Cajus G. Diedrich тесіктерді дақылды гиенадан қалған сүйектерге тістеу арқылы түсіндіруге болады деп ұсынды. Түрк зертханалық тәжірибелер жүргізіп, жаңадан жасалған аю сүйектеріне етқоректілердің тістегеніне ұқсас тесіктер жасады, және әр жағдайда сүйектер бөлініп кетті. Алайда, Дивье Бабе мысалында сүйек сынбады, бұл факт Түрктің нәтижелері көрсеткендей, етқоректілердің әрекеттерінен күтілген нәтижеге сәйкес келмеді. Түрк өзінің кітабында және MIT-тің «Музыканың шығу тегі» антологиясындағы мақаласында сүйекте тесіктерді жасаған кезде күтілетіндей қарсы тістеу іздері жоқ екенін жазды. Түрктің 1997 жылғы кітабында тесіктердің диаметрі ұқсас, саусақ ұштарына сыятындай, және барлығы овал емес, дөңгелек (етқоректілердің тістегені жиі болатын) екені айтылды. Сонымен қатар, олардың барлығы көбінесе флейталарда кездесетін тесіктің өлшеміне сәйкес келеді, ал сүйек – сүйек флейталарын жасау үшін әдетте қолданылатын (бүйір сүйегі). Иван Түрк 2005 жылы компьютерлік томографияны қолдана отырып, үлгіні зерттеді, онда ол «екінші жағынан сақталған екі тесік бұрын зақымданудан немесе етқоректілердің араласуынан бұрын жасалған» деген қорытындыға келді. Словенияның Ұлттық мұражайы бұл дәлелдер «аю тістеген деген болжамды жоққа шығарды» деп мәлімдеді. Неандертальдықтардың жасағандығы «сенімді дәлелденген» және оның олардың қабілеттерін түсінудегі және музыка мен сөйлеудің дамуындағы маңызы айқын. 1997 жылы сүйектің тесіктері «диатоникалық шкаланың төрт нотасына сәйкес келеді» (до, ре, ми, фа) деп анықталды. Қазіргі диатоникалық (кіші шкаладағы) флейтадағы тесіктердің арақашықтығы ерекше және біркелкі емес. Ол, негізінен, саусақ іздері сияқты. Дивье Бабе сүйегінің тесіктері бұл аралықтарға өте жақын, минорлық шкаладағы ноталардың тесіктерімен сәйкес келеді. Nowell мен Chase «Музыкалық археологиядағы зерттеулер» III-те жазғандай, жас аю сүйегі кез келген диатоникалық ретімен және жартылай тондармен үйлесімді төрт тесікті ойнауға тым қысқа болды. (Финк сүйек сынғанға дейін сүйекке ауызша ұзарту қосылған болуы мүмкін деп болжаған.) Nowell археолог Филип Чейзбен бірге интернетте сүйектің суреттерін көргеннен кейін күмәнге ұшырады. Дивье Бабе сүйегі Еуропаның жоғарғы палеолит кезеңіндегі көптеген жас, даусыз сүйек флейталарына ұқсайды. Бірақ Ноуэллдің айтуынша, бұл флейталар ұзынырақ, көбірек тесіктері бар және оларды жасау кезінде қалған нақты құралдардың іздері бар. Мұндай іздер аю сүйегінде жоқ. Финктің ұсынуынша, флейта тесіктерінің арақашықтығы музыканың стандартты диатоникалық шкаласына сәйкес келеді. Nowell мен Chase музыкаға бейімді әріптесімен бірге аю сүйегі диатоникалық шкалаға сәйкес болу үшін екі есе ұзын болуы керек екенін көрсетті. Dimkaroski 100-ден астам ағаш және сүйек флейталардың көшірмелерін жасап, олармен тәжірибе жасады. Көшірмелер Словения аңшылар қауымдастығы ұсынған жас қоңыр аюлардың бүйір сүйектерінен, сондай-ақ бұзау, ешкі, шошқа, елік және қызыл бұғы сүйектерінен жасалды. Ақырында, ол Дивье Бабе I үңгірінен алынған жас үңгір аюының бүйір сүйегінен жасалған көшірмені ойнауға шоғырланды, түпнұсқаның өлшемдеріне мүмкіндігінше жақындау үшін.

Музыкалық тексеру

Divje babe I-дегі тесілген жамбас сүйегінің қасақана жасалған музыкалық аспап екенін көрсететін тағы бір дәлел – қайта құрылған аспаптағы тәжірибелік музыкалық зерттеулер. Сақталған күйіндегі табылған бұл аспапты музыка ойнау үшін пайдалануға болмайды, дәл осылай басқа жоғарғы палеолиттік желді аспаптардың да ешқайсысы – дәстүрлі флейталар мен сырнайлар да, музыка ойнауға жарамды емес. Неандерталь флейтасын бірнеше музыкалық зерттеушілер зерттеді. 2014 жылы кәсіби музыкант Любен Димкароски бұрынғы зерттеулерден тәуелсіз, аспапты тәжірибелік тұрғыдан зерттеді. Димкароски қайта құрылған көшірмесінде ойнағанда, аспапты басқалардан өзгеше бұрышта ұстады және жамбас сүйегінің проксимальді бөлігін ауыздық ретінде пайдаланды. Алдыңғы проксимальді бөлігінде бұрынғы зерттеушілер назар алмаған тік кесілген өткір жиек сақталған. Бұл жасанды түрде өзгертілген жиек, шын мәнінде, ауыздықтың үрлеу жиегінің қалдығы болуы мүмкін. Аспапты осы бұрышта ұстағанда, алдыңғы жағындағы 5-ші тесіктің қызметі анықталды. Бастапқы бұрышта бұл тесіктің орналасуы ауыздыққа тым жақын болғандықтан, пайдасыз еді. Енді 5-ші тесік алақан тесігі ретінде пайдалы болды. Қайта құрылған аспапта артқы жағында үш саусақ тесігі (1–3 тесіктер) және жамбас сүйегінің алдыңғы жағында алақан тесігі (5-ші тесік) бар. Дистальді бөлігіндегі тесік қоңырау немесе жабылу қызметін атқарады. Оң қолдың саусағымен артқы дистальді жағындағы ойықты қосымша тесікке айналдыруға болады. Бұл тесік ашық немесе жабық қоңырауда ойнау мүмкіндігін береді, бұл дыбыстық диапазонды одан әрі байытады. Неандерталь флейтасы екі қолмен ойналады, 5-ші тесік ауа бағанасын екі есе ұзындыққа дейін кеңейту үшін қолданылады. Бұл қазіргі заманғы желді аспаптарында қолданылмайтын шешім және аспаптың ұзындығын екі есе көбейтудің немесе тесіктердің санын арттырудың қажеттігін жояды. Осылайша, Неандерталь флейтасы мен оны ойнау әдісі қазіргі заманғы музыкалық аспаптармен салыстыруға келмейді. Димкароски төрт тесіктің, олардың мөлшері мен арақашықтығының, дистальді шеткі ойықтың және ауыздықтың үрлеу жиегінің кең ауқымды дыбыстық және мелодиялық қозғалысты қамтамасыз ететін жүйе құрайтыны және мұндай жүйенің кездейсоқ пайда болуы мүмкін емес, қасақана жасалғаны туралы қорытынды жасады. Жүйенің кез келген өзгеруі – аспаптың ұзындығын өзгерту, тесіктерді қосу немесе алып тастау, өткір үрлеу жиегінің болмауы – салдарынан нашар музыкалық өрнекке әкеледі. Франсуа Золтан Хорузицкий аспаптың тоналдылығын есептеу арқылы да осы қорытындыға келді. Димкароскинің пікірінше, "флейта" атауы қазіргі заманғы желді аспаптардың алдағысы деп саналатын мұндай аспапқа сәйкес келмейді. Сондықтан, ол бұл аспапты "ТИДЛДИБАБ" деп атады, ол аспапты тапқан археологтың (Түрік Иван), оның көшірмелерін жасаған музыканттың (Димкароски Любен) және оның археологиялық табылған жерінің (Дивье Бэб) аттарының бас әріптерінен құралған сөз.