Кіріспе

Бартоломей заңы (неміс үнді-еуропалық тілдерді зерттеуші Кристиан Бартоломейдің есімімен аталады) – үнді-иран тілдеріне әсер ететін ерте үнді-еуропалық (PIE) дыбыс заңы. Ол екі немесе одан көп кедергілі дыбыстың (қатаң дауыстар немесе ысқырық дауыстар) тізбегінде, олардың кез келгені тізбектегі кез келген жерде дауысты аспирацияланған қатаң дауыс болса, бүкіл тізбек дауысты және аспирацияланған болады. Сөйтіп, PIE түбірі "үйрену, білу" сөзінен жасалған "ағартылған" сөзінің алғашқы қатаң дауысының аспирациясы жоғалады (Грасман заңы), ал Бартоломей заңы мен дауысты дыбыстардың үлгілі өзгерістерінің нәтижесінде санскрит тілінде "будда" – "ағартылған" сөзі пайда болады.

Қосымша өзгерістер

Индикалық және ирандық топтарындағы одан әрі даму заңның әрекетін ішінара бүркемеледі: Иран тілінде жай дауысты және дауысты аспирацияланған дауыссыз дыбыстардың бірігуіне байланысты Бартоломей заңы бастапқыда дауысты аспирацияланған түбірлерден кейін прогрессивті дауыстану ассимиляциясы ретінде синхронды түрде көрінеді, мысалы, ежелгі авеста тіліндегі "ол айтты" сөзі PIE-ден шыққан. Бұл жай дауысты дауыссыз дыбыстармен аяқталатын түбірлерге қатысты емес, мысалы, ежелгі авеста тіліндегі "жұптастырылған" сөзіне Бартоломей заңы қолданылмайды. Индика тілінде Бартоломей заңының нәтижесінде пайда болған дауысты *z дыбысы s дыбысына айналды, бірақ Ригведа тілінен алынған кейбір мәліметтер Индика тілінде де бір кезде дауысты аспирацияланған *z дыбысы болғанын көрсетеді: Бұл "жұтты" және "сүт беруге ұмтылу" сияқты сөздермен көрсетілген (төменде қараңыз).

Интерпретация

Ддх сияқты жазбаша форма (деванагари өрнегінің тікелей көшірмесі) түсіндіруде қиындықтар тудырады. Таңдау ұзақ дауысты тоқтату мен нақты босату белгісі, аспирация, транслитерацияда h арқылы белгіленген, немесе ерекше фонециялық күйі бар ұзақ тоқтату (немесе тоқтатулар тізбегі) – «мұңқаю», онда демді шығару фонециялық күйдің туынды салдары болып табылады. Соңғы түсіндірмеге Ригведадағы гдха "ол жұтты" сияқты мысалдар көбірек сәйкес келеді, ол морфологиялық тұрғыдан ортаңғы аорст (нақтырақ айтқанда, "мәжбүрлеу") және гхас "жұту" түбірінен туындаған: ghs t а > *gzdha, содан кейін Индо-Еуропа тілдеріндегі тоқтатулар арасындағы сибилянттың жоғалуы арқылы gdha пайда болды. Толық тізбекке әсер ететін дауыс беру және әдетте аспирация деп аталатын босату белгісінің тізбек соңына дейін жететін идеясы толығымен қабылдамасақ, альтернатива – фонециялық күйдің (бірақ дауыс емес, мұңқаю) тізбек бойына таралуы – бір қадам азырақ және Оккамның қырықұлашы бойынша жақсы түсіндірме болып саналады. Бартоломей заңы басқа бір үнділік дамумен – с әрпімен тізбектескен соққы дауыстардың деаспирациясымен – келіседі: сипаттамалық тұрғыда, прото-индоеуропалық "сіз жалайсыз" *leyksi болып өтеді, содан кейін санскриттік lekṣi пайда болады. Алайда, Грасман заңы, басқа соққы дауысқа дейін аспирацияланған соққы дауыс деаспирацияланады (жоғарыда Будда мысалындағыдай), басқа нәрсені ұсынады. Кейінгі Веда және санскриттің кейінгі формаларында барлық формалар с әрпімен тізбекте аспирация жоғалғандай болады, сондықтан "dugh" "сүт беру" түбіріне байланысты формалар (этимологиялық тұрғыдан *) күтілетін деаспирацияны және девизируің көрсетеді, мысалы, тілек білдіретін формада du dhukṣ ati (түбірдегі dh әрпі сақталған, яғни, өзгертілмеген). Бірақ Ригведаның ең алғашқы бөлімдері басқаша нәрсені көрсетеді: тілек білдіретін dudukṣati, аористік dukṣata (кейінірек dhukṣata үшін) және т.б. Осылайша, Грасман заңына *dhugzhata, dhudhugzha және т.б. сияқты формалар негіз болғаны анық, онда сибилянт тізбегінде аспирация сақталған. Сибилянт тізбектерінің деаспирациясы және девизируі кейінірек және толығымен бөлек құбылыстар болды (және барлық дауысты және мұңқаятын сибилянттарды жоюға бағытталған ерекше үнділік дыбыс заңдарының тағы бір жиынтығымен байланысты, яғни "ережелердің қақтығысы"). Шындығында, тіпті жоғарыда келтірілген "жұтты" мысалы да деаспирация мен девизируің әдеттегі түсіндіріміне қайшы келеді: мұндай тізбек бойынша *ghs алдымен *ksto (егер процесс бұрыннан-ақ Индо-Еуропалық болса) немесе *ksta (егер Индо-Ирандық болса), содан кейін санскриттік *kta, gdha емес.

Салыстырмалы хронология

Бартоломей заңы үнді-иран тілдерінен бұрын пайда болғанына, яғни прото-үнді-еуропалық тілдің ерекшелігі болғанына ешқандай дәлел жоқ. Латынша "lectus" ("диван") және ежелгі грекше "léktron" ("жатын") сөздері әртүрлі қалыптасқан, бірақ екеуі де "жату" түбірінен шыққан (ағылшын сөзі де осы түбірден). Бірақ латын тілінде басқаша жағдайда тыйым салынған кластер (**gt) пайда болғандықтан, бұл жай ғана дауыстық ассимиляция болуы мүмкін. Грек тілінде осындай комбинациялар туғанда, кластердің бәрі аспирацияланады, яғни **lékhthron болады. Бұл формацияда олай болмайды, және басқа да себептерге байланысты бұл өте ерте нұсқа болуы мүмкін. Мүмкін, себебі консонанттық кластер күрделірек. Латынша "lectus" сөзінің жағдайында түбір латын тілінде басқаша сақталмағаны маңызды, сондықтан аналогтық өзгерістер немесе басқа да бұзылулардың тарихы жоқ. Латын тілінде бір тізбектің нәтижесі қандай болар еді, толыққанды белгісіз, бірақ басқа да дәлелдер дауыстының ұзаруын және жеңілдетуін көрсетеді, сондықтан **lēgus (мысалы, coāgulum "қаймақ" < *co-āg-, tēgula "шатыр қыстырғысы" < *teǵ-).