Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бартоломей заңы (неміс үнді-еуропалық тілдерді зерттеуші Кристиан Бартоломейдің есімімен аталады) – үнді-иран тілдеріне әсер ететін ерте үнді-еуропалық (PIE) дыбыс заңы. Ол екі немесе одан көп кедергілі дыбыстың (қатаң дауыстар немесе ысқырық дауыстар) тізбегінде, олардың кез келгені тізбектегі кез келген жерде дауысты аспирацияланған қатаң дауыс болса, бүкіл тізбек дауысты және аспирацияланған болады. Сөйтіп, PIE түбірі "үйрену, білу" сөзінен жасалған "ағартылған" сөзінің алғашқы қатаң дауысының аспирациясы жоғалады (Грасман заңы), ал Бартоломей заңы мен дауысты дыбыстардың үлгілі өзгерістерінің нәтижесінде санскрит тілінде "будда" – "ағартылған" сөзі пайда болады.
Linguistics sound law
Bartholomae's law (named after the German Indo Europeanist Christian Bartholomae) is an early Indo European (PIE) sound law affecting the Indo Iranian family. It states that in a cluster of two or more obstruents (stops or the sibilant ), any one of which is a voiced aspirated stop anywhere in the sequence, the whole cluster becomes voiced and aspirated. Thus to the PIE root "learn, become aware of" the participle "enlightened" loses the aspiration of the first stop (Grassmann's law) and with the application of Bartholomae's law and regular vowel changes gives Sanskrit buddha "enlightened".
Қосымша өзгерістер
Индикалық және ирандық топтарындағы одан әрі даму заңның әрекетін ішінара бүркемеледі: Иран тілінде жай дауысты және дауысты аспирацияланған дауыссыз дыбыстардың бірігуіне байланысты Бартоломей заңы бастапқыда дауысты аспирацияланған түбірлерден кейін прогрессивті дауыстану ассимиляциясы ретінде синхронды түрде көрінеді, мысалы, ежелгі авеста тіліндегі "ол айтты" сөзі PIE-ден шыққан. Бұл жай дауысты дауыссыз дыбыстармен аяқталатын түбірлерге қатысты емес, мысалы, ежелгі авеста тіліндегі "жұптастырылған" сөзіне Бартоломей заңы қолданылмайды. Индика тілінде Бартоломей заңының нәтижесінде пайда болған дауысты *z дыбысы s дыбысына айналды, бірақ Ригведа тілінен алынған кейбір мәліметтер Индика тілінде де бір кезде дауысты аспирацияланған *z дыбысы болғанын көрсетеді: Бұл "жұтты" және "сүт беруге ұмтылу" сияқты сөздермен көрсетілген (төменде қараңыз).
In both the Indic and the Iranian subgroups, further developments partially obscured the operation of the law: Thanks to the falling together of plain voiced and voiced aspirated stops in Iranian, Bartholomae's law appears synchronically as progressive voicing assimilation after roots that originally ended in voiced aspirates, for example Old Avestan italic=unset "he said" from PIE This is not true for roots with plain voiced stops, for example Old Avestan italic=unset "yoked" from , where Bartholomae's law does not apply. In Indic, voiced *z as resulting from Bartholomae's law was devoiced to s, although there is some evidence from the Rigvedic language that a voiced aspirate *z once existed in Indic as well: This is shown by forms like gdha "he swallowed" and dudukṣa "want to give milk" (see below).
Интерпретация
Ддх сияқты жазбаша форма (деванагари өрнегінің тікелей көшірмесі) түсіндіруде қиындықтар тудырады. Таңдау ұзақ дауысты тоқтату мен нақты босату белгісі, аспирация, транслитерацияда h арқылы белгіленген, немесе ерекше фонециялық күйі бар ұзақ тоқтату (немесе тоқтатулар тізбегі) – «мұңқаю», онда демді шығару фонециялық күйдің туынды салдары болып табылады. Соңғы түсіндірмеге Ригведадағы гдха "ол жұтты" сияқты мысалдар көбірек сәйкес келеді, ол морфологиялық тұрғыдан ортаңғы аорст (нақтырақ айтқанда, "мәжбүрлеу") және гхас "жұту" түбірінен туындаған: ghs t а > *gzdha, содан кейін Индо-Еуропа тілдеріндегі тоқтатулар арасындағы сибилянттың жоғалуы арқылы gdha пайда болды. Толық тізбекке әсер ететін дауыс беру және әдетте аспирация деп аталатын босату белгісінің тізбек соңына дейін жететін идеясы толығымен қабылдамасақ, альтернатива – фонециялық күйдің (бірақ дауыс емес, мұңқаю) тізбек бойына таралуы – бір қадам азырақ және Оккамның қырықұлашы бойынша жақсы түсіндірме болып саналады. Бартоломей заңы басқа бір үнділік дамумен – с әрпімен тізбектескен соққы дауыстардың деаспирациясымен – келіседі: сипаттамалық тұрғыда, прото-индоеуропалық "сіз жалайсыз" *leyksi болып өтеді, содан кейін санскриттік lekṣi пайда болады. Алайда, Грасман заңы, басқа соққы дауысқа дейін аспирацияланған соққы дауыс деаспирацияланады (жоғарыда Будда мысалындағыдай), басқа нәрсені ұсынады. Кейінгі Веда және санскриттің кейінгі формаларында барлық формалар с әрпімен тізбекте аспирация жоғалғандай болады, сондықтан "dugh" "сүт беру" түбіріне байланысты формалар (этимологиялық тұрғыдан *) күтілетін деаспирацияны және девизируің көрсетеді, мысалы, тілек білдіретін формада du dhukṣ ati (түбірдегі dh әрпі сақталған, яғни, өзгертілмеген). Бірақ Ригведаның ең алғашқы бөлімдері басқаша нәрсені көрсетеді: тілек білдіретін dudukṣati, аористік dukṣata (кейінірек dhukṣata үшін) және т.б. Осылайша, Грасман заңына *dhugzhata, dhudhugzha және т.б. сияқты формалар негіз болғаны анық, онда сибилянт тізбегінде аспирация сақталған. Сибилянт тізбектерінің деаспирациясы және девизируі кейінірек және толығымен бөлек құбылыстар болды (және барлық дауысты және мұңқаятын сибилянттарды жоюға бағытталған ерекше үнділік дыбыс заңдарының тағы бір жиынтығымен байланысты, яғни "ережелердің қақтығысы"). Шындығында, тіпті жоғарыда келтірілген "жұтты" мысалы да деаспирация мен девизируің әдеттегі түсіндіріміне қайшы келеді: мұндай тізбек бойынша *ghs алдымен *ksto (егер процесс бұрыннан-ақ Индо-Еуропалық болса) немесе *ksta (егер Индо-Ирандық болса), содан кейін санскриттік *kta, gdha емес.
A written form such as ddh (a literal rendition of the devanāgarī representation) presents problems of interpretation. The choice is between a long voiced stop with a specific release feature, aspiration, symbolized in transliteration by h , or else a long stop (or stop cluster) with a different phonational state, "murmur", whereby the breathy release is an artifact of the phonational state. The latter interpretation is rather favored by such phenomena as the Rigvedic form gdha "he swallowed," which is morphologically a middle aorist (more exactly "injunctive") to the root ghas "swallow", as follows: ghs t a > *gzdha, whence gdha by the regular loss of a sibilant between stops in Indic. While the idea of voicing affecting the whole cluster with the release feature conventionally called aspiration penetrating all the way to the end of the sequence is not entirely unthinkable, the alternative – the spread of a phonational state (but murmur rather than voice) through the whole sequence – involves one less step and therefore via Occam's razor counts as the better interpretation. Bartholomae's law intersects with another Indic development, namely what looks like the deaspiration of aspirated stops in clusters with s: descriptively, Proto Indo European "you lick" becomes *leyksi, whence Sanskrit lekṣi. However, Grassmann's law, whereby an aspirated stop becomes non aspirated before another aspirated stop (as in the example of buddha, above), suggests something else. In late Vedic and later forms of Sanskrit, all forms behave as though aspiration was simply lost in clusters with s, so such forms to the root dugh "give milk" (etymologically * ) show the expected devoicing and deaspiration in, say, the desiderative formation du dhukṣ ati (with the root initial dh intact, that is, undissimulated). But the earliest passages of the Rigveda show something different: desiderative dudukṣati, aorist dukṣata (for later dhukṣata) and so on. Thus it is apparent that what went into Grassmann's law were forms like *dhugzhata, dhudhugzha and so on, with aspiration in the sibilant clusters intact. The deaspiration and devoicing of the sibilant clusters were later and entirely separate phenomena (and connected with yet another suite of specifically Indic sound laws, namely a "rule conspiracy" to eliminate all voiced – and murmured – sibilants). Indeed, even the example "swallowed" given above contradicts the usual interpretation of devoicing and deaspiration: by such a sequence, *ghs to gave, first, *ksto (if the process was already Indo European) or *ksta (if Indo Iranian in date), whence Sanskrit *kta, not gdha.
Салыстырмалы хронология
Бартоломей заңы үнді-иран тілдерінен бұрын пайда болғанына, яғни прото-үнді-еуропалық тілдің ерекшелігі болғанына ешқандай дәлел жоқ. Латынша "lectus" ("диван") және ежелгі грекше "léktron" ("жатын") сөздері әртүрлі қалыптасқан, бірақ екеуі де "жату" түбірінен шыққан (ағылшын сөзі де осы түбірден). Бірақ латын тілінде басқаша жағдайда тыйым салынған кластер (**gt) пайда болғандықтан, бұл жай ғана дауыстық ассимиляция болуы мүмкін. Грек тілінде осындай комбинациялар туғанда, кластердің бәрі аспирацияланады, яғни **lékhthron болады. Бұл формацияда олай болмайды, және басқа да себептерге байланысты бұл өте ерте нұсқа болуы мүмкін. Мүмкін, себебі консонанттық кластер күрделірек. Латынша "lectus" сөзінің жағдайында түбір латын тілінде басқаша сақталмағаны маңызды, сондықтан аналогтық өзгерістер немесе басқа да бұзылулардың тарихы жоқ. Латын тілінде бір тізбектің нәтижесі қандай болар еді, толыққанды белгісіз, бірақ басқа да дәлелдер дауыстының ұзаруын және жеңілдетуін көрсетеді, сондықтан **lēgus (мысалы, coāgulum "қаймақ" < *co-āg-, tēgula "шатыр қыстырғысы" < *teǵ-).
There is no evidence that Bartholomae's law predated Indo Iranian, that is, that it was a feature of Proto Indo European. The Latin form lectus "couch" and Ancient Greek léktron "bed" are differently formed but both continue the root "lie" (the English word being from the same root). But because the Latin would otherwise have resulted in a forbidden cluster (**gt), it may well just be a case of voicing assimilation. In similar combinations arising within Greek, the pattern is for the whole cluster to become aspirated, thus **lékhthron. It obviously does not in this formation, which for other reasons as well is likely to be very old. This may be because the consonant cluster is more complex. In the case of Latin lectus, it is significant that the root does not otherwise survive in Latin at all, so that there can be no history of analogical remodeling or other disturbances. It is not completely clear what the result of a sequence would have been in Latin, but other evidence suggests lengthening of the vowel plus simplification, so **lēgus (cf. co āgulum "rennet" < , tēgula "roofing tile" < ).