Өсімдіктердің өсу түрлері: біріншілік (ұзарту) және екіншілік (қалыңдату) өсу процестері. Кабиум мен жанама меристемалардың ролі, екіжарнақтылар мен жалаңаш тұқымдылардың ерекшеліктері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өсімдіктердегі өсу түрі
Type of growth in plants
the type of plant growth
Ботаникада екіншілік өсу – шикі немесе бүйірлік меристемдердегі жасушалардың бөлінуі нәтижесінде сабақтар мен тамырлардың қалыңдауына себеп болатын өсім. Ал негізгі өсу – сабақтар мен тамырлардың ұштарындағы жасушалардың бөлінуінен туындайтын, оларды ұзартуға және негізгі тіндердің қалыптасуына әкелетін өсім. Екіншілік өсу көптеген тұқымдық өсімдіктерде кездеседі, бірақ монокорттарда көбінесе ол болмайды. Егер монокорттарда екіншілік өсу болса, ол басқа тұқымдық өсімдіктердегі қалыпты үлгіден өзгеше болады. Камбиумнан екіншілік тамырлық тіндердің пайда болуы – дикотиледондар мен жалаңаш тұқымды өсімдіктердің (гимнаспермдердің) ерекше белгісі. Кейбір монокорттарда бастапқы өсу аяқталғаннан кейін де тамырлық тіндер көбейеді, бірақ олардың камбиумының құрылысы басқаша болады. Тірі птеридофиттерде бұл белгі өте сирек кездеседі, тек Изоеттес (Isoetes) түрінде ғана табылған.
In botany, secondary growth is the growth that results from cell division in the cambia or lateral meristems and that causes the stems and roots to thicken, while primary growth is growth that occurs as a result of cell division at the tips of stems and roots, causing them to elongate, and gives rise to primary tissue. Secondary growth occurs in most seed plants, but monocots usually lack secondary growth. If they do have secondary growth, it differs from the typical pattern of other seed plants. The formation of secondary vascular tissues from the cambium is a characteristic feature of dicotyledons and gymnosperms. In certain monocots, the vascular tissues are also increased after the primary growth is completed but the cambium of these plants is of a different nature. In the living pteridophytes this feature is extremely rare, only occurring in Isoetes.
Жақсы жақ тұқымдары
Көптеген тамырлы өсімдіктерде екіншілік өсім екі бүйірлік меристемнің – қыртыс камбиум мен тамырлы камбиумның – қызметінің нәтижесі болып табылады. Бүйірлік меристемдерден пайда болатын екіншілік өсім өсімдік тамырының немесе сабағының ұзындығын емес, енін арттырады. Бүйірлік меристемдер жаңа жасушаларды өндіріп беруді жалғастырғанда, сабақ немесе тамыр диаметрі бойынша өсуін жалғастырады. Ағаш тәрізді өсімдіктерде бұл процесс ағаш түзеді және өсімдікті қалыңдаған діңі бар ағашқа айналдырады. Өсім бұл өсімдіктердің сабағының немесе тамырларының эпидермисін көбінесе жарып тастайтындықтан, екіншілік өсімге ие өсімдіктер әдетте қыртыс камбиумды да дамытады. Қыртыс камбиум өсімдіктің бетін қорғау және судың булануын азайту үшін қалың қыртыс жасушаларын жасайды. Егер бұл процесс жылдар бойы жалғаса берсе, қыртыстың қабаты пайда болады. Мысалы, бөренеде жинауға жарамды қыртыс алынуы мүмкін.
In many vascular plants, secondary growth is the result of the activity of the two lateral meristems, the cork cambium and vascular cambium. Arising from lateral meristems, secondary growth increases the width of the plant root or stem, rather than its length. As long as the lateral meristems continue to produce new cells, the stem or root will continue to grow in diameter. In woody plants, this process produces wood, and shapes the plant into a tree with a thickened trunk. Because this growth usually ruptures the epidermis of the stem or roots, plants with secondary growth usually also develop a cork cambium. The cork cambium gives rise to thickened cork cells to protect the surface of the plant and reduce water loss. If this is kept up over many years, this process may produce a layer of cork. In the case of the cork oak it will yield harvestable cork.
Ағаштан басқа өсімдіктерде
Екіншілік өсімді көптеген ағаш емес өсімдіктерде де кездеседі, мысалы, помидор, картоп түйнегі, сәбіздің қауырсын тамыры және тәтті картоптың түйнек тамыры. Кейбір ұзақ өмір сүретін жапырақтарда да екіншілік өсім болады.
Secondary growth also occurs in many nonwoody plants, e. g. tomato, potato tuber, carrot taproot and sweet potato tuberous root. A few long lived leaves also have secondary growth.
Аномальды екіншілік өсу
Аномальды екіншілік өсу ата-баба лигнофиттеріндегідей бір қан тамырлы камбиумның ксилеманы ішкі, ал флоэманы сыртқы жағына шығаратын үлгісіне сәйкес келмейді. Кейбір екіжарналы өсімдіктерде аномальды екіншілік өсу байқалады, мысалы, Бугенвильяда ең көне флоэмадан тыс жерде бірнеше камбий қабаттары пайда болады. Ата-баба монокоты екіншілік өсуін жоғалтқан, ал олардың стеласы қалпына келтірілуі мүмкін емес, оған елеулі өзгерістер енгізу қажет, бірақ мұндай өзгерістер болуы өте сирек. Монокоты ата-бабаларындағыдай екіншілік өсуге ие болмайды, немесе олардың қандай да бір "аномальды екіншілік өсуі" болады, немесе пальмалар жағдайында олар диаметрін екіншілік өсудің бір түрі ретінде ұлғайтады, немесе терминге берілген анықтамаға байланысты ұлғайтпайды. Пальма ағаштары паренхима жасушаларының бөлінуі мен ұлғаюы арқасында діңдерінің диаметрін арттырады, бұл "біріншілік гигантизм" немесе кейде "диффузиялық екіншілік өсу" деп аталады. Юкка және Драцена сияқты кейбір басқа монокоты сабақтарында аномальды екіншілік өсу кезінде камбий қабаты пайда болады, бірақ ол ішкі жағынан тамыр шоғырларын және паренхиманы, ал сыртқы жағынан тек паренхиманы ғана өндіреді. Кейбір монокоты сабақтарының диаметрі апикальды меристемадан пайда болған алғашқы қалыңдану меристемасының белсенділігіне байланысты ұлғаяды.
Abnormal secondary growth does not follow the pattern of a single vascular cambium producing xylem to the inside and phloem to the outside as in ancestral lignophytes. Some dicots have anomalous secondary growth, e. g. in Bougainvillea a series of cambia arise outside the oldest phloem. Ancestral monocots lost their secondary growth and their stele has changed in a way it could not be recovered without major changes that are very unlikely to occur. Monocots either have no secondary growth, as is the ancestral case, or they have an "anomalous secondary growth" of some type, or, in the case of palms, they enlarge their diameter in what is called a sort of secondary growth or not depending on the definition given to the term. Palm trees increase their trunk diameter due to division and enlargement of parenchyma cells, which is termed "primary gigantism" or sometimes "diffuse secondary growth". In some other monocot stems as in Yucca and Dracaena with anomalous secondary growth, a cambium forms, but it produces vascular bundles and parenchyma internally and just parenchyma externally. Some monocot stems increase in diameter due to the activity of a primary thickening meristem, which is derived from the apical meristem.