Кіріспе

Мексика мен Орталық Американың дәстүрлі әйелдер киімі Хуипиль ˈвипиль (науатль: huīpīlli; Ch'orti': b’ujk; Chuj: nip) – Мексиканың ортасынан Орталық Америкаға дейінгі жергілікті әйелдер киетін ең көп таралған дәстүрлі киім. Ол әдетте екі немесе үш тікбұрышты матадан жасалған, содан кейін тігілген, таспалармен немесе матадан жасалған жолақтармен біріктірілген, басқа арналған тесігі және бүйірлері тігілген болса, қолға арналған тесігі бар кең, еркін киім. Дәстүрлі хуипильдер, әсіресе салтанатты хуипильдер, көбінесе арқа тігіш тоқыма станогында тоқылған матадан жасалады және матаға тоқылған өрнектермен, кестемен, таспалармен, тігістермен және тағы басқа әшекейлермен безендіріледі. Дегенмен, кейбір хуипильдер коммерциялық матадан да жасалады. Хуипильдің ұзындығы қысқа көйлектен бастап еденге жететін киімге дейін өзгеруі мүмкін. Дәстүрлі хуипильдің стилі, әдетте, киюшінің ұлты мен қауымдастығын көрсетеді, себебі әрқайсысының мата жасау және әшекейлеудің өзіндік әдістері бар. Салтанатты хуипильдер үйлену тойларына, жерлеу рәсімдеріне, жоғары дәрежелі әйелдерге және тіпті әулиелердің мүсіндерін киюге қолайлы. Хуипиль испандықтардың басып кіруінен заманалар бұрын жоғары да, төмен де әлеуметтік топқа жататын мезоамерикандық әйелдер киген. Ацтектер киімінің ерекше белгісі, ол әлі күнге дейін қолданылып жүрген ең көп таралған әйелдер киімі болып табылады. Ол көбінесе Мексиканың Чиапас, Юкатан, Кинтана-Роо, Оахака, Табаско, Кампече, Идальго, Мичоакан (онда оны хуаненго деп атайды), Веракрус және Морелос штаттарында кездеседі. Куэцалан қаласында 1949 жылы басталған "Huipil және кофе фестивалі" (Feria del Huipil y Café) жыл сайын өткізіледі.

Тарих

Ацтек империясын испандықтар жаулап алғаннан кейін және испандықтардың одан әрі кеңеюінен кейін, хуйпил сақталып қалды, бірақ басқа аймақтар мен Еуропадан келген элементтерді сіңіріп, өзгерді. Мысалы, Техуантепек аймағындағы хуйпилдер Филиппиннен әкелінген маталардың әсерінен Азиялық бейімдемелерді көрсетеді. Бұған қоса, отарлық дәуірде хуйпилді еуропалық юбкалар сияқты басқа киімдермен бірге кие бастады. Бұл киімнің өзін және оны қалай киюді өзгертіп, жаңаша пайдалануға әкелді. Кейбір жағдайларда хуйпил көлемі қысқарып, көбінесе көйлек емес, блузка ретінде қолданылатын болды. Осы аймақта хуйпил сондай-ақ, бетті жақтаған ұзын, кең және кейде көлемді бас киімге айналды.

Сипаттама

Хуйпил – бірнеше мата тігістерінен жасалған көйлек тәрізді киім. Ең көп қолданылатын материал – мақта, бірақ жүн мен жібек түрлері де кездеседі. Матаға енгізілген суреттерден басқа, кесте, лента, қауырсын, тілме және тағы да басқа әшекей элементтері де болады. Оахака штатының Охитлан қаласында чинантека әйелдері үш топқа бөлінген арнайы хуйпилдерді тойларда киеді. Біріншісі – "ғала" немесе "қызыл" деп аталады, бұл дәстүрлі тойлық киім болған. Бірақ, құны жоғары болғандықтан, оны аз отбасы ғана қол жеткізе алады. Екінші түрі – "паво", ол ерекше жағдайларда киіледі. Бұл бірінші түріне ұқсас, бірақ қызыл түсі азырақ және суреттері кішкентай. Үшінші түрі "pájaros y palomas" (құстар мен көгершіндер) деп аталады, ол ең арзан нұсқасы болып табылады және оны базарларда оңай табуға болады. Онда құстар мен басқа жануарлардың суреттері бейнеленген. Бұрын осы киім орта жастағы немесе одан үлкен әйелдерге арналған, бірақ қазір көптеген әйелдер оны киеді. Техуантепек аймағының жергілікті әйелдері екі хуйпил киюмен белгілі. Біріншісі – гүлдік ою-өрнектермен кестеленген қысқа барқыт хуйпил, ал екіншісі – арнайы жағдайларға арналған, көбінесе ақ түсті, ол бетті жауып, мойын мен иықтарды қамтиды. Хуйпилдің блузасы шамамен 60 см ұзындықты құрайды, ол заманауи еуропалық және тіпті азиялық стильдердің ықпалында жасалған, әдетте еуропалық стильдегі кең юбкамен бірге киіледі, ол да әшекейленген. Бас киім "huipil de tapar" (жабу хуйпилі) немесе биданиро деп аталады. Санта-Мария-Магдалена (Чьяпас) хуйпилдері құдайлардың, гүлдердің, бақалардың және мифологиялық маңызы бар басқа да бейнелермен толы. Сонымен қатар, ол тігіншінің жеке қолтаңбасы ретінде қызмет ететін символдар жиынтығын қамтиды. Магдалинаның салтанатты хуйпиліндегі суреттер ғаламды крест түрінде бейнелейді, онда оң жақ иығы шығысты, ал сол жақ иығы батысты көрсетеді. Оңтүстік кеудеде, ал солтүстік арқада бейнеленген. Киген кезде әйел әлемнің ортасына айналады. Бұл киімді жоғары әлеуметтік статусы бар әйелдер ғана киеді, сондай-ақ ол әулиелердің мүсіндерін кию үшін де қолданылады. Амузго хуйпилдері брокаттан жасалған. Амузго хуйпилдерінде жануарлар, өсімдіктер, геометриялық пішіндер және басқа да суреттерге негізделген күрделі суреттер бар. Кейбір суреттердің мәні жасырын, мысалы, екі үшбұрыштың бірігуі көбелекті бейнелейді, бірақ олардың барлығы да ерекше мағынаға ие. Чьяпас штатының Зинакантан қаласындағы салтанатты хуйпил өндірісі мен символикасымен ерекшеленеді. Ол ақ мақтадан жасалған, төртбұрышты немесе тік жақайып кесілген және түймемен бекітіледі. Кеуде аймағы қызыл сызықпен белгіленген, оның ішінде ақ, көк немесе жасыл жіппен бекітілген ақ тауық қауырсындары бар. Төменгі жиегі де сол материалдардан және түстерден жасалған. Бұл Мексикадағы испандықтарға дейінгі қауырсын өнерін пайдаланатын жалғыз киім. Бұл хуйпилді көбінесе тойларда киеді, өйткені ол бақытты некеге кепілдік береді деп есептеледі. Басқа ақ тойлық хуйпилдер Оахакадағы Пинотепа Насиональ, Чопан және Котцокон қалаларында кездеседі. Пинотепа Насиональдегі әшекей элементтеріне жануарлар, гүлдер, адамдардың суреттері, ою-өрнектер, айлар, күндер, балықтар мен жәндіктер жатады. Цотцильдердің салтанатты хуйпилдері испандықтарға дейінгі қауырсын өнерінің элементтерін сақтап қалған, көкірек және төменгі жиегінде ақ қауырсындар бар. Оахакадағы Окотепек және Кукила қалаларында, Микстек тауларында, суықтан қорғану үшін жүннен, ал мерекелік жағдайларда мақтадан жасалған хуйпилдер тігіледі. Оахакадағы Ялалтек хуйпилдері қарапайым, көкірек және арқа жағында әртүрлі түстермен және жиектерімен әшекейленген.