Кіріспе
1969 жылы түсірілген Федерико Феллини фильмінің түсірілген нұсқасы Келесі күні таңертең Энкольпий, Гитон және Аскилтус орта жастағы саудагер Лихастың қарақшы кемесіне тұтқындалады. Олар Рим императорының көңілінен шығу үшін жеткізілген тартымды жігіттердің бөлігі болып табылады. Лихас Энколпийді грек-рим күресінен таңдап алады және оны тез жеңеді. Лихас оның сұлулығына таңғалып, Энколпийді әйелі Трифананың батасымен некеге алады. Ұзақ сапардан кейін кеме императордың жеке аралына жетеді, бірақ оны узурпатордың қызметіндегі сарбаздар басып алады. Жасөспірім император өзін-өзі өлтіреді, ал сарбаздар кемеге отырып, Трифананың қанағаттанған көзі алдында Лихастың басын шауып алады. "Жаңа Цезарь" Римде қорқынышты жеңіс парадтарын өткізген кезде, Энколпий мен Аскилт сарбаздардан қашып, елге қарай жолға шығады. Олар иесі құлдарын босатып, жаңа императордан қашу үшін өз-өзіне қол жұмсап, тастап кеткен вилланы табады. Энкольпий мен Аскилт түнді үйде өткізеді және мұнда қалған африкалық құл қызмен махаббат жасайды. Әскерлер салт аттылармен иесінің мәйітін өртеп жіберу үшін аулаға кіргенде, екі дос саланы тастап қашады. Аскилтус нимфоманның талаптарын жабық арбада қанағаттандырады, ал Энкольпиус сыртта күтіп, әйелдің қызметшісінің Церера ғибадатханасында емдік қабілетке ие деп саналатын гермафродит жарты тәңір туралы сөйлескенін тыңдайды. Олар жалдамалы жауынгердің көмегімен екі адамды өлтіріп, құн алуға үміттеніп, гермафродитті ұрлап алады. Алайда шөлдегі күн сәулесінің әсерінен гермафродит ауырып, шөлден қаза табады. Ашулы жалдамалы жігіт екі жолдасын өлтіруге тырысады, бірақ оны жеңіп, өлтіреді. Әскерлер тұтқындаған Энкольпий лабиринтке тасталады және Момус, күлкі құдайының мерекесінде көрермендерді көңілдету үшін гладиатордың Минотауырына Тезеусті ойнауға мәжбүр болады. Глатиатор Энколпийдің мейірімді сөздері үшін өмірін сақтап қалған кезде, фестиваль жас жігітті Ариаднемен марапаттады, ол сезімтал әйелмен жыныстық қатынасқа түсуі керек, ал көпшілік қарап тұр. Энкольпийдің импотенттігі Ариаднаның алдында масқараланады. Евмолп оны Ерекшелік бағына алып кетуге ұсыныс жасайды, онда жезөкшелер оның импотенттігін емдейді, бірақ ем - бетімен жұмсақ қамшылау - өкінішке орай сәтсіз аяқталады. Фильмдегі әңгімелер ішіндегі екінші әңгімелерде Қуаныш бағының иесі Энкольпийге Оенотея туралы әңгімені баяндайды. Оның ұсыныстарын қабылдамағаны және оны қорлағаны үшін сиқыршы әдемі жас әйелді қарғайды: ол күндерін өзінің жыныс мүшелерімен ауылдың отшарына от жағумен өткізуі керек. Ендi Енколпий мен Аскилт өздерiн Енотеяның үйiне алып бару үшiн қайықшы жалдайды. Ескі әйелдің құрт ішіп, сәлемдегенін көрген Энкольпий жыныстық қабілетін Оенотея арқылы Жер Ана фигурасы және сиқыршы ретінде қалпына келтіреді. Аскилтті далада қайықшы өлтірген кезде, Энкольпий Солтүстік Африкаға бара жатқан Эумолптың кемесіне қосылуға шешім қабылдайды. Бірақ Евмолп сол арада қайтыс болып, оның өлексесін жеуге дайын болғандардың барлығын мұрагер етіп қалдырды. Энколпийдің соңғы және қатал мазаққа батылы жетпейді, бірақ капитан оны кемеге шақырады. Энкольпий өзінің кеме капитаны мен оның командасымен бірге кетіп қалғанын айтады. Оның сөздері Петрониус кітабындағыдай, аралдағы арал көкжиекте пайда болған кезде және фильм тасқындап жатқан қабырғадағы фильм кейіпкерлерінің фрескаларына кенеттен кесілген кезде, сөйлемнің ортасында аяқталады.
The next morning Encolpius, Gitón, and Ascyltus are imprisoned on the pirate ship of Lichas, a middle aged merchant; they are part of a consignment of attractive young men being delivered for the titillation of the reclusive Roman emperor. Lichas selects Encolpius for a Greco Roman wrestling match and quickly subdues him. Smitten by his beauty, Lichas takes Encolpius as his spouse in a wedding ceremony blessed by his wife, Tryphaena. After a long voyage the ship arrives at the emperor's private island, only to find it overrun by soldiers in the service of a usurper. The teenage emperor kills himself, and the soldiers board the ship and behead Lichas under Tryphaena's satisfied gaze. While "new Caesar" holds a fearsome victory parade back in Rome, Encolpius and Ascyltus escape the soldiers and make their way inland. They discover an abandoned villa, whose owners have freed their slaves and committed suicide to escape the new emperor. Encolpius and Ascyltus spend the night on the property and make love with an African slave girl who has stayed behind. Fleeing the villa when soldiers on horseback arrive in the courtyard to burn the owners' corpses, the two friends reach a desert. Ascyltus placates a nymphomaniac's demands in a covered wagon while Encolpius waits outside, listening to the woman's servant discuss a hermaphrodite demi god reputed to possess healing powers at the Temple of Ceres. With the aid of a mercenary, they kill two men and kidnap the hermaphrodite in the hope of obtaining a ransom. Once exposed to the desert sun, however, the hermaphrodite sickens and dies of thirst. Enraged, the mercenary tries to murder his two companions but is overpowered and killed. Captured by soldiers, Encolpius is released in a labyrinth and forced to play Theseus to a gladiator's Minotaur for the amusement of spectators at the festival of Momus, the God of Laughter. When the gladiator spares Encolpius's life because of his well spoken words of mercy, the festival rewards the young man with Ariadne, a sensual woman with whom he must copulate as the crowd looks on. Impotent, Encolpius is publicly humiliated by Ariadne. Eumolpus offers to take him to the Garden of Delights where prostitutes are said to effect a cure for his impotence, but the treatment—gentle whipping of the buttocks—fails miserably. In the second of the stories within a story in the film, the owner of the Garden of Delights narrates the tale of Oenothea to Encolpius. For having rejected his advances and humiliating him, a sorcerer curses a beautiful young woman: she must spend her days kindling fires for the village's hearths from her genitalia. Inspired, Encolpius and Ascyltus hire a boatman to take them to Oenothea's home. Greeted by an old woman who has him drink a potion, Encolpius falls under a spell where his sexual prowess is restored to him by Oenothea in the form of an Earth Mother figure and sorceress. When Ascyltus is murdered in a field by the boatman, Encolpius decides to join Eumolpus's ship bound for North Africa. But Eumolpus has died in the meantime, leaving as his heirs all those willing to eat his corpse. Encolpius has not the stomach for this last and bitter mockery but is nonetheless invited by the captain to board the ship. In a voice over, Encolpius explains that he set sail with the captain and his crew. His words end in mid sentence, as does Petronius's book, when a distant island appears on the horizon and the film cuts abruptly to frescoes of the film's characters on a crumbling wall.
Бейімделу
Петронийдің түпнұсқа мәтіні тек үзінділерде сақталған. 1967 жылы ауыр сырқаттан жазылған кезде Феллини Петронийді қайта оқып, жоғалған бөліктеріне, бір эпизод пен келесісі арасындағы үлкен кеңістіктерге қызығушылық танытты. Мәтіннің үзінділігі оны фильмде өткенді дәстүрлі түрде қайта жаңғырту тәсілінен асып түсуге итермеледі: көркемдік бейімдеудің кілті арман күйінің повестволық әдістерінде жатыр, ол арманның құпиялылығы, жұмбақтығы, әдепсіздігі, ерекшелігі және қайшылығы сияқты ерекше қасиеттерін пайдаланды. Критик Кристофер Шаррет Феллинидің «бейімдеуі сонымен қатар дереккөздің жеткіліксіздігін, әдебиет тарихындағы «үлкен идеялардың» мәдениетсіздігін ашады. Жанрлық фильм – бұл сындық бағдарламаны жүзеге асыру үшін ыңғайлы құрал, өйткені Феллини барлық осындай бейнелеуге тән, жасандылықты, «қабақтықты» көрсету үшін жанрлық троптарды жинақтайды». Феллинидің Петроний мәтініне енгізген маңызды өзгерістердің бірі – Энкольпий мен Минотаврдың лабиринттегі шайқасын қосу, осылайша Энкольпийді Тесеймен және санасыздыққа жасалған саяхатпен байланыстырады. Басқа да түпнұсқа сахналарға шөлдегі керуендегі нимфоманияға шалдыққан әйел, оның қайғылы күйеуі Аскилт пен Энкольпийге онымен қарым-қатынас жасағаны үшін ақы төлейді, сондай-ақ Церера ғибадатханасында жартылай құдай ретінде құлшынысқа алынған гермафродит кіреді. Екі басты кейіпкер мен жалдамалы сарбаз ұрлап әкеткен гермафродит кейіннен шөлде қайғылы өлімге ұшырайды, бұл Феллинидің бейімделуінде жаман белгі ретінде бейнеленеді, мұның ешқайсысы Петроний нұсқасында кездеспейді. Екі басты кейіпкер, Энкольпий мен Аскилт, тұрақты түрде пайда болғанымен, оларды қоршаған кейіпкерлер мен орындар күтпеген жерден өзгереді. Бұл қасақана үзінді әдісі Феллинидің түпнұсқа мәтінге және тарихтың өзіне деген көзқарасын көрсетеді және фильмнің қираған вилланың соңғы кадрында көрінеді, оның қабырғалары біз көрген сахналардың фрескаларымен боялған, құлап, тозығып, толық емес. Феллинидің Карл Юнгтің ұжымдық бейсаналық теориясына деген қызығушылығы арманға ұқсас ортада көптеген архетиптердің болуымен де көрінеді.
Өндіріс
Феллинидің жобасы сол жылы шыққан "Сатирикон" атты тағы бір фильммен бәсекелесті. Продюсер Альфредо Бини 1962 жылы "Сатирикон" атауын тіркеген еді. Феллини мен оның продюсері Альберто Грималди өздерінің фильмі бойынша жұмыс бастағанда, Бини өзінің нұсқасын режиссерлеу үшін Джан Луиджи Полидоромен келісім жасасты. Грималди Биниге қарсы бәсекелес фильмді тоқтатуға талап арыз берді, бірақ сотта жеңіледі; осының салдарынан Феллинидің фильмі оны ерекшелеу үшін "Феллини Сатириконы" деп аталды. Фильм түсіру негізінен "Cinecittà" студиясында, Данило Донати жобалаған декорациялар мен костюмдермен жүргізілді. "Фиумичино", "Латина" және "Понтин" аралдарындағы сыртқы түсіру алаңдары да пайдаланылды. Үңгір сахналары Римдегі Колизейдің астында түсірілді. Ко-сценарийші Бернардино Заппони Феллинидің қасақана түрде сәйкес келмейтін дубляж қолданғанын, оның салдарынан диалог актерлердің ерін қозғалысымен үйлеспейтінін атап өтті. Бұл оның фильмдегі шеттеу сезімін күшейту мақсатына сәйкес келеді.
Үй медиасы
Fellini Satyricon 1999 жылдың 7 қыркүйегінде 20th Century Fox Home Entertainment компаниясы VHS форматында шығарды. Кейін фильм Metro Goldwyn Mayer Home Entertainment компаниясымен 2001 жылдың 10 сәуірінде 1-ші аймақ үшін, ал 2005 жылдың 15 мамырында неміс нарығы үшін DVD форматында жарық көрді. 2015 жылдың 24 ақпанында The Criterion Collection компаниясы фильмді 4K сандық көшірме арқылы жаңадан қалпына келтіріп, А аймағы үшін Blu-ray және DVD форматында шығарды. Қалпына келтіру жұмысын фильмнің операторы Джузеппе Ротуно қадағалады. Екі нұсқада да фильмнің түпнұсқа трейлері, Айлин Лануэт Хьюздің "Феллини Сатириконының түсірілісі: Сахна артындағы күнделік" атты естеліктеріне аудиокомментарий, Гидеон Бахманның сағаттық "Ciao, Federico!" деректі фильмі, фильм режиссері Федерико Феллинимен жасалған архивтік сұхбаттар, 2011 жылы Ротуномен алынған жаңа сұхбат, классиктер Лука Канали мен Джоанна Паульдің фильмнің "Сатириконға" бейімделуі тақырыбындағы пікірталастары бар "Феллини және Петрониус" атты жаңа деректі фильмі, Look журналының фотографы Мэри Эллен Маркпен фильмнің түсірілім алаңындағы тәжірибесі туралы жаңа сұхбат, фильмге қатысты заттар галереясы, жаңадан жасалған ағылшын тіліндегі субтитрлер және автор, кинотанушы Майкл Вудтың жаңа эссесі бар буклет кіреді. Blu-ray нұсқасына ғана сығылмаған монофониялық дыбыр жолы қосылған. Жаңа Blu-ray және DVD мұқабасы мен ішкі плакатын Эдвард Кинселла салған, ал дизайнын Эрик Скиллман жасаған. 2015 жылдың 27 сәуірінде Eureka Entertainment компаниясы фильмді Ұлыбританияда Masters of Cinema сериясының бөлігі ретінде Blu-ray форматында шығарды, Criterion шығарылымы үшін жасалған 4K сандық көшірме негіз ретінде пайдаланылды. Бұл шығарылымға 36 беттік буклет және фильмнің түпнұсқа трейлері кіреді.
Италия
1969 жылғы 4 қыркүйекте 30-шы Венеция кинофестивалінде тұңғыш рет көрсетілген «Сатирикон» фильмі сыншылар тарапынан «таң қалған ұғымсыздық» күйінде жағымды пікірлер алды. Time журналы «әдетте сақтықпен келетін баспасөз өкілдері фильмге бес минут бойы тұрып шапалақтады» деп хабарлады. Феллинидің өмірбаяуын жазған Таллио Кезич «тікелей теріс пікірлер жоқ екенін» атап өтті. «Он жыл бұрынғы қатаң моральдық үгіттеулер енді сәннен шыққан сияқты». Corriere della Sera газетінің жағымды шолуында Джованни Граццини «Феллинидің Римi мектеп кітаптарында оқыған Римiмен ешқандай қатысы жоқ. Бұл тарихи уақыттан тыс, Петрониус баяндаған оқиғалар Феллинидің көлеңкелері арасында қайта жанданатын санасыздық аймағы. Оның «Сатириконы» ересектерге арналған ертегі арқылы жасалған саяхат. Феллини бұл ежелгі тұлғаларда өзінің адамдық және көркемдік күмәндерінің көрінісін тапқандықтан, адам баласының жалпы және мәңгілік жағдайы өмірдің шағын сәтте өткізіліп, көлеңкедей жоғалып кететінінде баяндала ма деп ойланады. Күндерін той-қуаныштарда өткізіп, жамандыққа берілген бұл ежелгі римдіктер өлімнен қорқып, оны жоюға тырысқан бақытсыз ұрпақтар еді». Кезич фильмді өзіне талдау жасаудың зерттеуі ретінде қарастырып, «Барлығы көрерменді ыңғайсыз сезінуге, оған ешқашан армандамаған өмірдің көріністерін алғаш рет көріп отыр деген сезім беруге бағытталған сияқты. Феллини өзінің фильмін «өткеннің ғылыми фантастикасы» деп сипаттады, бұл сол құлдыраған дәуірдегі римдіктерді ұшқыш тәрелкедегі таңғалыспен бақылап отырғандай көрінеді. Қызығы, объективтілікке ұмтылған режиссер психоанализді қажет ететіндей субъективті фильм жасады. Фильм ежелгі Римнің сенімді түсіндірмесін ұсына ма, әлде Петрониусты бейнелей ме деп талас-тартыс жасаудың қажеті жоқ: Петрониус мәтініне жақын немесе қандай да бір тарихи маңызы бар бөліктері ең таң қалдырмайды». Фильм Италия, Франция және Жапонияда сәтті көрсетілді. Фильм 42-ші «Оскар» сыйлығының «Ең үздік шетелдік фильм» номинациясына Италиядан кандидат ретінде ұсынылды, бірақ номинацияға ілікпеді. Келесі жылы Феллини «Ең үздік режиссер» номинациясына ие болды.
Америка Құрама Штаттары
Фильм Rotten Tomatoes сайтында 34 рецензия негізінде 76% рейтингке ие, орташа бағасы 6.8/10. Сайттың сын тұжырымында: "Эпизодтық және ерекше, "Сатирикон" ежелгі Римді гедонистік саяхатқа алып шығады, ол тарих кітаптарында емес, Федерико Феллинидің бірегей қиялында жатыр". Бірлескен өндірушілер инвестицияларын қайтаруға мүмікін болғандықтан, United Artists компаниясының басшылары Феллинидің американдық насихаттық туры барысында Нью-Йорк пен Лос-Анджелесте баспасөз және телеарналармен сұхбаттар ұйымдастыру арқылы оған "көбірек танылу" мүмкіндігін жасады. "Нью-Йорк Таймс" газетінің журналисі Винсент Канби үшін "Сатирикон" – "Феллинидің ең көрнекті фильмі, белгісіз галактика арқылы жасалған саяхаттың баяны". Роджер Эберт "The Chicago Sun Times" басылымында фильмді шедевр деп атады және оны 1969 жылғы 10 үздік фильмнің тізімінде 10-шы орынға қойды. Кейін ол фильмнің шын мәнінде шедевр екеніне көз жеткізбегенін айтты, бірақ 2001 жылы фильмге жоғары баға берді. Ол былай деп жазды: "Бұл бүгінгі күні көріп жүрген көптеген фильмдерден әлдеқайда амбициялы және батыл, сондықтан ол тек асығыс әрекет ретінде осы ұяң заманды ұятқа қалдырады". "Нью-Йорк Пост" газетінің тілшісі Арчер Уинстон үшін фильмнің классикалық, Петронийге қатысты негізі "күшті қазіргі заманғы параллельге" айналды. Ол өте әдемі түсірілген және қиялдағыдай, сондықтан қандай да бір себеппен оны көрмей қалсаңыз, өзіңізге зиян келтіресіз. Феллинидің өмірбаянын жазған Паркер Тайлер оны "барлық тарихтағы ең еркекке құштар фильм" деп мәлімдеді.