Жоғалған Такелма тілі: Орегонның байырғы халықтарының мұрасы
Takelma language
Текселма тілі – Орегон штатындағы Латвага, Текселма тайпалары мен Коу-Крик тобының жоғалған тілі. Э.Сапир зерттеген, соңғы сөйлеушісі 1934 ж. қайтыс болды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өліп кеткен түпкі американдық тіл, бұрын Орегон штатында сөйленген.
Extinct Native American language formerly spoken in Oregon
Такелма /t//ə/'/k//ɛ//l//m//ə/ тілі – АҚШ-тың Орегон штатындағы Латгава және Такелма халықтары, сондай-ақ Үстіңгі Умпкваның Коу Крик тобы сөйлеген тіл. Бұл тілді американдық неміс тіл білімі маманы Эдвард Сапир "Орегонның оңтүстік-батысындағы Такелма тілі" атты дипломдық жұмысында (1912) жан-жақты сипаттаған. Сапирдің грамматикасы және оның "Такелма мәтіндері" (1909) – тіл туралы маңызды мәліметтердің негізгі көздері. Екеуі де 1906 жылы тілді еркін сөйлей білген соңғы адам, тіл кеңесшісі Фрэнсис Джонсонмен (Такелма есімі Kʷìskʷasá:n) бірге жасалған жұмыстарға негізделген. 1934 жылы ол 99 жасында қайтыс болғаннан кейін тіл жойылып кетті. Қазіргі уақытта басылған дереккөздер негізінде ағылшын-Такелма сөздігі жасалып жатыр, мақсаты – тілді қайта жаңғырту.
Takelma /t//ə/'/k//ɛ//l//m//ə/ is the language that was spoken by the Latgawa and Takelma peoples and the Cow Creek band of Upper Umpqua, in Oregon, USA. The language was extensively described by the German American linguist Edward Sapir in his graduate thesis, The Takelma Language of Southwestern Oregon (1912). Sapir’s grammar together with his Takelma Texts (1909) are the main sources of information on the language. Both are based on work carried out in 1906 with language consultant Frances Johnson (Takelma name Kʷìskʷasá:n), who lived on to become the last surviving fluent speaker. In 1934, with her death at the age of 99, the language became extinct. An English Takelma dictionary is currently being created on the basis of printed sources with the aim of reviving the language.
Атауы
Тілдің ағылшын тіліндегі жиі қолданылатын атауы Та: kɛlm àʔn, Такельма халқының өздерін атауынан шыққан, ол "Руг өзенінің жағасында қоныстанғандар" деген мағынаны білдіреді.
The commonly used English name of the language is derived from Ta: kɛlm àʔn, the self name of the Takelma people, which means "those dwelling along the Rogue River (Ta: kɛlám)".
Жіктеу
Такельма Солтүстік Американың көптеген тілдік оқшауларының бірі деп қабылданады. 1909 жылы Сапир «Такельма тілі Солтүстік Американың ерекше тілдік тұқымдарының бірін көрсетеді» деп жазған. Кейін ол өз пікірін қайта қарастырып, Такельма тілін гипотетикалық Пеноутия тілдер отбасына жатқызды, бірақ бұл топтастыру қазіргі кезде кеңінен қалыптасқан деп есептелмейді. Жылдар бойы бірнеше тіл білімі мамандары Такельма мен басқа «Пеноутия» тілдері, әсіресе Калапуя тілдері арасындағы байланысты көрсететін дәлелдер ұсынды. Алайда, Тарпент пен Кендаллдың (1998, жарияланбаған) дәлелдерді қайта қарауы Такельма мен басқа тілдер арасындағы болжамды лексикалық және грамматикалық ұқсастықтардың бұрыс екенін көрсетті, және олар Такельманың шын мәнінде оқшау тіл екеніне тоқталды.
Takelma is accepted as one of the many language isolates of North America. Writing in 1909, Sapir stated that "the Takelma language represents one of the distinct linguistic stocks of North America". He later revised his opinion, and assigned Takelma to the hypothetical Penutian language family, a grouping that at present is not generally considered established. Over the years, several linguists have presented evidence which, in their view, linked Takelma to the other "Penutian" languages, in particular the Kalapuyan languages. A reexamination of the evidence by Tarpent and Kendall (1998, unpublished) however showed that purported lexical and grammatical similarities between Takelma and other languages were erroneous, and they concluded that Takelma is indeed an isolate.
Әуелі дауыстылар
Такельма тілінде алты дауысты дыбыс бар, олар ұзындығы бойынша ажыратылады: /a ɛ i o ʉ u/ және /a: ɛ: i: o: ʉ: u:/. /ɛ/ дауыстысы ашық, ал /o/ дауыстысы жабық. Сапир сонымен қатар жақын /e:/ дыбысының бар екенін айтады, мысалы, [la:le:tʰam] "сен болдың", [kane:hiʔ] "содан кейін" сөздерінде, ол бұл дыбысты /i:/ дыбысының (ешқандай шартқа бағынбаған) аллофоны деп есептейді.
Takelma has six vowel qualtities, with contrastive length: /a ɛ i o ʉ u/ and /a: ɛ: i: o: ʉ: u:/. The vowel /ɛ/ is open, /o/ is close. Sapir also notes the existence of close /e:/, as in [la:le:tʰam] "you became", [kane:hiʔ] "and then", which he considers to be an (apparently unconditioned) allophone of /i:/.
Грамматика
Такельма, көптеген американдық халықтардың тілдері сияқты, полисинтетикалық болып табылады, яғни көптеген түрлі морфемаларды біріктіріп бір сөз жасауға болады. Сондықтан бір ғана сөз ағылшын тілінде толық сөйлем түрінде берілетін көптеген мәліметті қамти алады. Мұндай құрылым көбінесе етістіктерге қосымшалар (аффикстер) жалғау арқылы жасалады.
Takelma, like many Native American languages, is polysynthetic meaning that one can link together many different morphemes to form a word. Therefore one single word can often contain a lot of information that in English would be portrayed in a full sentence. This is mainly done by adding affixes to verbs.
Дәйексөздер мен қосымша оқулар
"Умпква", "Төменгі Рог-Ривер" [Такельма] және "Калапооя" тайпаларының тілдерінің салыстырмалы сөздігі" (35 б., түпнұсқасы 1859 жылғы мамыр), Калифорния тілдер архиві.
Comparative vocabulary of the languages spoken by the 'Umpqua,' 'Lower Rogue River' [Takelma] and 'Calapooia' tribes of Indians" (35 pp., original dated May 1859), California Language Archive