Кіріспе

Рим императорларына табынушылық императорлар мен олардың кейбір отбасы мүшелерін Рим мемлекетінің құдайдан бекітілген билігімен (аукторитас) байланыстырды. Оның негізі римдік және грек үлгілеріне сүйеніп, Августтың ерте кезеңінде қалыптасты. Ол империяның және оның провинцияларының барлық аймақтарында жылдам тарады, қабылдануы мен көрінісі жергілікті жағдайларға байланысты айтарлықтай өзгерді. Августтың реформалары Римнің республикалық үкімет жүйесін дәстүрлі римдік тәжірибелер мен республикалық құндылықтарға негізделген, де-факто монархияға айналдырды. Принцепс (император) Рим әскерінің, Сенаттың және халықтың мүдделерін теңестіріп, этникалық құрамы әртүрлі империяда бейбітшілік, қауіпсіздік және гүлденуді сақтауға міндетті болды. Тірі императорға табынудың ресми ұсынысы оның лауазымын және билігін құдайлық мақұлдаған және конституциялық деп мойындады: оның Принципаты, демек, дәстүрлі республикалық құдайлар мен әдет-ғұрыптарға құрметпен қарауы керек еді. Бұл құрметке лайық деп танылған қайтыс болған император Сенат тарапынан мемлекеттік құдай (divus, көпше divi) деп жарияланып, апотеоз актісі арқылы жоғарылатылуы мүмкін. Апотеоз императорлық билеушілерге діни, саяси және моральдық баға беруге мүмкіндік берді, сондай-ақ тірі императорларға жақсы қаралған императорлық дивилердің тегімен байланысуға, ал нашар немесе лайықсыз ізашарларды олардан шығарып тастауға рұхсат берді. Бұл Неронның өлімінен және азаматтық соғыстан кейін Флавий императорлық династиясын құруда Веспасианға, ал Коммодтың қазасынан кейін Септимий Северан династиясын консолидациялауда пайдалы құрал болды. Императорлық табынушылық Римнің ресми құдайларының табынушылығынан ажыратылмайтын, олардың табынуы Римнің өмір сүруі үшін маңызды болды және оны елемеу – опасыздық саналды. Дәстүрлі табынушылық Деций мен Диоклетиан тұсында императорлық жаңғырту заңнамасының назар ортасында болды. Сондықтан, Константин I билікке келген кезде христиан дінінің күшеюі кезінде бұл мәселе теологиялық және саяси пікірталас ошағына айналды. Император Юлиан Римнің ресми діни тәжірибелеріне қолдаудың төмендеуін тоқтатуға күш жіберді, бірақ сәтті болмады: Теодосий I христиан дінін Римнің мемлекеттік діні ретінде қабылдады. Римнің дәстүрлі құдайлары мен императорлық табынушылық ресми түрде тоқтатылды.

Римдік

Бес ғасыр бойы Рим Республикасы, құдайлық және жартылай құдайлық монархиялармен қоршалған болса да, ешқандай тарихи тұлғаға немесе тірі адамға табынушылық жасаған жоқ. Римнің аңыздық патшалары оның билеушілері болған; оларды алып тастау арқылы республикашыл римдіктер қаланың негізін қалаушы Ромулды Куирин құдайымен теңестіре алатын, сонымен қатар республикалық бостандығын сақтай алатын. Сол сияқты, Римнің ата-бабалары Анейге Юпитер Индигес ретінде табынып келген. Римдіктер бірнеше құдайлар мен жартылай құдайларға табынып, барлық құдайлар адам ретінде пайда болды деген теорияны білген, бірақ республикалық дәстүрлер (mos maiorum) қатаң консервативті және монархияға қарсы болды. Римнің барлық лауазымдарын иеленген аристократтар, осылайша Сенаттың көп бөлігін құраған, ешкімді өздерінен жоғары деп танымады. Ешбір азамат, тірі немесе қайтыс болған, ресми түрде құдай деп есептелмеген, бірақ мемлекет тарапынан берілген құрметтер – тәждер, гүл шоқтары, мүсіндер, тақтар, шерулер – құдайларға да лайықты және құдайлыққа толы болды; шындығында, императорларға кейін мемлекеттік табынушылық берілгенде, ол Сенаттың жарлығымен жасалды, кез келген басқа құрмет сияқты. Ең жоғары құрметтердің бірі – жеңіске жету болды. Егер әскерлері оны император деп жарияласа, Сенат оған триумфты, Капитолийге шеруді тағайындайтын, онда жеңімпаз әскерлерінің арасында тұтқындар мен соғыс олжаларын көрсетті; заң бойынша, барлығы қарусыз болды. Жеңімпаз Римнің ежелгі патшаларынан мұра еткендей, құдайлық белгілері бар күймеде отырып, өзінің жеңісін Юпитер Капитолиноға арнап аяқтады. Кейбір ғалымдар триумфаторды сол күні патша немесе құдай (немесе екеуі де) болып көрінеді деп санайды, бірақ триумфальдық марапаттаудың жағдайы мен одан кейінгі рәсімдер оның мәртебесін шектеуге мүмкіндік берді. Оның жеке амбициялары қандай болмасын, оның жеңісі мен триумфы Рим Сенатына, халқына және құдайларына қызмет етті және олардың келісімімен ғана мойындалды. Алайда, жеке өмірде дәстүр кейбір адамдарды құдайларға жақын деңгейде қарауды талап етті; отбасылық азаматтардың төмендегілерінен жоғарыларына табынушылық тиесілі болды. Әр үйдің басшысы өз ата-бабаларының ұрпақ беру принципі мен қамқоршы рухын бейнеледі, оған басқалар табынуы мүмкін және оның отбасы мен құлдары ант берді; оның әйелі Юнона болды. Қамқоршысының клиенті оны "жердегі Юпитер" деп атауға құқылы болды. Өлгендер, жеке және топта, жер асты дүниесінің немесе өмірден кейінгі өмірдің құдайлары болды (Манестер). Грактардың анасы Корнелиядан келген хат сақталған, онда ол қайтыс болғаннан кейін ұлдары оны deus parens, ата-аналық (немесе тәрбиелеуші) құдай ретінде құрметтейтінін күтеді; мұндай адалдық кез келген адал ұлдан күтілді. Белгілі ру өзінің басшысына құдайлық ықпал мен құдайлық құрмет көрсетуді талап ететін. Өлім маскалары (имаголар) барлық атақты римдіктер үшін жасалып, олардың үйлерінің атриумдарында көрсетілді; олар отбасылық жерлеулерде олардың рухты болуын бейнелеу үшін қолданылды. Корнелияның әкесі және Ганнибалдың жеңімпазы Сципион Африканның маскасы Юпитердің ғибадатханасында сақталған; оның эпитафиясында (Эннийдің) ол көкке көтерілгені жазылған. Әскери немесе саяси құтқарушылар ретінде қаралатын адамдарға бағытталған ресми емес табынушылықтың бірнеше мысалдары бар. Б.з.д. 70-ші жылдары Испанияда римдіктер проконсул Метелл Пийді құтқарушы ретінде қарсы алды, өйткені ол өзінің "Халық адамдары" (populares) деп атаған топтың мүшесі болған римдік Серторий бастаған Лузитан көтерілісін басу үшін "құдайға арнағандай" құрбандық шағып, оны құттықтады. Бұл мерекелерді квестор Гай Урбин ұйымдастырды, бірақ олар мемлекеттік актілер емес еді. Метеллдің бұлардың бәрі ұнады, бірақ оның үлкен және діндар замандастары (veteres et sanctos) мұны мақтандылық пен төзімсіздік деп санайды. Жер реформаторлары Тиберий мен Гай Гракхты қарсыластары өлтіргеннен кейін, олардың жақтастары "жерге жығылып", "құдайлардың ғибадатханаларына барып тұрғандай" Гракхтардың мүсіндеріне күнделікті құрбандық шалып отырды. Гай Мариус тевтондарды жеңгеннен кейін, жеке азаматтар оған үй құдайларымен бірге тамақ пен сусын ұсынды; оны Ромул мен Камилдан кейін Римнің үшінші негізін қалаушы деп атады. Б.з.д. 86 жылы жол тоғысындағы ғибадатханаларда әлі де тірі Мариус Гратидианның мүсіндеріне хош иісті заттар мен шарап ұсынылды, ол ереуілдік реформалар арқасында Римдегі экономикалық дағдарысты жеңілдеткен, өзінің ерекше еңбегі үшін үлкен танымал болған ереуілдік реформалардың нәтижесінде үлкен танымал болды.

Грек тілінде

Римдіктер грек әлемінің үлкен бөлігін бағындырғанда, Римнің жоғары лауазымды өкілдері грек билеушілеріне берілгендей, құдайлық құрметке ие болды. Бұл грек қалаларының сыртқы билікке адалдығын жариялаудың қалыптасқан тәсілі еді; мұндай культ қалаларды Аполлонға немесе басқа да қасиетті күштерге мойынсұнғандай, патшаға бағынуға және құрмет көрсетуге міндеттеді. Пелопоннес соғысынан кейін Грекияны жеке басымен билеген спарталық генерал Лисандрға Ион қалалары табынып, оны құрметті санады; Плутархтың айтуынша, бұл грек тарихында билеушіге табынудың алғашқы мысалы болды. Сол ғасырда адамдарға құдайша табынудың ұқсас жағдайлары болды, бірақ кейбір билеушілер, мысалы Агесила, одан бас тартты. Гераклея тираны Клеарх Зевс сияқты киініп, өзін құдай деп жариялады; алайда бұл Гераклеялықтардың оны өлтіруіне кедергі болмады. Изократ Македонияның Филипп II-сі туралы, Персия империясын жеңгеннен кейін, оған құдай болудан басқа ештеңе жетпейтінін айтты; Амфиполь қаласы мен Афинадағы жекелеген қоғамдар оны осы жаулап алудан бұрын-ақ құлшылық етті; ол өзінің мүсінін, құдайша киінген күйде, он екі олимпиадалық құдайлардың қатарына қосты. Бірақ Филипптің ұлы, Ұлы Александр гректер арасында патшалардың құдайлығын қалыпты жағдайға айналдырды. Египеттіктер оны перстерді Египеттен қуғаннан кейін, фараон ретінде, демек құдай ретінде қабылдады; басқа халықтар да оны өздерінің дәстүрлі құдайлық немесе жартылай құдайлық билеушісі ретінде қабылдады. 324 ж. б.з., ол грек қалаларына өзін де құдай деп жариялауға бұйрық берді; олар оны көзге түспейтін бейтараптықпен орындады, бірақ келесі жылы оның өлімі туралы естігеннен кейін бүлік көтерді. Оның тікелей ізбасарлары, Диадохтар Александрға құрбандық шалып, өздерін патша деп жариялағанға дейін, өздерін құдайлар деп жариялады; олар өздерінің суреттерін монеталарға басты, гректер бұрын мұны тек құдайларға немесе қаланың символына ғана арнаған. Афиналықтар Димитрий Полиоркетпен одақтасқанда, Александрдың құдайға айналуынан он сегіз жыл өткен соң, оны Парфенонға Афинамен бірге орналастырып, оны басқа құдайлар естімейтін кезде оларды еститін қазіргі құдай ретінде мақтап ән шырқады. Александрдың замандасы Евгемер әлемнің қияли тарихын жазды, онда Зевс пен Грекияның басқа да құдайлары өздерін құдайларға айналдырған өлімді адамдар ретінде бейнеленді; Эний бұл туындыны екі ғасырдан кейін, Сципион Африканның кезінде латын тіліне аударған көрінеді. Египеттің Птолемейлері мен Селевкидтер өмір бойы құдайлықтарын жариялады; бұл оларға парсы және египеттік құдайлық патшалар дәстүрінің әсері тиген болуы мүмкін, бірақ Птолемейлер египеттік политеизмде, мысалы, фараон ретінде және гректерде бөлек культтарға ие болды. Барлық грек әулеттері де бірдей талаптар қоймады; Македония патшалары болған және Грекияның құрлықтағы бөлігіне үстемдік еткен Деметрийдің ұрпақтары Александрдың құдай екенін немесе оған табынуды талап етпеді (Птолемейлердің Ұлы Александрға табынуымен салыстырыңыз).

Гректер арасындағы римдіктер

Грекия әлемін жаулап алған римдік билер осы дәстүрге сәйкес келді; Олимпиада ойындары Зевске арналғандай, екінші Пуникалық соғыс соңында Сицилияны жаулап алған Маркус Клавдий Марцеллдің құрметіне ойындар ұйымдастырылды; оларды бір жарым ғасыр бойы басқа римдік губернатор өз құрметіне орын ашу үшін жойғанға дейін сақталды. Тит Квинций Фламининус Рим ықпалын Грекияға дейін кеңейткен кезде, оған арналған ғибадатханалар салынды және қалалар оның суретін өздерінің монеталарына түсірді; ол өзін Дельфидегі жазуда құдайға таңсық (изотеос) деп атады, бірақ латын тілінде емес, не Римде. Гректер сондай-ақ Рома қасиетті қызын ойлап тапты, оған Фламининуспен бірге табынуға болатын (олардың бірлескен культы 195 ж.б.д. куәландырылған); ол кейінгі Рим провинцияларында идеалданған римділіктің символына айналды және тұрақты байланысқа айналды, ал Марцелл немесе Фламиниус билікті бірнеше жыл ғана ұстауы мүмкін. Вифиния патшасы Прусий I Рим Сенатымен кездескенде, ол еңкейіп, оларды "Құтқарушы құдайлар" деп атады, бұл оның өз сарайындағы әдет-ғұрып болған; Ливий Полибийдің осы туралы айтқанынан қорқып, мұндай оқиғаның Рим дереккөздерінде ешқандай жазба жоқ екенін мәлімдеді. Гректер өздерінің римдік губернаторларына ғибадатханалар мен құрбандықтар жиі ұсынды, оған түрлі реакциялар болды. Цицерон басқа римдіктердің қызғанышын тудырмау үшін Рим Азиясының қалалық шенеуніктері өз ағасы мен өзіне ұсынған ғибадатханадан бас тартты, ол проконсул болғанда. Цицерон Киликияның губернаторы болған кезде, ол ешқандай мүсін, киелі орын немесе көлік қабылдамағанын мәлімдеді. Оның ізашары Аппий Клавдий Пулхер, киликиялықтар оған ғибадатхана салғанда, қатты қуанды, ол Клавдийдің билік мерзімі аяқталғанда аяқталмағандықтан, Клавдий Цицеронға хат жазып, оның аяқталғанына көз жеткізуді сұрады және Цицерон бұл мәселеде жеткілікті белсенді емес деп шағымданады.

Аралық нысандар

Римдіктер мен гректер адамдарға діни құрмет көрсетуді, бірақ бұл құрметтеушілерді құдай етпейтін жолдармен жасады; бұл алғашқы грек апофеозын жеңілдетті. Август ресми құдайлыққа жақындағанда ұқсас аралық формалар пайда болды. Гректер өлгендерді құдайлар санамаса да, оларға құрмет көрсетіп, құрбандық шалған, құдайларға арналғаннан өзге ритуалдарды қолданған. Гректер ерекше өлгендерді – қалалардың негізін қалаушылар және оларға ұқсастарды – батырлар деп атаған; ең қарапайым түрінде грек батырлар культы – әрбір құрметті грек отбасының жерлеу және ескерткіштері болған, бірақ қалалары оларға мәңгілік төлем жасаған. Көптеген батырлар ежелгі аңыздардың кейіпкерлері болды, бірақ кейбіреулері тарихи тұлғалар еді: афиналықтар Гармодий мен Аристогейтонды Афинаны тирандықтан құтқарған батырлар ретінде құрметтеді; сондай-ақ, Марафон шайқасында қаза тапқандарды да. Мемлекет қайраткерлері көбінесе батырларға айналмаған, бірақ Софокл – батыр Дексион ("Қабылдаушы") – драматург немесе генерал ретінде емес, афиналықтар Пелопоннес соғысы кезінде Асклепий культын қабылдағанда, Софокл Асклепийдің мүсінін ғибадатхана салынғанша сақтап қалғандықтан осылай аталды. Афиналық көшбасшы Хагнон Пелопоннес соғысына дейін Амфиполисті құрды; он үш жылдан кейін, Хагнон тірі болғанда, спарталық генерал Бразидас оны афиналықтардың билігінен босатты, бірақ осы процесте қаза тапты. Амфиполиттіктер оны батыр ретінде жерледі, оны қаланың екінші негізін қалаушы деп жариялады және Хагнонның құрметін жойды. Гректер де қалалардың негізін қалаушыларды тірі кезінде құрметтеген, мысалы, Хагнонды. Бұл осындай маңызды істер жасаған адамдарға да қатысты: Дион Сиракузада билік еткен кезде сиракуздықтар оған тирандарды басып тастағаны үшін "батырлық құрмет" көрсетті және Тимолеон үшін де осыны қайталады; мұны оның жақсы рухына (агатос даймон, агатодаэмон) табыну деп те атауға болады; әрбір гректің агатодаэмоны болған, ал гректердің амандасу рәсімі олардың агатодаэмондарына тост ұсыну болған. Тимолеон құтқарушы деп аталды; ол үйінде Фортунаға (Автоматияға) арналған ғибадатхана салды; оның туған күні, даймонының мерекесі мемлекеттік мерекеге айналды. Басқалары құдайлардың арасында қамқоршысы болғандықтан, құдайдың құрметіне ие болды деп есептеген. Мысалы, Алцибиад Эрос пен Кибеленің қамқоршылары болған; ал Гераклеялық Клеарх өзін "Зевстің ұлы" деп мәлімдеді. Александр Дионис пен басқа да құдайлар мен батырлардың қамқорлығын талап етті; ол Бактрада өзінің агатос даймонына және Диониске тост айтып, құрбандық шалған қонақасы өткізді, ол Александрдың ішінде болды (сондықтан мерекелеушілер тост үшін от пен құрбандық тасын емес, Александрға сәлем берді). Батырлық құрмет, адамның жақсы рухына құрмет көрсету, оның қамқоршы құдайларына табыну, ол қала құрған қаланың Фортунасына табыну және адамның өзіне табыну арасындағы шекараны анықтау оңай болмады. Бір нәрсе екіншісіне ауысуы мүмкін: Мысырда Александрға құдай және Александрияның негізін қалаушы ретінде табынылды; Птолемей I Сотер Птолемаистің негізін қалаушы ретінде жеке культқа ие болды, ол оның даймонына табынып, оған батырлық құрмет көрсетті, бірақ оның ұлының билік кезінде Александрдың діни қызметкерлері Птолемей мен Береникаға құтқарушы құдайлар (theoi soteres) ретінде табынды. Соңында, Филипп II сияқты, адам құдайлық өкілеттіктердің кейбіреулерін ғана қабылдауы мүмкін еді. Пергамның алғашқы Аталид патшалары құдайлар болмаған және өздерінің ата-бабалары ретінде Дионис Категемон культын қолдаған; олар өздерінің емес, бірінші ханзада Филетердің суретін монеталарға түсірген. Олар Селевкидтер сияқты, өздеріне есімді діни қызметкерді тағайындап, өздерін монетаға түсірген, бірақ олар өлім алдында құдайлар деп аталмаған. Пергам көбінесе Риммен одақтас болған, бұл Римнің осы тәжірибесіне әсер еткен болуы мүмкін.

Республиканың соңы

Рим республикасының соңғы онжылдықтарында оның басшылары конституциялық емес биліктерді үнемі өздеріне қабылдады. Мос майорум магистраттардың бірлесіп, қысқа мерзімге қызмет етуін талап еткен; екі консул болды; тіпті колониялар үш адамнан тұратын комиссиялармен құрылды; бірақ бұл жаңа басшылар билікті өздері ұстады және көбінесе жылдар бойы. Осы адамдар көбінесе ерекше құрметтерге ие болды. Жеңіс тойлары күннен-күнге сәнділеніп, жарқырады; Римнің алғашқы азамат соғысындағы бәсекелес басшылар Мариус пен Сулла әрқайсысы өздерінің есімдерімен аталатын қалалар салды; Сулла өзінің құрметіне Римнің өзінде, оның атын алып жүретін жыл сайынғы ойындар өткізді; Мариусқа деген бейресми құлшыныс одан да жоғары болды. Келесі буында Помпейге цирктегі ойындарға барған сайын жеңіс әшекейлерін киюге рұқсат берілді. Мұндай адамдар құдайлармен ерекше байланыста екенін де мәлімдеді: Сулланың қамқоршысы Венера Феликс болды, ал билігінің шыңында ол өз атына «Феликс» деген сөзді қосты; оның қарсыласы Мариус өзінің тағдыры бар және оны қарапайым адам өлтіре алмайды деп сенді. Помпей де Венераның жеке қамқорлығын талап етіп, оған ғибадатхана салдырды. Бірақ монархияға ұмтылудың бір бөлігі ретінде құдайға айналған алғашқы римдік Юлий Цезарь болды.

Дивус Юлиус

Ол өзінің туған-туыстарымен және құдайлармен жеке байланысы бар екенін айта алатын. Ол Юлия әулетінен шыққан, оның мүшелері «Эней мен оның анасы Венераның ұрпағы» екенін мәлімдеді. Оның әпкесі Юлияға арналған сөзінде Цезарь өзінің Анкус Марций мен Рим патшаларының, сонымен қатар Марстың ұрпағы екенін аңғартты. Сонымен қатар, жас кезінде Мариус оны Юпитердің арнайы діни қызметкері – фламен Диалис деп атады. Сулла бұл тағайындаманы жойды, бірақ Цезарь өзінің мансабының басында Римнің бас діни қызметкері – понтифекс максимус болды, ол ежелгі патшалардың көптеген діни міндеттерін орындады. Ол өмірінің жиырма жылдарын Жерорта теңізінің шығысындағы монархияларда өткізіп, Битинияны жақсы білді. Цезарь осы байланыстарды билікке жол ашу үшін пайдаланды, бірақ бәсекелестерінен артық емес, басқа артықшылықтарынан да жоғары емес. 69 ж. әпкесі Юлияның қорымдау рәсімінде Юлий Цезарь оның Рим патшаларынан шыққандығын айтып, өзінің де сондай тегінен екенін білдірді. Бірақ б.з.д. 45 ж. қарсыластарын жеңіп, Рим мемлекетінің толық бақылауын өз қолына алғаннан кейін, ол одан да жоғары мәртебеге көтерілді. Римдік азамат соғысы кезінде, б.з.д. 49 жылдан бастап ол Шығыс Жерорта теңізіне оралды, онда оны құдай және құтқарушы деп атады, Клеопатраның Птолемейлік Мысыр монархиясымен танысты. Клеопатра өзінің құдайлығына үлкен мән бергендіктен Клеопатра Тея деп аталды. Сонымен қатар, ол жаңа Сенатпен де жұмыс істеді. Сенаттың бекем тұтқасы бар қорғаушыларының көпшілігі Помпейге қосылды және олар Сенатта отырмады. Цезарь оларды өзінің жақтастарымен алмастырды, олардың көпшілігі Римнің ескі әдістеріне берілмеген, тіпті Италиядан да емес еді. Ол Римнен шығысқа қарай, мүмкін Александрияға немесе Илиумға (Трояға) билік пен байлықты деспотиялық жолмен көшіруді жоспарлаған деген қауесет тарады. Азамат соғысы кезінде ол Венераны өзінің қамқоршы құдайы деп жариялады: Фарсалия шайқасында жеңіске жетсе, Венера Виктрикске ғибадатхана салып беруге уәде берді, бірақ ол оны б.з.д. 46 ж. Венера Генатрикске салды, бұл атау оның оның ата-анасы, рим халқының анасы және «Табиғат туралы» поэмасында шақырылған құдай ретіндегі аспектілерін біріктірді. Жаңа Сенат сондай-ақ Цезарьдің жартылай құдай екенін жариялаған мүсінін орнатты, бірақ ол оны бұрып тастады, өйткені ол осылай мәлімдегісі келмеді. Помпейге берілгендей, жеңіс киімін киюге құқық алған Цезарь өзінің жеңіс лақтырылысын «қайда және қашан» болса да киді, бұл шаштығын жасыру үшін болды. Ол сондай-ақ, жеңіске жеткен күні жеңіске жеткен генералға арналған қызыл етік пен тога пиктаны («боялған», қызыл тоганы») жария түрде киген болуы мүмкін; бұл костюм сонымен қатар Римнің монархиялық дәуіріндегі діни «қасиетті рәсімдердің патшасы» (кейіннен понтифекс максимус), Монте-Альбано патшалары және мүмкін Юпитер Капитолинустың мүсінімен байланысты болды. Мунда шайқасында оның соңғы жеңісі туралы хабар Римге жеткенде, келесі күні қаланың негізін қалауды еске алу ойындары – Парилия өткізілуі керек еді; олар Цезарьге арналды, оны қаланың негізін қалаушы ретінде еске алу үшін. «Цезарьдің бостандығына» және «жеңілмеген құдайға» мүсіндер орнатылды. Оған халық есебінен ғибадатхана сияқты салынған үй берілді; оның бейнесі құдайлардың бейнелерімен бірге парадта жүрді; оның суреті монеталарға қойылды (римдік монетада тұңғыш рет тірі адам бейнеленді). 44 ж. басында ол parens patriae (елдің әкесі) деп аталды; оның Genius-ы заңды анттар қабылдады; оның туған күні қоғамдық мереке деп жарияланды; Квинктилис айы оның құрметіне шілде деп аталды (мамыр айы Юнонаның құрметіне аталды). Соңында оның арнайы діни қызметкері – фламен тағайындалды; біріншісі Цезарьдің көмекшісі, содан кейін консул Марк Антоний болды. Фламенге қызмет ету Цезарьді құдайлыққа ғана емес, сонымен қатар Квирин, Юпитер және Марс сияқты құдайлармен теңестіретін еді. Цицеронның жауалы есебінде, Римдегі тірі Цезарьдің құрметтері толыққанды құдайдың (илаһтың) құрметтері болды. Цезарьдің тірі құдай ретінде аты – әлі Сенаттың дауысымен бекітілмеген – Divus Julius (немесе мүмкін Юпитер Юлиус) болды; divus, сол кезде, поэзияға қолайлы deus-тың біршама архаикалық түрі болды, бұл жарқын аспанмен байланысты білдіреді. Римнің ежелгі патшаларының мүсіндерінің жанына оның мүсіні орнатылды: осымен ол Парфияға жоспарлаған экспедициясынан оралғаннан кейін, эллиндік стильде Римнің патшасы болуға ниеттенгендей көрінді; бірақ ол Сенатта сатқындыққа ұшырап, 44 ж. 15 наурызда өлтірілді. Ашулы, қайғыға батқан көпшілік оның мәйітін көру үшін және Марк Антонийдің жерлеу рәсіміне арналған сөзін тыңдау үшін Рим форумына жиналды. Антоний Цезарьдің құдайлығына жалбарынып, оны өлтіргендерге кек алуға ант берді. Осыдан кейін дювус Юлиусқа деген құлшылық пайда болды. Ол күшпен басып тасталды, бірақ Сенат Цезарьдің қысымына көніп, Цезарьді рим мемлекетінің құдайы деп мойындады. Оның жанының аспандағы кометасы «Юлий жұлдызы» (sidus Iulium) деп аталды, ал б.з.д. 42 ж. «Рим халқы мен Сенатының толық келісімімен» Цезарьдің жас мұрагері, оның туысы Октавиан, өзінің асырап алған әкесіне рәсімдік апофеоз жасады. 40 ж. Антоний дювус Юлиус фламені қызметіне кірісті. Дювус Юлиусқа арналған провинциялық құлшылық орталықтары (caesarea) Цезарьдің колонияларында, мысалы, Коринфте құрылды. Антонийдің қайтыс болған меценатына деген адалдығы Цезарьдің мұрагеріне дейін жетпеді: бірақ ұзақ созылған азамат соғысының соңғы маңызды әрекетінде, б.з.д. 1 тамызда Октавиан Акциумде Антонийді жеңді.

Рим патшасының мұрагері

30–29 жылдары Азия мен Вифинияның койнасы Октавианға "азат етуші" немесе "құтқарушы" ретінде табынуға рұқсат сұрады. Бұл Октавиан үшін жаңалық емес еді, бірақ оны қиын жағдайға түсірді. Ол халықшыл және дәстүрлі талаптарды қанағаттандыруы керек еді, ал олар жиі өте қайшы келуі мүмкін. Мариус Гратидианның халықтан қолдауы мен культы 82 ж.б. Сенаттағы жауларының қолынан болған ашық және керемет өлімімен аяқталды; сондай-ақ, Цезарьдің өлтірілуі енді тірі құдайлық пен өлім арасындағы мақтаншақты байланысты білдірді. 29 ж.б. Октавиан Цезарьдің кремацияланған жерінде Дивус Юлий храмын салды. Ол әкесін Рим мемлекетінің дивусы ретінде міндетті түрде, заңды және ресми түрде құрметтеген ғана емес. Ол Юлий жұлдызы арқылы "дүниеге келді" және сондықтан диви филиус (құдайдың ұлы) болды. Бірақ Цезарьдің сәтсіздікке ұшыраған жерінде Октавиан табысқа жетті: ол pax deorum (құдайлардың бейбітшілігі) мен "Август болжамы" арқылы Римді қайта құрды. 27 ж.б. ол жоғары дәрежелі Август атағына дауыс беріліп, қабылдады.

Август тұсында дін мен империя

Август өзіне ештеңе талап етпегендей және ештеңе жаңартпағандай көрінді: тіпті Дивус Юлиусқа арналған культтың да дәстүрлі діни табынушылықта құрметке лайық алдыңғы шаралары болды. Оның бірегей – және әлі де дәстүрлі – Сенаттағы орны, princeps немесе primus inter pares (теңдер арасында бірінші) рөлі, жақында болған азаматтық соғыстарға әкелген амбициялар мен бәсекелестікке тосқауыл қойды. Цензор және pontifex maximus ретінде ол құдайлардың және "Рим Сенаты мен халқының" (Senatus Populusque Romanus) еркімен mos maiores-ті жаңартуға моральдық міндетті болды. Трибун ретінде ол мемлекеттік шығындарды кеңпейілдікпен көтермеледі, ал Сенаттың princeps-і ретінде амбициялық ысырапшылықты шектеді. Ол азаматтық соғыс армиясының қалдықтарын таратып, жаңа легиондар мен жеке императорлық гвардияны (Преториан гвардиясы) құрды: саяси, әскери және діни биліктің жоғарғы эшелондарында әлі де бекініп тұрған патрицистер, кең ауқымды, империялық талантты эквестрлер резервімен біртіндеп алмастырылды. Сенаторлық мәртебе алғаш рет мұрагерлікке көшті. Қарапайым азаматтар мемлекеттік бюрократияның күрделі және иерархиялық жүйесін айналып өтіп, императорға тікелей жүгіне алатын, тіпті жеке азаматқа жүгінгендей. Императордың аты мен бейнесі кеңінен таралды – мемлекеттік монеталарда және көшелерде, құдайлардың ғибадатханаларында және олардың үстінде, әсіресе азаматтық және әскери әкімшілік соттарында және кеңселерде. Оның бейнесі куә ретінде, оның атымен ант берілді. Оның ресми res gestae (істері) 82 ғибадатхананы жөндеуін (б.з.д. 28 жылы), өмірінде Римде 14 басқа ғибадатхананы салу немесе жөндеуін, жаңа жол, сумен жабдықтау, Сенат үйі және театрлар сияқты азаматтық инфрақұрылымды жаңарту немесе салуды қамтыды. Ең бастысы, оның әскери басымдығы ұзаққа созылған және қасиетті бейбітшілікті әкелді, бұл оған император деген тұрақты атақты сыйлады және жеңісті императорлық құқыққа айналдырды. Ол мұның бәрін заң шегінде, жеке басының шабытымен, ашық емес қорқытулармен және өзін "тағы бір сенатор" деп мойындауы арқылы басқарған сияқты. Римде Августтың кеңсесі, кеңпейілділігі, auctoritas-ы және gens-і қаланың барлық заңдық, діни және әлеуметтік институттарымен байланысты болды. Егер "шет елдіктер" немесе жеке азаматтар оны одан да артық құрметтегісі келсе, бұл олардың құқығы еді, бірақ шамадан тыс емес; олардың адалдығын мойындауы оның өзінің моральдық жауапкершілігі мен жомарттығын көрсетті; "оның" императорлық кірісі ғибадатханаларды, амфитеатрларды, театрларды, моншаларды, фестивальдерді және үкіметті қаржыландырды. Бұл біртұтас принцип қазіргі кезде "императорлық культ" деп танылатын негізді қалады, ол көпмәдениетті империяда әртүрлі формалар мен басымдықтарда көрінетін болады.

Шығыс провинциялар

Шығыс провинцияларда мәдени дәстүр культтің жылдам және географиялық жағынан кең таралуын қамтамасыз етті, ол қазіргі Наджрандағы Август әскери бекінісіне дейін жетті. Жалпы алғанда, бұл провинциялар империяның императорлық және жергілікті культтердің ең кең және күрделі синтезін ұсынады, жеке және мемлекеттік бастамалар арқылы қаржыландырылады, тірі қолдаушыға тиіс құдай сияқты құрметтен бастап, Харландтың (2003) пікірінше, жеке қаржыландырылатын қоғамдық құпия ритуалдарға дейін. Рим Азиясындағы грек қалалары жоғары мәртебелі императорлық культ орталықтарын (неокораттар) салу құрметі үшін бәсекелесті. Ефес пен Сардис, ежелгі қарсыластар, біздің заманымыздың 3-ші ғасырының басына дейін екі-екіден ғибадатханаға ие болды, содан кейін Ефеске император Каракаллаға қосымша ғибадатхана салуға рұқсат берілді. Ол қайтыс болғаннан кейін, қала қысқа ғана уақытқа созылған, діни формальдылықтарға байланысты өзінің атақты артықшылығынан айырылды. Шығыс провинциялары императорлық үй мен отбасының құдайлық ізгілік пен моральдық тазалықтың ресми үлгілері екендігіне нақты дәлелдер келтіреді. Пергам, Лесбос және Кипр сияқты орталықтар Август пен императрица Ливияға құлшылық құрмет көрсетті: Кипр күнтізбесі Август отбасының барлық мүшелеріне, олардың ата-бабаларының құдайларына және римдік-грек пантеонының ірі құдайларына әр айды (және, болжам бойынша, культ практикасын) арнап құрмет көрсетті. Монеталар Теа Ливияны Гера мен Деметрмен, ал Үлкен Юлияны Венера Генетрикспен (Афродита) байланыстырады. Афинада Ливия мен Юлия Хестиямен (Вестаға тең) құрметті бөлісті, ал Гайдың есімі Ареспен (Марс) байланысты болды. Бұл шығыс байланыстары Августтың өмірлік кезеңінде жасалды – Ливия Римде қайтыс болғаннан кейін біраз уақыт өткен соң ғана ресми түрде құлшылыққа алынды. Шығыс императорлық культының өз өмірі болды. 280 жылы, император Пробтың билігінде және Диоклетиандық қудалаулар басталмас бұрын, Луксор ғибадатханасының бір бөлігі императорлық культ шіркеуіне айналдырылды.

Батыс провинциялар

Батыс провинциялары Цезарьдің Галл соғыстарынан кейін ғана "латынға айналдырылды", ал көпшілігі грек-рим мәдени аясынан тыс қалды. Бірақ ерекшеліктер де болды: Полибий республикалық Ибериядағы Жаңа Карфагеннің бұрынғы меценаты туралы "құдай деңгейіне көтерілген" деген әңгіме айтады. 74 ж.б.д., Ибериядағы римдік азаматтар Серторийға қарсы жеңіске жетеді деген үмітпен Метелл Пиусқа "өлімнен асқан" деп құрбандық шақты. Әйтпесе, Батыста императорлық культті римдік фактор ретінде қабылдау үшін монархиялық құдайлық немесе грек койнасына саяси үлгілердің жергілікті дәстүрлері болған жоқ. Батыс провинциялық кеңестер императорлық культтің тікелей нәтижесі ретінде пайда болды, ол римдік үлгідегі жергілікті әскери, саяси және діни дәстүрлерді біріктірді. Бұл үшін тек варварлық элитаның өзін және өз қауымдастықтарын "римдіктерге айналдыруға" дайын болуы қажет еді. Августқа арналған алғашқы белгілі Батыс аймақтық культы оның рұқсатымен б.з.д. 19 ж. Солтүстік-Батыс ("Келттік") Испанияда құрылды және әскери негізін қалаушы Л. Сестий Албаний Куириналистің құрметіне arae sestianae деп аталды. Одан көп ұзамай, б.з.д. 12 немесе 10 ж., батыстағы алғашқы провинциялық императорлық культ орталығы Друз Галлия Коматаның жаңа үш бөлімді әкімшілік бөлінісінің орталығы ретінде Лугдунумда құрылды. Лугдунум ресми Батыс культі үшін Рим провинциялық өзін-өзі танудың үлгісін белгіледі, ол әскери-әкімшілік орталықтарды құруға бөлінді. Бұл орталықтар жаңа Принципаттың тұрақсыз, "варварлық" Батыс провинцияларында стратегиялық тұрғыдан орналасқан және императорлық отбасының бір мүшесін қоспағанда, барлық жағдайда әскери қолбасшылармен ашылды. Лугдунумның үлкен императорлық культ кешеніндегі Араның (алтарының) алғашқы діни қызметкері – провинциялық элитаның галлысы, римдік азаматтыққа ие болған және діни лауазымы арқасында өзінің провинциялық кеңесінің жергілікті басқаруына қатысуға құқылы болған Каиус Юлий Веркондаридубн болды. Сенаттық мәртебеге жетпесе де, және әлдеқайда дәстүрлі римдік фламиндерінің өмір бойына сақталатын діни лауазымдарынан айырмашылығы, жыл сайын сайланатын лауазым болғандықтан, императорлық провинциялардағы діни қызметкерлік дәстүрлі римдік cursus honorum-ға провинциялық балама ұсынды. Культтан бас тарту римдіктерді, діни қызметкерлерді және азаматтықты қабылдамады; 9 ж.б.д. Сегимунд, кейін Колония Клаудия Ара Агриппинциум (қазіргі Германиядағы Кёльн қаласында орналасқан) императорлық культының діни қызметкері, өзінің туысы Арминийдің бүлігіне қосылу үшін діни қызметкерлік белгілерін тастап кетті немесе жойды.

Рим Африкасының батыс провинциялары

Бастапқы Принципат дәуірінде "Маразгу Августусқа арналған" деп жазылған құрбандық тасы Аугусттың жоғарғы билігімен жергілікті ежелгі Ливиялық (бербер) құдайды байланыстырады. Африка Проконсулярының сенаторлық провинциясында Dii Magifie Augusti құрбандық тастары (Поттердің сөзіне сүйенсек) бір уақытта жергілікті де, әмбебап та болған құдайды көрсетеді, оның жергілікті ерекшелігі Императорлық дивус немесе құдайға сіңірілмеген не қосылмаған. Рим мен Дивус Августқа арналған екі ғибадатхана белгілі: біреуі Тиберий тұсында Лептис Магнада, екіншісі (Юлий-Клавдий дәуірінде) Мактарда. Карфагендегі үшінші ғибарат империяның өте басында Генс-Аугустаға арналған.

Юлий-Клавдиан

Ол өзінің асырап алған ұлы Тиберийді князь рөліне дайындап, оны Сенатқа лайықты мұрагер ретінде ұсынған кезде де, Август династиялық биліктің дұрыстығына күмән келтіргендей көрінеді; алайда, бұл оның жалғыз мүмкін болған жолы еді. Август қайтыс болған кезде, Сенат оны құдай деп жариялады, ал оның денесі салтанатты түрде өртелді; оның жаны аспанға көтеріліп, асырап алған әкесімен бірге Олимпиада құдайларының қатарына қосылды; оның күлі Императорлық мавзолейге қойылды, онда оны (содан кейін оның ұрпақтарын) императорлық есімдерімен, құдай ретінде емес, әдеппен таныстырды. Августтан кейін Римнің билік иелеріне арналған жаңа табынушылықтар императорлық үйімен байланысты болды. Оның өлімінен кейін Сенат талқылап, Тиберийді "қызметтегі еңбегімен дәлелденгені үшін" князь деп жариялаған және оған Август есімін және атағын берген заң қабылдады. Тиберий императорлық дәрежесі мен атағын көңілсіздікпен қабылдады. Ол өзінің қабілетті және тиімді әкімші екенін дәлелдесе де, өзінің алдыңғысының ерекше күші мен харизматикасына жете алмады. Рим тарихшылары оны мұңды және сенімсіз деп сипаттады. Өзін-өзі кемсіткендей, ол шын жүректен әкесінің табынуын көтермеледі, ал өзінің табынуын қабылдаудан бас тартты. Ұзақ сонардан кейін ол 26 жылы Смирнада өзіне және Сенат рухына арналған жалғыз ғибадатханаға рұқсат берді; он бір қала осы құрмет үшін қызу және тіпті зорлық-зомбылықпен бәсекелесті. Оның жеке auctoritas-ының болмауы императорлық үйге, Сенатқа және оның арқылы мемлекетке преториандық ықпалдың күшеюіне мүмкіндік берді. 31 жылы оның преториандық префекті Сеян – енді іс жүзінде басқарушы – Тиберийдің ұлы және мұрагері Друздың өліміне қатысқан деп айыпталды және халық жауы ретінде өлім жазасына кесілді. Умбрияда императорлық діни қызметкер (sevir Augustalis) "Рим халқының ең қасіретіне ұшыраған жауының жойылуымен Рим есімінің мәңгілігі үшін туған Тиберий Цезарь Августтың қамқорлығын" еске алды. Критте "Тиберий Цезарь Август пен Сенаттың нумендері мен көрегендігі" үшін алғыс айтылды, бірақ оның өлімінен кейін Сенат пен оның мұрагері Калигула оны ресми түрде құдай етпеуді шешті. Калигуланың билігі Август "Республикасының" заңдық және моральдық қайшылықтарын ашты. Оның мұрагерлігін заңдастыру үшін Сенат оның рөлін конституциялық тұрғыдан анықтауға мәжбүр болды, бірақ императордың тірі рухына арналған рәсімдер мен құрбандықтар оның конституциялық тұрғыдан шексіз өкілеттіктерін мойындады. Князь жеке өзін-өзі ұстап тұру және әдептілік арқылы ғана бірінші теңдес рөлін атқарды. Калигуланың екеуінен де кемшіліктері бар екені анық болды. Ол өзінің рухына деген табынуды өте маңызды деп есептеді және құдай – немесе одан да дұрысы, олардың бірнешеуін ойнауды ұнатты. Алайда, оның үлкен құдайлардың кейіпкерлері ретінде танымал және жиі келтірілетін бейнелері олардың табынушылықтарындағы діни қызметкерлігін, шоқтандыруға деген құштарлығын және жеңіске жету киімін киюге бейімділігін немесе жай ғана психикалық ауруды білдіруі мүмкін. Оның жоспарлары қандай болса да, оның Римдегі тірі құдай ретінде ресми табынуына немесе мемлекеттік құдайларды ауыстыруына ешқандай дәлел жоқ, сондай-ақ оның провинциялық табынуында үлкен ауытқулар немесе жаңалықтар жоқ. Оның өз қарындасы Друзилламен жыныстық қатынасы және оның өлімінен кейін құдайлануы кейінгі тарихшылардың жеккөрушілігін тудырды; Калигула өлгеннен кейін оның құрметіне жай ғана көмескілеуге рұқсат берілді. Оның сенаторлардан табынушылық ақысын талап еткені жеке табыну және элитаның жеке басын қорлау белгісі болды. Калигуланың өлімге әкелген кінәсі - оны өлтірген жоғары әскери шенеуніктерді қоса алғанда, "қадірлі адамдардың барлығын қасақана қорлауы немесе ренжітуі" болды. Оның билік еткен кезеңінің тарихы оның құдайды қастерлемейтінін көрсетеді. Бәлкім, тек қана оның емес: 40 жылы Сенат "император тіпті Сенат үйінде де биік платформада отыруы керек" деп жарлық шығарды. Ол императорлық үйге және оған қарсы әрекет еткендерге келтірілген залалдың мөлшерін азайту үшін әрекет етті және Калигуланың қоғамдық ескерткіштерін жасырын түрде алып тастады. Клавдий Калигуланың преториандық күзетшілері император етіп таңдады және өзінің позициясын әскерилерге ақшалай төлемдермен (donativa) нығайтты. Сенат бұл шешімді ратификациялап, қорлықпен келісуге мәжбүр болды. Клавдий Цезарь деген атауды қабылдады, Августтың әйелі Ливияны оның өлімінен 13 жыл өткен соң құдай етті және 42 жылы "елдің әкесі" (pater patriae) атағын алды, бірақ император мен Сенат арасындағы қарым-қатынас жөнделмейтіндей көрінді. Клавдий Калигуланың артықшылықтарын көрсетпеді. Ол өзінің рухына табынуға толығымен бас тартқандай көрінеді: бірақ табынуды ұсыну оны ұсынғандардың жоғары мәртебесін және князьдің ерекше мәртебесін мойындады – Клавдийдің жиі бас тартуы Сенатқа, провинциялықтарға және императорлық кеңсеге қарапайымдықсыздық ретінде қабылдалуы мүмкін. Ол өзінің сенген бостандықтарын императорлық прокураторлар ретінде тағайындау арқылы дәстүрлі иерархияны одан әрі ренжітті; императорға ең жақын адамдар оған жақындығы арқасында жоғары мәртебеге ие болды. Оның Британияны басып алғаннан кейін өзінің табынуына арналған жалғыз ғибадатханаға рұқсат бергені болжануда. Ғибадатхана әрине болды – ол провинцияның негізгі колониясы Камулодунумда (қазіргі Колчестер) орналасқан және 60 жылы Будик көтерілісі кезінде британдық ашудың ошағы болды. Бірақ ондағы тірі Клавдийге табыну өте күмәнді: ол бұрын Александриялық табынушылық құрметін "вульгарлық" және құдайсыздық деп қараған және тірі императорларға табыну алтарлармен (arae) байланысты болған, ғибадатханалармен емес. Бұл британдық құрметтің оның император ретіндегі құндылығына жасалған қатал әдеби үкім болуы мүмкін. Республикалық нормаларға деген сырттай құрметіне қарамастан, ол өзінің сыныптастары тарапынан қабылданылмады, ал Сенеканың құлшыныс жасайтын Нерондық фантастикасында Рим құдайлары оны құдай ретінде қабылдамайды – ең болмаса, қатыгез британдықтар одан да сенімді болуы мүмкін. Шындығында, олар одан да наразылық білдіріп, көтеріліске шықты, бірақ бұл Клавдий құдайына қарсы емес, қатыгез зорлық-зомбылық пен оның ғибадатханасы білдірген қаржылық жүктемеге қарсы болды. Клавдий 54 жылы қайтыс болды және оның асырап алған ұлы және мұрагері Нерон оны құдай етті. Көрінетін маңызды жобадан кейін, құдай Клавдий Римнің жаман танылған Целий төбесіндегі ғибадатхананы алды. Фишвик атап өтеді, "осы орынның зұлым юморы білушілерге естен шыға қоймас, Клавдийдің Британиядағы ғибадатханасының орналасқан жері (оның "қасіретті жеңісінің" себебі) осыдан да болуы мүмкін". Билікке келгеннен кейін Нерон Клавдийдің табынуын тоқтатып, аяқталмаған ғибадатхананың үстіне Домус Ауреанды салды, өзінің құлшыныс және көркемдік бейімділіктеріне берілді және өзінің рухына Рим халқының әкесі ретінде табынуға рұқсат берді. Сенаторлардың оған деген көзқарасы көбінесе теріс болды. Ол әскери төңкеріс арқылы құлатылды, ал оның қайтыс болған әйелі Поппея мен нәсілдік қызы Клавдия Августаға арналған табынушылық институттары тасталды. Әйтпесе, ол, әсіресе Шығыс провинцияларында, танымал император болды. Тацит Сенаттың Неронға тірі құдай ретінде ғибадатхана салу туралы ұсынысын "құдайлық құрмет өлгеннен кейін ғана императорға беріледі" деген алапаттық белгісі ретінде қарады.

Флавий

Неронның өлімі императорлық биліктің аяқталуын көрді, бұл ежелгі Римнің (патрицийлер мен сенаторлардың) отбасыларына тән артықшылық болатын. Бір шатас жылдың ішінде билік төрт императордың арасында зорлықпен ауысты. Алғашқы үшеуі өздерінің генийлеріне табыну культін жариялады: соңғы екеуі Неронды қайта орнатуға және оны дивусқа көтеруге тырысты. Төртіншісі, Веспасиан – Реатеден шыққан атты әскер ұлы – Флавий әулетін Август үкімшілігінің үлгісіне оралу арқылы бекітті және дивус Юлийге императорлық табынуды жаңартты. Веспасиан бұрынғы Юлий-Клавдий әулеті сияқты өзінің билігін дәлелдей алмады, олар өз тегін Юлий Цезардың құдайлық ата-тегіне дейін жеткізе алды. Өздерінің тегін кез келген римдік құдайға байланыстыра алмағандықтан, Веспасиан басқарған жаңа Флавий әулеті императорлық құдайлық дәстүрге бейім халықты басқару үшін жаңа саясатты орнатуға тиіс болды. Веспасиан римдік дәстүрді «қайта жаңғыртуы» және өзінің билігінің августық қарапайымдылығы үшін құрметке ие болды. Ол мемлекеттік культті genio populi Romani (Рим халқының рухына) арнады, сенаторлық «республикалық» құндылықтарды құрметтеді және Неронның тәжірибесін жоққа шығарды, 75 жылы күн құдайына арналған (немесе қайта арналған) Неронның Колоссының басын ауыстырған немесе қайта кескен болуы мүмкін. 70 жылы Иерусалимдегі ғибадатхананың қирауынан кейін, ол бұрын яһудилер ғибадатхананы күтіп-ұстау үшін төлеген, бірақ қазір оны «және олардың Құдайына» Юпитер Капитолинусқа қайта бағытталған дидрахмонды енгізді. Бұл салықты төлейтін яһудилер императорлық мемлекеттік құдайларға табынудан босатылды. Алайда, оны ұсынғандар өз қауымдастықтарынан шеттетілді. Веспасиан өзінің алдағы табынуына құрғақ көңілмен қараған сияқты: Суетонийдің айтуынша, оның соңғы сөздері «puto deus fio» («Мен құдайға айналып бара жатырмын деп ойлаймын») болды. Веспасианның ұлы Тит екі жыл сәтті билік етіп, кейін табиғи себептерден қайтыс болды. Ол құдай деп жарияланды және оның кіші інісі Домициан оны алмастырды. Таққа отырғаннан кейін екі апта ішінде Домициан билеуші императордың генийіне табынуды қалпына келтірді. Ол әлі де даулы тұлға болып қала береді, императорлық құжаттарда қолданылған «ұстаз және құдай» (dominus et deus) сөздерінен көрініп тұрғандай, өзін тірі дивус деп атаған санаулы императорлардың бірі ретінде сипатталады. Алайда, Домицианның титулды жеке пайдалануы, оны ресми түрде немесе оған табыну кезінде қолдануы, оның монеталарында немесе оның мемлекеттік табынуына қатысты Арваль актілерінде кездеспейді. Бұл тек оның кейінгі билігінде пайда болды және оның өз прокураторлары бастап, қолданды (олар Клавдий дәстүрінде оның бостандық алған құлдары болды). Кез келген басқа pater familias және меценат сияқты, Домициан өзінің кеңейтілген отбасына, оның ішінде құлдарына, босатылғандарына және клиенттеріне «ұстаз және құдай» болды. Плинийдің Капитолийде Домицианға құрбан шалу туралы сипаттамалары тірі императорларға берілген мүлдем ерекше емес «жеке және бейресми» рәсімдерге сәйкес келеді. Домициан дәстүрлі, қатал және репрессивті болды, бірақ әскерилер мен жалпы халық арасында құрметке ие болды. Ол Августқа құлшылық етті және оған еліктеуге тырысқан болуы мүмкін, бірақ сенатты Август идеологиясы талап еткен ойдан шығарылған теңдес ретінде емес, клиенттер мен төменгілер ретінде қарауда Калигула сияқты тактисіз қателік жасады. Оның өлтірілуі оның сарайынан жоспарланып, жүзеге асырылды, ал оның есімі ресми түрде, бірақ жүйесіз түрде жазулардан өшірілді.

Нерван-Антонин

Сенат қартайған, баласыз және, көрінетіндей, император болуға құлшынбаған Нерваны таңдады. Нерваның Юлий Клавдий және Флавий әулеттерімен ұзақ жылдардан бері туыстық және консулдық байланыстары болған, бірақ ол қауіпті түрде жұмсақ және шешім қабылдауға кешігіп отыратын принцепс болып шықты: ол Траянның пайдасына тақтан басқа білуге көндірілді. 100 жылы Плиний Кішінің императорға арналған мақтауында империяның барлық аймақтарында сенаторлық билік пен мәртебенің қайта жаңғыруы туралы айтылады, бірақ императордың қарапайымдылығын мақтағанмен, Плиний осы автократиялық сыйдың осалдығын жасырмайды. Траянның өте қабілетті азаматтық және әскери басшылығымен императорлық билік құдайлық тәртіптің жердегі өкілі ретінде көбірек түсіндірілді. Ол римдік императорлық қасиеттердің берік үлгісіне айналды. Император Адрианның испания-римдік тегі мен эллинизмге көзқарасы императорлық культтің бағытын өзгертті. Оның стандартты монеталары әлі де гений поПули Романимен байланысты, бірақ басқа монеталарда оның Геркулес Гадитанмен (Гадтың Геркулесі) байланысы және Римнің грек өркениетін императорлық қорғауы көрсетіледі. Еске алу монеталарында ол провинциялық құдайларды "көтеріп тұрғанын" (осылайша провинцияларды көтеріп, "қайта жаңғыртады") көрсетеді; ол грек Писидиясындағы Сагалассосты империяның жетекші императорлық культ орталығы ретінде ілгерілетті және 131-132 жылдары тек грек Панхелленионын демеушілік етті. Ол жас сүйіктісі Антиностың өліміне "әйелдей жылап", оның апотеозын ұйымдастырды. Дионың айтуынша, Адриан осы эмоционалдық әрекеті үшін күлкіге қалдырылды, әсіресе ол өз қарындасы Паулинаның апотеозын оның қайтысынан кейін кешіктіргендіктен. Антиностың культы, әсіресе Шығыс провинцияларында, ұзақ өмір сүріп, адалдық танытты. Битиния, оның туған жері ретінде, оның суреті Каракал (211-217) билік құрған кезеңге дейін монеталарда бейнеленді. Оның халық арасында кең таралған культы 4-ғасырға дейін өркендеді, сол кезде ол христиандық poleмикада "пagan табынуының қамшысы" атанды. Воут (2007) оның қарапайым шығу тегі, мерзімінен бұрынғы өлімі және теос ретінде "тірілуі", сондай-ақ кейінгі зерттеулерде Аполлон, Дионисий/Бакх және кейіннен Озирис бейнелерімен және діни функцияларымен байланысы туралы айтады. Римде ол екі қалған үш жазуда теос болды, бірақ ол "жоғары құдайлармен" араласу үшін тікелей тілектерді қабылдауға мүмкіндік берген батырлар культымен тығыз байланысты болды. Адриан Бар-Кохба көтерілісінен кейін Яһудеяда өзінің және Юпитердің императорлық культын орнатты. Оның әйелі Вибия Сабина одан бұрын қайтыс болды. Екеуі де құдайға айналды, бірақ Адрианның жағдайын оның ізбасары Антонин Пий қорғауға мәжбүр болды. Марк Аврелийдің ұстазы Фронто императорлық портреттердің жеке және қоғамдық өмірдің барлық салаларында кең таралғандығының ең жақсы дәлелін ұсынады. Жеке императорға табынудың дәлелі осы дәуірде де, басқа дәуірлерде де аз болғанымен, Фронтоның хаттары тірі императордың гений культының ресми, үй және жеке практика ретінде, осы және басқа кезеңдерде диваларға табынудан гөрі жиі кездесетінін көрсетеді. Марк ұлы Коммод өзін-өзің баптауға, оңай популизмге және сүйіктілердің билігіне берілді. Ол өзінің билігін "алтын ғасыр" деп сипаттап, өзін Римнің жаңа Ромулы және Римді "қайта құрушысы" деп атады, бірақ Сенатқа қарсы болды – ол стандартты "республикалық" императорлық формуланы populus senatusque romanus (Рим халқы мен Сенаты) деп өзгертті. Ол өзін айкелдерде, ғибадатханаларда және аренада жартылай құдай Геркулеспен теңестірді, онда ол таңертең бестиарий, ал күндіз гладиатор ретінде көңіл көтеруді ұнатты. Өмірінің соңғы жылында оған ресми титул берілді – Romanus Hercules; Гераклге мемлекеттік табыну оны ерлік, құдайлық немесе жартылай құдайлық (бірақ дивус емес) ретінде мойындады, ол бір кезде өлімге ұшыраған. Коммод өзінің тірі құдай екенін 192 жылы өлтірілгенге дейін жариялауға ниеттенген болуы мүмкін. Нерва-Антонин әулеті хаоста аяқталды. Сенат Коммодқа damnatio memoriae жариялады, оның қалалық префекті Пертинакс преториандық гвардиясы өте үлкен донативке уәде бергені үшін император деп жариялады. Пертинакс әскери таланты мен әкімшілік тиімділігі арқасында атты әскер қатарынан сенатор, консул және ақырында қысқа мерзімге император болды; ол жалақыларын шектеуге тырысқаны үшін преториандықтар тарапынан өлтірілді. Пертинакс Дидий Юлианмен ауыстырылды, ол преториандықтарға ақша уәде берген және Сенатқа билікті қайтаруға уәде берген. Юлиан өзінің билігін Коммодтың естелігіне жүгінуден бастады, бұл халықтың наразылығын тудырды және оларға пара беруге тырысты, сондай-ақ оларға қарсы преториандық күшін қолданды. Наразылық ретінде, қарсыласып, қалалық жұртшылық Цирк Максимустағы сенаторлық орындарды басып алды. Провинцияларда бәсекелес талапкерлер арасындағы азаматтық соғыстың аясында Септимий Север жеңіске жететін үміткер ретінде көрінді. Сенат Юлианның өліміне, Пертинакс құдайлығына және Септимийді императорлық таққа көтеруге бірден дауыс берді. Коммодтың өліміне бір жыл өткен еді.

Северан

"Сит дивус дум нон сит вивус" (өмірде болмағанда ол құдай болсын). Бұл сөздерді Каракалла өзінің ағасы Гетаны өлтіру алдында айтқан деседі. 193 жылы Септимий Север Римге жеңіспен кірді және Пертинаксқа құдай статусын берді. Ол Сенаттың Коммодқа қатысты жазықсыз жазасын жойды, оны "бауыр" (frater) ретінде құдай етіп, осылайша Марк Аврелийді өзінің туысы ретінде қабылдады. Северан монеталарындағы бейнелер Северанның беделді Антонин әулетімен және рим халқының генийімен байланысын нығайтты. Севердің билігі Сенат, императорлар және әскерилер арасындағы қарым-қатынастағы маңызды өзгеріс болды. Сенаттың келісімімен, императорлық билік – рим халқының игілігі үшін берілген республикалық рұқсат, ал құдай статусын беру – Сенаттың билігінің көрсеткіші еді. Веспасиан Сенаттың және Август дәстүрінің қолдауына сүйенсе, Север сенаторлардың жоғары әскери лауазымдарға тағайындалуына қатысты дәстүрлі ережелерді бұзды. Ол Римдегі қара халықтың құқықтарын кеңейтті, адал гарнизон орнатты және өз қолбасшыларын таңдады. Ол провинцияларды, олардың кіріс көзі, әскери күші және тұрақсыздық ошағы ретінде бағалап, ерекше назар берді. Өзінің бәсекелесі Клодий Альбинды Лугдунумда жеңгеннен кейін, ол императорлық культ орталығын жаңартты: Романың бейнесі алтарьдан алынып, құдайлармен бірге ғибадатханаға орналастырылды. Фишвик осы жаңа рәсімдерді әрбір отбасы басшысына тиіс құрмет ретінде түсіндірді. Севердің өзінің қамқоршылары – Мелькарт/Геркулес және Либер/Вакх, 204 жылғы Салтанатты ойындарда оның екі ұлымен бірге мақтанды. Северус 211 жылы Британиядағы жорықта Еборакумда (қазіргі Йорк) табиғи себептерден қайтыс болды, империяны Каракалла мен оның үлкен ағасы Гетаға тең бөліп берді, сонымен қатар оларға "үйлесімді болыңдар, сарбаздарды байытыңдар және басқаларға немқұрайлы қараңдар" деген кеңес берді. 212 жылы Каракалла Гетаны өлтіріп, оның жазықсыз жазасын жариялады және Антонин конституциясын қабылдады: бұл империяның барлық еркін халқына толық римдік азаматтық құқықтарды берді. Бұл Гетаның "қастандығын" жоққа шығарып, "рим халқының жеңісін" тойлауға шақыру ретінде ұсынылды. Бірақ шындығында, Каракалла ақша және сарбаздар тапшылығына тап болды. Оның "сыйы" көптеген адамдар үшін ұнамады, өйткені оның көп бөлігі шаруалар мен жұмысшылардың 90% құрады. Олар өз мәртебесін сақтап қалды, бірақ енді салық төлеуге, легиондарда қызмет етуге және "азат етушінің" есімін қабылдауға міндетті болды. Басқа императорлар гений культінің символдық деңгейінде отбасылық міндеттерді пайдаланса, Каракалла өзінің жеке өмірін мемлекетпен және "өз" азаматтарымен байланыстырды. Каракалла әкесінің сарбаздарының адалдығына ие болды, бірақ оның жаңа азаматтары қуандырылмады және оның Коммод стилінде танымал болуға тырысуы сәтсіз аяқталды. Филостраттың пікірінше, оның империяны қабылдауы оның тар, провинциалды ойлауына кедергі келтірді. Ол 217 жылы, преториан префекті Макриннің қатысуымен өлтірілді. Әскер Макринды император деп жариялады және Каракалланың құдай статусын бекітті. Ол өзінің дәстүрлі лауазымдардан императорлық таққа тез өрлеуінің орынсыздығын біліп, Сенаттан "өзін-өзі тағайындауға" рұқсат сұрады. Сенат оған рұқсат берді – жаңа императордың билікке заңгерлік көзқарасы болды, бірақ оның сыртқы саясаты әскер үшін тым сақ және келісімшіл болды. Бір жылдан кейін ол төңкерісте өлтіріліп, Сириялық тегі мен Северан әулетінен шыққан Варий Авитус Бассианмен ауыстырылды, ол латын тіліндегі құдайының есімімен және діни лауазымымен Элагабал ретінде танымал болды. 14 жасар император өзінің күн құдайының бейнесін туған жері Эмесадан Римге әкеліп, ресми императорлық культке енгізді. Сирияда Элагабалға табыну кең таралған және бекітілген еді. Римде бұл жаңа және (кейбір көздердің айтуынша) жағымсыз шығыс жаңалығы болды. 220 жылы діни қызметкер Элагабал Юпитерді күн құдайы Элагабалмен (жеңіске жеткен Күн) алмастырды және содан кейін императорлық міндеттерін Pontifex Maximus ретінде орындауды тоқтатты. Мариус Максимустың айтуынша, ол өзінің бұзылған сарайынан арба жүргізуші, құлыпшы, шаштараз және аспаз сияқты адамдарды қамтыған префекттер арқылы билік жүргізді. Ол Сенат пен әскер тарапынан де, демеушіл де, әуесқой адам ретінде қарастырылды. Ол 18 жасында преториандықтармен өлтірілді, оның жазықсыз жазасы толыққанды орындалды және оның жас туысы Александр Севермен ауыстырылды, ол оның әулетінің соңғы өкілі болды және 235 жылы бүлік кезінде өлтіргенге дейін 13 жыл патшалық құрды.

Империя дағдарысы мен үстемдік

Северан әулетінің аяқталуы орталық империяның ыдырауына әкелді. Экономикалық гиперинфляция және соңғы кезде эндемиялық оба аясында бәсекелес провинциялық талапкерлер үстемдік үшін күресті және бұған қол жеткізе алмаған жағдайда, өз провинциялық империяларын құрды. Көптеген императорлар Римді сирек көрді және олардың сенаттарымен тек формалды қарым-қатынастары болды. Империяның әскери жауабы үйлестірілмегендіктен, шетелдік халықтар шабуыл жасау және тонау мүмкіндігін пайдаланды. Максимин Тракс (235–238 жж. билік еткен) Римдегі мемлекеттік храмдардың ресурстарын өз әскерлеріне төлеу үшін тартып алды. Дивтердің храмдары бірінші кезекте тұрды. Бұл оның ұрпақтары үшін ақылға сыймас қадам болды, өйткені апотеоз беру немесе одан бас тарту императорлық лайықтылықтың ресми бағасы болды, бірақ мемлекеттік құдайлардың храмдарын тонау одан да үлкен наразылық тудырды. Максиминнің әрекеттері, көбінесе, зұлымдыққа емес, өте ауыр дағдарыстағы қажеттілікті көрсетеді, өйткені ол әйелі қайтыс болғаннан кейін оны құдай деп жариялады, бірақ сирек кездесетін қарсылық ретінде Сенат оның өлтірілген алдыңғысын құдай деп жариялады, содан кейін ашық көтеріліс жасады. Оның орнын бастан Гордиан I қысқа уақыт билік етті, бірақ сәтті болды және қайтыс болғаннан кейін дивус атанды. Содан кейін, қысқа ғұмырлы әскер императорлары билікке келді. Императорлық культтың одан әрі дамуы Филипп Арабқа дейін тоқтаған сияқты, ол өзінің туған қаласы Филиппополисте әкесіне құдайлық статусын берді және өзінің жас алдыңғысы Гордиан III-нің денесін апотеоз үшін Римге әкелді. Филипптің монеталарында ол сәулелі тәжбен (күн культін немесе императорлық монархияның эллинизацияланған түрін көрсетеді) бейнеленген, ал монетаның екінші жағында Римнің Венера және Рома храмдары бейнеленген. 249 жылы Филипптің орнын оның преториан префекті Деций басты (немесе өлтірілді және билікті ұрлады), ол дәстүрлі экс-консул және губернатор болды. Күмәнді жарамдылықтан кейін, Деций өзін империяның және оның дінінің заңды «қалпына келтірушісі және құтқарушысы» ретінде ақтады: билігінің басында ол сәулелі (күн) тәждердегі императорлық дивтердің монеталар сериясын шығарды. Филипп, үш Гордиан, Пертинакс және Клавдий алынып тасталды, өйткені Деций оларды осы құрметке лайық емес деп есептеді. Мысырдағы діни тәртіпсіздіктерден кейін ол империяның барлық азаматтары «ата-баба құдайларына» куәлік етілген және куәландырылған құрбандықтар арқылы мемлекетке пайда әкелуге тырысуы керек деп жарлық шығарды немесе жазаға тартылуы керек: Римнің адал азаматтары үшін шалынған құрбандықтар оларды және олардың құдайларын римдік деп анықтайды. Бұл міндеттен тек яһудилер ғана босатылды. Децийдің жарлығы құрбандық шалудан бас тартуды проконсулдық деңгейде соттап, жазалауды талап етті. Өлім жазасына емес, діннен тайғанауға тырысты. Бір жылдан кейін жарлықтың мерзімі аяқталды және көп ұзамай Децийдің өзі қайтыс болды. Валериан (253–260) христиандықты Римдік емес культтардың ішіндегі ең үлкен және ең өзімшіл деп таныды, христиандық жиналыстарды заңсыз деп жариялады және христиандарды Римнің дәстүрлі құдайларына құрбандық шалуға шақырды. Оның ұлы және әріптесі Август Галлиен, Элевсин құпияларының кіріктірілгені, өзін дәстүрлі римдік құдайлармен және әскери адалдық қасиетімен сәйкестендірді. Аурелиан (270–275) өз сарбаздары арасында келісімге шақырды (concordia militum), империяны және оның шекараларын тұрақтандырды және Римнің Марс алаңында Пальмирен Сол Invictus-қа бірыңғай культтың ресми, эллинистік түрін құрды. Сенат оны Restitutor Orbis (дүниеге қайта оралушы) және deus et dominus natus (құдай және туған билеуші) деп атады, оны преториандар өлтірді. Оның тікелей мұрагерлері оның жетістіктерін нығайтты: Пробтың (276–282) монеталарында ол сәулелі күн тәжінде бейнеленген, ал оның монета түрлерінің көптеген нұсқаларында Римдегі Венера және Деа Рома храмдарын көрсететін мәселелер бар. Бұл саясат пен уайымдар Диоклетианның тетрархиясында аяқталды: империя Батыс және Шығыс әкімшілік блоктарына бөлінді, әрқайсысы Августпен (аға император) және күтіп тұрған Цезарьмен (кіші император) көмектесті. Провинциялар бөлініп, тармақталды: олардың императорлық бюрократиясы көлемі, ауқымы және егжей-тегжейлі назар аудару бойынша ерекше болды. Диоклетиан діни консерватор болды. 284 жылы таққа отырғанда, ол дивус Антинус құрметіне ойындар өткізді. Диоклетианның бұрынғылары қатал секталарды көндіруге және мәжбүрлеуге тырысқан, ал Диоклетиан шіркеу тарихында Диоклетиан қудалауы ретінде белгілі бір қатал реакциялар сериясын бастады. Лактантийдің сөзіне қарағанда, бұл Диоклетианның үйінен болған жаман ниетті аруақтар туралы есеппен және содан кейін (күні белгісіз) әскерилердің құрбандық шалу туралы жарлықпен басталды. 302 жыл ықтимал деп есептеледі, ал Еусевий де христиандарға қарсы қудалаулар әскерде басталғанын айтады. Алайда, Максимианның шейіттігі (295) әскери қызметтен бас тартуынан болды, ал Марцеллдың (298) әскери анттан бас тартуынан болды. Заңды түрде, бұл әскери бүліктер болды және Диоклетианның жарлығы осы және осыған ұқсас істерден кейін шыққан болуы мүмкін. Империяның және империяның бөлінуі бейбіт және жақсы дайындалған мирас беру мүмкіндігін ұсынғандай болса да, оның біртүтастығы үшін билік пен мәртебенің ең жоғары дәрежесі бір адамда болуын қажет етті. Императорлық тұлғаға және императорлық сапарларға қатысты әдептің күрделі хореографиясы болды. Ең аға император, әсіресе, жеке өзіне ғана қол жетімді, бөлек және бірегей болды. Диоклетианның жарияланған консерватизмі, әрине, жеке билікке қатысты «құдай монарх» ретінде жүйелі жоспарды жоққа шығарады. Керісінше, ол формалды түрде императорлық рәсімдерді империяның құдайлық тәртібінің көрінісі ретінде кеңейтті және императорлық билікті құдайлық еріктің жоғарғы құралы ретінде көтерді. Бұл идея Август тұсында немесе одан бұрын пайда болған, ең айқын стоик философиясында және күн культінде, әсіресе Аурелиан тұсында көрінген. Өзінің тетрархиясынан бұрын, өзінің билігінің басында Диоклетиан Йовийдің белгісін қабылдады; оның әріптес Августы Геркулий аталымын қабылдады. Тетрархия кезінде бұл аталымдар көбейтілді, бірақ нақты құдайлық үстемдіктің айқын көрсеткіші болмады: бір жағдайда Августың құдайлық белгісі оның Цезарінікінен төмен болды. Бұл құдайлық қатынастар императорлардың құдайларға (немесе құдайлардың императорларға) серіктестері ретіндегі әскери прецедентін қабылдаған болуы мүмкін. Сонымен қатар, құдайлық белгі сот панагирикасы мен әдептің салыстырмалы тар контекстінде пайда болады. Ол тетрархтардың жалпы монеталарында немесе мүсіндерінде пайда болмайды, олар императорлық күш пен біртүтастықтың бейперне, дерлік біртекті абстракциялары ретінде ұсынылады.

Контекст және прецеденттер

Август кезеңінің жақтастары оны революциялық емес, қайта жаңғыртушы және консервативті деп насихаттады. Тірі принцепстің "бірінші теңдес" генийіне арналған ресми құлшылық оның ерекше қабілеттерін, өзін-өзі шектеуге ұмтылысын және республикалық дәстүрлерге құрметін мойындады. "Жақсы" императорлар тірі құдай ретінде ресми құлшылықты қабылдамай, генийге арналған құлшылықтың қарапайым құрметіне келісті. Кейінірек императорлардың Римде қасиетті деңгейге көтерілуі олардың сенатпен жаман қарым-қатынасының нәтижесі болды: Тертуллиан заманында императорды өмір салғанда құдай деп атау әлі де "қарғыс" саналды. Екінші жағынан, императордың бейнесінің кең таралғанын ескеретін болсақ, Римде де, басқа жерлерде де императорға жеке құлшылық ету жиі болған. Градель атап өткендей, императорға құрбан шалғаны үшін ешбір римдік жазаланбаған.

Диус, деус және нумен

Дивтердің кейбір бастаулары di parentes-те болды, құдай-бабалар, олар Parentalia және басқа да маңызды отбасылық мерекелерде ата-бабалардың құрметтерін (жер асты құдайлары ретінде) алды. Олардың билігі шектеулі болды; қайтыс болғандар әдетте жоғары құдайлардың құдайлық күшімен (нуменмен) ие болған жоқ. Қайтыс болған императорлар автоматты түрде дивтерге айналмады, олар осы құрметке үміткер болуы керек еді. Олардың мәселесі Сенатта талқыланды, содан кейін дауысқа салынды. Егер дұрыс рәсімдер мен құрбандықтар орындалса, дивтің жанындағы құдайлар оны өздерінен кем санап, қабылдайтын еді. Халық арасында Август дивінің Юпитердің өзі қабылдайтынына сенді. Алайда, Сенеканың "Апоколоцинтозында" құдайлық статусы бар Клавдийдің күтпеген келуі олимпиялықтар үшін мәселе тудырды, олар оның кім екенін білмейтін; оны тапқаннан кейін де оны не істеу керектігін білмей қалды. Сенеканың сарказмдық әзілі, құдайға қарсы келуге батыл әрекеті, див Клавдийді жай ғана өлген, күлкілі және мүмкін жаман император ретінде бейнелейді. Олардың бейнелері қасиетті болғанымен және олардың рәсімдері құдайлық болғанымен, дивтер жасалуы, жойылған, қайта жаңғыртылуы немесе жай ғана ұмытылуы мүмкін еді. Август пен Траян ең ұзақ сақталған идеалдар болып көрінеді, ал "жақсы" дивтерге табыну императорлық кезеңнің соңына дейін жалғасты. Ал тірі императорлардың билігі мемлекеттің толық құзыреті арқылы жүзеге асырылды. Империяның pater familias ретінде танылғаннан кейін, принцепс барлық топтағы императорлық поддандылардан генийге құрмет көрсетуге лайық болды. Бірақ тірі императордың нуменіне табыну мүлдем басқа мәселе еді және оны құдайлық монархияның жариялануы ретінде қарастыруға болады. Сондықтан императорлар Август нуменіне табынудың алғашқы ұсыныстарына өте сақтықпен қарады. Тек көп уақыттан кейін, тірі императорларға көрсетілетін құрметтің артық өсуі салдарынан, тірі императорды ашық түрде, ресми түрде numen praesens (нумендік қатысу) деп атауға болады. Императорлық культтегі deus, divus және numen арасындағы түсініксіз байланыс, оның шығу тегінің прагматикалық, құрметті және біршама жалқау императорлық шешім екенін көрсетеді, мағыналары контекстке байланысты кең терминологияны қолдану арқылы. Бард және авторлар тобы үшін, императорлар мен императорлық үйдің басқа да мүшелеріне құдайлық құрмет көрсетілген римдік практикалық және әмбебап культ, Геракл, Эней және Ромул сияқты жартылай құдайлық "батырлық" тұлғалар сияқты, өлімнен жоғары көтерілу үшін жеткілікті нуменге ие болуы немесе алуы мүмкін болған парадоксқа негізделген болуы керек, бірақ римдік дәстүршілердің көзінде өлімді болып қалатын.

Құрбандық

Қасиетті құрбандықтар (sacrificium) мемлекеттік және жеке діни сенімдердің шартын құрады, лауазымға кірісу анттарынан, келісімдер мен адалдықтан бастап, шаруашылық келісімдері мен некеге дейін. Құрбандыққа қатысу – кеңірек қоғамға және оның құндылықтарына жеке міндеттемелерді мойындау болды, бұл Деций кезінде міндетті сақталымға айналды. Ливий әскери және азаматтық апаттардың себебі – болжамның (vitium) қателігі, тиісті және дұрыс құрбандықтарды елемеу және "шетелдік" культтар мен сенімсіздіктің таралуы деп есептеді. Діни заң нақты жағдайларда белгілі бір құдайларға құрбандық шалу талаптарына бағытталды. Юлий-Клавдий Римде Арвал дін қызметкерлері императорлық отбасының туған күндері, таққа отыру жылдықтарында және қастандық немесе көтеріліс жойылған сияқты ерекше оқиғаларды атап өту үшін түрлі храмдарда рим мемлекеттік құдайларына құрбандық шалған. 3 қаңтарда олар жылдық серттерді бекітті: өткен жылы уәделенген құрбандық төленді, егер құдайлар императорлық отбасын келісім бойынша сақтап қалған болса. Әйтпесе, ол төленбеуі мүмкін, мысалы, Траянның қайтысынан кейінгі жылдық сертте болғандай. Помпейде тірі императордың құдіретіне бұқа сыйға тартылды: бұл сол кездегі императорлық культтегі стандартты тәжірибе болды, бірақ шарап, торт және құрбандық иіс сулары да сыйға тартылды, әсіресе кейінгі императорлық дәуірде. Дивтер мен генийлерге мемлекеттік құдайларға ұсынылған сияқты құрбандықтар ұсынылды, бірақ діни шенеуніктер христиандарға императорларға құрбандық жасау мүмкіндігін кішігірім амал ретінде ұсынған сияқты көрінеді.

Аугурия, ира деорм және пакс деорм

Ежелгі дәстүр бойынша, сот төрешілері ұсынылып жатқан іс-әрекеттерге қатысты құдайдың пікірін білу үшін, құрбандық шалатын қасиетті орында (templum) табиғи белгілерді бақылап, құдайдың ерік-жігерін оқитын агурге жүгінетін. Сот төрешілері өздерінің агурлық құқығын (ius augurum) пайдаланып, сот процесін тоқтата да, жоққа да шығара алатын, бірақ шешімдерін агурдың байқаулары мен кеңесіне сүйенуге міндетті болды. Цицерон үшін бұл агурді Соңғы Республикадағы ең беделді тұлғаға айналдырды. Республиканың кейінгі кезеңінде агурлық понтификтер коллегиясының бақылауына көшті, бұл діни лауазым иелерінің өкілеттіктері cursus honorum-ға тығыз байланысты болды. Pontifex maximus лауазымы ақырында де-факто консулдық лауазымға айналды. Консул Лепид қайтыс болғаннан кейін, оның pontifex maximus лауазымы Августқа өтті, ол мемлекеттік болжамдарды (Сибил кітаптарын қоса) діни тұрғыдан бақылауға алып, цензор ретінде өкілеттіктерін бекітілмеген болжамдарды жою үшін пайдаланды. Октавианның Август деген құрметті атағы оның жетістіктерін құдайдың еркінің көрінісі ретінде көрсетті: Соңғы Республиканың дінсіздігі аспанда тәртіпсіздік пен құдайдың ашуын (ira deorum) тудырса, оның құдайлық заңға бағынуы құдайлық бейбітшілікті (pax deorum) әкелді.

Жене және үй ішіндегі табынушылықтар

Mos maiorum қарапайым pater familias ("отбасы әкесі" немесе "отбасы мүлкінің иесі") -нің монархияға жақын отбасылық билігін, оның отбасы мен қауымға қатысты міндеттемелерін және оның ларесіне және үйдегі пенаттарға діни міндеттерін орнатты. Оның лауазымы республикалық магистраттардың сайланған, уақытпен шектелген лауазымдарынан айырмашылығы, тұқым қуалаушылық және династиялық болды. Оның отбасы – әсіресе құлдар мен азат етілгендер – оның генийіне (genius) құрмет көрсетуге міндетті болды. Гений (көпше түрі: genii) – жеке адам мен оның руының (gens, көпше түрі: gentes) ішкі, ең маңызды рухы және жаратушы күші, көбінесе қанатты жылан немесе жас адам түрінде бейнеленетін. Мысалы, Юлий Цезардың Юлий руы (Iulii). Pater familias асыраған адамдарына өзінің атын, генийінің бір бөлігін, үй ішіндегі қасиетті рәсімдердегі, міндеттердегі және құрметтегі рөлін беруге құқылы болды. Цезарьдің асырап алған мұрагері Октавиан, өзінің туған руынан және еңбегінен алғандарымен қатар, асырап алған әкесінің генийін, мұралық мүлкін және құрметін мұраға алуға лайық болды. Тірі императорлардың өте күшті генийлері императорлық әрекеттер арқылы құдайлардың еркін білдірді. 30 ж.б.д., Октавианның (кейіннен Август) генийіне құрбандық шалу мемлекеттік және жеке банкеттерде міндетті болды, ал 12 ж.б.д. императордың генийіне ант беру енгізілді. Римдік pater familias өзінің ларесі мен пенаттарына, сондай-ақ үй ішіндегі киелі орындарында және от ошағындағы di parentes/divi parentes-теріне күнделікті құлшылық ететін. Барлық ошақтардың, соның ішінде мемлекеттің рәсімдік ошағының құдайы ретінде Веста азаматтардың "қоғамдық" және "жеке" міндеттерін байланыстырды. Оның ресми құлшылықтарын мемлекеттік үйден, Веста ғибадатханасының жанынан pontifex maximus бақылап отырды. 12 ж.б.д. Август pontifex maximus болған кезде, ол Вестальдарға Палатиндегі өз үйін сыйға берді. Оның пенаттары онда үйдің қасиетті құдайлары ретінде қалды және жақын арада олардың ларесі де қосылды. Осы сыйлық арқылы оның үй ішіндегі құлшылығы киелі Вестальдармен және Римнің қасиетті ошағымен байланысты, ал оның үйі (domus) символдық түрде мемлекетке және оның халқына кеңейді. Сондай-ақ ол дәстүрлі және көбінесе плебейлік Compitalia ғибадатханаларын қолдады, олардың мерекелерін кеңейтті, ал олардың ларесі кейіннен Augusti деп аталды.

Әскери қызметтегі рөлі

Римнің азаматтары өздерінің Мариан дәстүрлерін сақтап қалғандай көрінеді. Олар императордың амандығы үшін Юпитерге құлшылық ететін, ал мемлекеттік, жергілікті және жеке құдайларға тұрақты құлшылық ететін. Императордың өзіне және отбасына құлшылық әдетте императорлық билікке келу, жылдық мерейтойлар мен анттарды жаңару кезінде жасалған: биліктегі императордың бюсті легионның белгісі – ғибадатханада сақталды, оған арнайы әскери қиялшы (imaginifer) қатысты. Ерте Северан дәуірінде легиондар мемлекеттік құдайларға, императорлық қасиеттілерге (divi), қазіргі императордың нуменіне, генийіне және үйіне (domus немесе familia) құлшылық ететін, сондай-ақ императрицаға "лагерь анасы" ретінде ерекше құрмет көрсетті. Осы шамада Митра культтары әскерлер арасында кең таралды және Митраны әскери келісім мен адалдықтың орталығы ретінде күн және стоик монотеизміне сіңіретін синкретикалық императорлық культтың негізін құрады.

Құрбандық үстелдері, ғибадатханалар және діни қызметкерлер

Императорға табынушылық ғибадатханасы цезареум (латын тілінде) немесе себастион (грек тілінде) деп аталды. Фишвик талдауында, рим мемлекеттік дивтеріне табыну ғибадатханалармен, ал тірі императорға табыну оның құрбандық тақтасымен байланысты. Императордың бейнесі және ғибадатхана кешеніндегі орналасуы оның тұлғасына және атрибуттарына, сондай-ақ оның құдайлық және адамдық иерархиядағы орнына назар аударды. Императорлық культтің физикалық көрінісіне жұмсалған шығындар зор болды және тек 3-ші ғасырдың императорлық дағдарысымен шектелді. Соңғы белгілі болғандай, Марк Аврелийдің билігінен кейін мемлекеттік дивтерге арналған жаңа ғибадатханалар салынбады. Императорлық дивтер мен тірі генийлер, көрінетіндей, бөлек рәсімдермен және діни қызметкерлермен қызмет етті. Императорлардың өздері мемлекеттік құдайлардың, дивтердің және өздерінің генийлеріне табынушылық бейнелерінің діни қызметкерлері бола алатын. Соңғы практика императорлық генийді оның иесіне тән, бірақ одан құрмет пен табыну ошағы ретінде бөлінетінін көрсетеді, бұл Фортуна (Fortuna), бейбітшілік (Pax) немесе Жеңіс (Victoria) сияқты идеялар мен идеалдардың бейнеленуіне табынумен формальды түрде сәйкес келеді, императордың, сенаттың немесе рим халқының генийімен бірге; Юлий Цезарь өзінің құдайлық ата-бабасы және қамқоршы әйел тәңірі Венерамен байланысты жеке қасиет – мейірімділік (clementia) қасиеттерін көрсетті. Діни қызметкерлер әдетте және құрметпен өздерінің қызметін өздерінің құдайларының сыртқы түрін және басқа да қасиеттерін көрсете отырып анықтады. Императорлық діни қызметкерлерінің міндеттері діни және соттық болды: олар бекітілген императорлық портреттерді, мүсіндерді және құрбандықтарды ұсынуды, тұрақты күнтізбелік табынуды және қоғамдық жұмыстарды, императорлық ойындарды (мемлекеттік ойындар) және көне Римнің [[Munera (ancient Rome)]] ұсынуын қамтыды. Империяның барлық жеріндегі діни қызметкерлер императорлардың ерекше сыйлықтарын, күштерін және харизмасын қайта жаратуға, түсіндіруге және тойлауға жауапты болды. Діни реформаларының бір бөлігі ретінде Август өзінің Ларияларына (немесе оның генийіне) табынуды қосу үшін вицидің (ауданның) Ларияларына арналған Компиталия ойындары мен діни қызметкерлерін қайта жаңғыртты, субсидиялады және кеңейтті. Содан кейін Lares Compitales Lares Augusti деп аталды. Тиберий қайтыс болған, құдайлық Августқа табынуға арналған арнайы діни қызметкерлікті – Sodales Augustales құрды. Бұл діни қызмет және Компиталия культтары мен императорлық үй арасындағы байланыс императорлық культтың өзі сияқты ұзаққа созылды.

Құтқарушылар мен монотеистер

Грек философиясы император культінің дамуына маңызды ықпал етті. Стоик космологтары тарихты фортуна (сәттілік немесе бақыт), фатум (тағдыр) және логос (әмбебап құдайлық принцип) арқылы қозғалатын жойылу мен жаңарудың үздірілмейтін циклі ретінде қарастырды. Осы күштер сөзсіз бір sōtēr (құтқарушы) тудырады, ол хаос пен келіспеушіліктің құлдирарлық және "табиғатқа қайшы келмейтін тәртіпсіздігін" pax, fortuna және salus (бейбітшілік, жақсы ырыс және денсаулық) күйіне айналдырады, соның салдарынан Аполлон және Сол Invictus сияқты күн культтерімен байланыстырылады. Ливий (б.з.д. 1-ғасырдың басында және ортасында) және Лукан (б.з. 1-ғасырда) Республиканың соңғы кезеңіндегі дағдарысты Августтың діни және конституциялық жаңаруына, сондай-ақ Рим халқына бейбітшілік, жақсы ырыс және денсаулықты қайтаруына әкелген құлдирарлық кезең деп түсіндірді. Август – жеке және рационалды түрде "алтын ғасырды" – Pax Augusta-ны бастаған, күн құдайларының қамқоршысы, діни қызметкері және қолдаушысы болған мессиандық тұлға. Сондықтан Императорлық тәртіп тек құдайлыққа сілтау арқылы ғана ақталумен шектелмейді; ол табиғи, игі ниетті және құдайлық институт ретінде ұсынылды. Императорлық культ толеранттылық танытып, кейіннен плюралистік монизмнің ерекше формаларын қабылдады. Императорлық культ жақтастары үшін монотеистердің бас тартуға ешқандай рационалды негізі болмаған, бірақ культті міндеттеуге салу кері нәтиже береді. Яһудилер ерекше жағдайды құрады. Азамат соғысына дейін яһуди діні Римде грек-иудей билеушілерімен дипломатиялық келісім арқылы мойындалған еді. 63 жылы Иудеяны клиенттік патшалық ретінде тіркегеннен кейін оның мәртебесі артып, зейінге түсті. Соңынан яһудилердің диаспораға тарауы ерте "иудейлік" христиандықтың таралуына көмектесті. Алғашқы христиандар яһуди дінінің бір тармағы ретінде қарастырылып, оларға кейде толеранттылық көрсетілді. Императорлар, көпқұдайлық культ және Империяның мағынасы туралы яһуди деректемелері интерпретациялық қиындықтарға толы. Калигуланың билігінде яһудилер олардың ғибадатханасына Калигуланың мүсінін қоюға қарсылық көрсетіп, Яхвеге арналған құрбандықтары мен дұғалары оның құлшыныс ету туралы өтінішіне сәйкес келетінін мәлімдеді. Филонның айтуынша, Калигула әсер етпеді, себебі құрбандық тікелей оған емес (оның дарынына немесе оның нуменіне ешқашан нақты айтылмаған), бірақ мүсін орнатылмады. Филон императорлық культтің өзіне қарсы емес: ол Августқа "бірінші және ең ұлы және жалпыға пайдалы" құдайша құрмет көрсеткенін мақтап, бірақ Калигула "египеттіктей" әрекет ету арқылы императорлық дәстүрді ұятқа қалдырды. Дегенмен, Филонның Римге жақтастығы анық: Бірінші яһуди көтерілісінің (б.з. 66 ж.) маңызды ерекшелігі – Римге және императорға яһудилердің құрбандық шалуын тоқтату және императорлық бейнелерді бүлдіру.

Тарихи бағалаулар

Рим императорлық культі кейде Римнің дәстүрлі республикалық құндылықтарынан ауытқу деп саналады, бұл императорлық пропагандаға қызмет еткен жеке тұлғаға деген діни түрде шынайы емес культ. Алайда, оның күші мен әсері Рим мәдениетіне терең сіңген екі діни дәстүрден де – әрбір адамның дарынына және ата-бабалар рухына құлшылық етуден, сондай-ақ империяның шығыс провинцияларында дамыған эллиндік билеушілер культінің нысандарынан туындады. Императорлық культтің мәні мен функциясы әлі де даулы, себебі римдік тарихшылары оны императорлық құндылықты және императорлық өршілдікті көрсету үшін тең дәрежеде пайдаланды. Ол негізінен шетелдік, грек-шығыс институты ретінде қарастырылды, ол латындық Батыс Рим мәдениетіне абайлап және қиындықпен енгізілді, онда билеушілерді құдайландыру конституциялық тұрғыдан жат, тіпті жағымсыз болған. Осы көзқарас бойынша, негізінен құлшынысты және "римдік емес" императорлық культ Республиканы қолдаған дәстүрлі римдік этика есебінен құрылды. Христиандар мен секуляристер үшін де, өлген императорларды құдайлықпен теңестіру – пұтқа табынушылықтың рухани және моральдық құлдырауының белгісі болды, бұл христиандықтың Римнің мемлекеттік діні ретінде жеңіске жетуіне әкелді. Қазіргі тарихшылардың көпшілігі осы пікірді қолдамайды. Мысалы, Бирд және т.б. империяның діни-саяси өмірінде императорлық культтың жеке санатын таба алмайды: римдіктердің өзі мұндай кең ауқымды термин қолданған жоқ. Тірі немесе өлген императорларға құлшылық ету Римнің мемлекеттік дінінен ажырамас еді, ол римдіктердің жекелігімен тығыз байланысты болды және оның сенімдері мен әдет-ғұрыптары Римнің әлеуметтік және отбасылық дәстүрлеріне негізделген. Императорларға құлшылық етуді "императорлық пропаганданың" құралы ретінде немесе азаматтық дін ретінде сипаттау – қазіргі саяси ойдың нәтижесі және күмәнді құндылыққа ие: республикалық Римде құлшылық мемлекеттік құдайларға, жеке құдайларға, жеңіске жеткен генералдарға, саяхатшыларға, меценаттарға және қарапайым әкелерге – тірі немесе өлгендерге берілуі мүмкін. Өлгендерге құлшылық ету жат тәжірибе емес еді: ол олардың күшін, мәртебесін және олардың сыйлықтарын мойындады. Август келісімі тікелей республикалық дәстүрге сілтеме жасады және принципат кезеңінде императорларға құлшылық ету оларды императорлар ретінде анықтады. Көптеген жағдайларда, императорларға құлшылық етудің алғашқы қадамдары империя үшін ортақ біртүтас ұғымды қалыптастыруға көмектесті. Ол римдік императорлық биліктің харизматизмін және империяның жергілікті романдық түсініктеріне сәйкес мағынасын атап өтті, бірінші кезекте трансформацияның, содан кейін тұрақтылықтың факторы ретінде. Императорлық құдайларға құлшылық ету әдеттегі қоғамдық рәсімдермен, ерекше сән-салтанатты мерекелермен және жеке құлшылықтың көптеген актілерімен байланысты болды. Мұндай институттың саяси пайдалылығы механикалық шынайылықты немесе оның мәні мен орындылығы туралы сұрақтардың жоқтығын білдірмейді: империялық ауқымдағы, біріктіретін культ көптеген жеке түсіндірмелерге ашық болады, бірақ оның қарапайым римдіктер үшін маңызы философиялық білімі бар, күмәнданушы немесе қарсыласатын римдіктер мен гректердің шағын тобының сындық түсіндірмелерінде жоғалып кетті. Рим империясының өркендеуінің, қауіпсіздігінің және бірлігінің құлдырауы Римнің дәстүрлі құдайларына және, кем дегенде Батыста, римдік императорларға сенімнің жоғалуымен бірге жүрді. Кейбір римдіктер үшін бұл дәстүрлі діни тәжірибелерді елемеуден туындады. Басқалары үшін – сондай-ақ римдіктер үшін – империяның құлдырауы сенімсіз немесе еретик христиандарға және жалған құдайларға қарсы Құдайдың жазасы болды. Рим қоғамы дамыған сайын императорларға құлшылық ету де өзгерді: екеуі де өте төзімді және бейімделгіш болды. Толық дамыған христиандық ортодоксиямен бетпе-бет келгенге дейін "императорлық культке" жүйелі немесе үйлесімді теология қажет болған жоқ. Римнің үнемі жетістікке жетуіне оның үлесі, бәлкім, римдіктердің көпшілігі үшін оны ақтауға, қасиеттендіруге және "түсіндіруге" жеткілікті болды. Империядағы дағдарысқа тап болған Константин Август жетістігіне орай, христиан монотеизмін императорлық иерархияға сіңірді. Императорларға құлшылық ету жойылған немесе тасталған жоқ, оның орнына танымауға дейін өзгерді.