18 ғасырдағы болгар қайта өркендеуінің көрнекті тұлғасы – Паисий Хилендарский

Кіріспе

18 ғасырдағы болгар ғалымы және дін қызметкері; Болгария ұлттық қайта өрлеуінің кілттік тұлғасы

Хиландарлық Паисий немесе Паисий Хилендарский (1722–1773) – болгар православ дін қызметкері және Болгария ұлттық қайта өрлеуінің кілттік тұлғасы. Ол ең белгілісі «История Славяноболгарская» (1762) еңбегінің авторы болып табылады – болгар тарихының алғашқы маңызды заманауи жұмысы. Бұл кітап 1667 жылы Петр Богдан Бакшевтің «Болгария тарихы» және 1761 жылы Бласиус Клейнердің «Болгария тарихы» атты еңбектерінен кейін болгар тарихының үшінші заманауи еңбегі саналады. Ол Болгария ұлттық қайта өрлеуінің атасы деп есептеледі. Паисий сол кездегі Самоков епархиясында дүниеге келген. Оның нақты туған жері туралы ғылыми пікірталас бар, бірақ көпшілік пікір Банско қаласын көрсетеді. 1745 жылы Хиландар монастыріне келген, кейін иеромонах және игуменнің орынбасары болды. Екі жыл бойы тынымсыз еңбек етіп материал жинап, тіпті Габсбург монархиясына сапар шегіп, 1762 жылы Зограф монастырінде «История Славяноболгарская» еңбегін аяқтады. Бұл кітап Болгария тарихын толық жазуға жасалған алғашқы әрекет болды және болгар ұлттық санасын оятуға, нығайтуға бағытталды. Кітаптың ең танымал бөлігі – мына параграф: «Ой, сен ақылсыз, соқақы! Неге өзіңді болгар деп атауға ұяласың және неге өз ана тіліңде оқымайсың, сөйлемейсің? Бұрын болгарлар күшті де даңқты болған жоқ па? Мықты римдіктер мен дана гректерден салық алған жоқ па? Барлық славян халықтарының ішінде ең батыл олар еді. Біздің билеушілеріміз алғашқылардың бірі болып өздерін патшалар деп атады, патриархтары бар алғашқылар, өз халқын христиан дініне енгізген алғашқылар. Неге ұлы тарихыңнан, ұлы тіліңнен ұяласың және оны гректерге айналдыруға рұқсат бересің? Неге олар сенен артық деп ойлайсың? Дұрыс айтасың, себебі гректер өз елін, ата-бабаларын сен сияқты тастап кеткенін көрдің бе?» Бұл автордың мақсатын көрсетеді – болгарлардың грек дінбасыларының эллинизация саясатының құрбаны болу қаупінен сақтандыру. Кітаптың алғашқы қолжазба көшірмесін 1765 жылы Вратсалық Софроний жасаған. Құрылымы жағынан «История Славяноболгарская» екі кіріспеден, түрлі тарихи оқиғаларды талқылайтын бірнеше тараулардан, Кирилл мен Мефодийдің шәкірттері – «славян ұстаздары» туралы тараудан, болгар қасиеттілері туралы тараудан және эпилогтан тұрады. Паисий Болгарияны кешіп, кітабын алып жүрді, ол көшіріліп, болгарлар арасында таратылды. Ол Ампелино (қазіргі Асеновград) маңындағы Афон тауына жолда қайтыс болған деп есептеледі.

Saint Paisius of Hilendar or Paìsiy Hilendàrski (1722–1773) was a Bulgarian Orthodox clergyman and a key Bulgarian National Revival figure. He is most famous for being the author of Istoriya Slavyanobolgarskaya (1762), the first significant modern Bulgarian history that became famous and has been copied and distributed everywhere in the Bulgarian lands. The book is, overall, the third modern work of Bulgarian history, after the works titled "History of Bulgaria" by Petar Bogdan Bakshev in 1667 and by Blasius Kleiner in 1761. He is considered the forefather of the Bulgarian National Revival. Paisius was born in the Samokov eparchy of the time. There is a scientific dispute about the exact place of his birth, although the prevailing consensus points to the town of Bansko. He established himself in the Hilandar monastery in 1745, where he was later a hieromonk and deputy abbot. Collecting materials for two years through hard work and even visiting the Habsburg monarchy, he finished his Istoriya Slavyanobolgarskaya in 1762 in the Zograf Monastery. The book was the first attempt to write a complete history of Bulgaria and attempted to awaken and strengthen Bulgarian national consciousnesses. The most famous part of the whole book is the paragraph:"Oh, you unwise moron! Why are you ashamed to call yourself a Bulgarian and why don't you read and speak in your native language? Weren't Bulgarians powerful and glorious once? Didn't they take taxes from strong Romans and wise Greeks? Out of all the Slavic nations they were the bravest one. Our rulers were the first ones to call themselves kings, the first ones to have patriarchs, the first ones to baptise their people. ( ) Why are you ashamed of your great history and your great language and why do you leave it to turn yourselves into Greeks? Why do you think they are any better than you? Well, here you're right because did you see a Greek leave his country and ancestry like you do?" This more or less signifies the purpose of the author who speaks about the danger of Bulgarians falling victim to the Hellenization policies of the mainly Greek clergy. The book's first manual copy was done by Sophronius of Vratsa in 1765. Structurally, Istoriya Slavyanobolgarskaya consists of two introductions, several chapters that discuss various historic events, a chapter about the "Slavic teachers", the disciples of Cyril and Methodius, a chapter about the Bulgarian saints, and an epilogue. As Paisius toured Bulgaria as a mendicant friar, he brought his work, which was copied and spread among the Bulgarians. He is thought to have died on the way to Mount Athos near Ampelino (modern day Asenovgrad).

Құрмет

Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Ливингстон аралындағы Пейсий шыңы Антарктидада Хилендарлық Пейсийдің құрметіне аталған. Әулие 1999 және 2005 жылдары басылған 2 левтік болгар банкнотасының алдыңғы жағында бейнеленген.