Кіріспе

Cookie jar accounting немесе cookie jar резервтері – компанияның экономикалық жағдайы жақсы жылдары үлкен резервтер жинап, оларды табысы төмен жылдардағы шығындарды жабу үшін пайдалану тәжірибесі. Осы арқылы компаниялар инвесторларды алдап, шығындардың нақты көлемінен кем екендігіне сендіре алады. Cookie jar резервінің мысалы – компания белгілі бір есептік кезеңмен тікелей байланысы жоқ шығынды тіркеген кезде туындайтын міндеттеме. Компаниялар мұндай дискрециялық шығындарды пайдасы жоғары болған кезде тіркей алады, себебі олар табыстан соққы алуға мүмкіндік алады. Пайдасы төмен болған кезде компания берешекті (резервті) азайтады, нәтижесінде оны шығын ретінде есепке алмайды. АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясы (SEC) ашық компанияларға cookie jar есептеу жүргізуге рұқсат бермейді, өйткені бұл инвесторларды компанияның қаржылық көрсеткіштері туралы жаңылыстыруы мүмкін.

Тарихи мысалдар

Бірнеше компания cookie jar есептік әдісін қолданғаны үшін ұсталды. Компаниялармен қатар жеке бухгалтерлер де Құнды қағаздар және биржалар комиссиясынан заң шараларына тап болды. Сот процесінің шектеулі мысалдары:

1999 жылдың қазан айында Microsoft компаниясы кірісті тануда бұрмалау жасады деген күдікпен Құнды қағаздар және биржалар комиссиясы тарапынан cookie jar бухгалтерлік есебі бойынша тергеуге алынды. Тергеудің негізгі мәселесі – компанияның қаржылық резервтерін табысын арттыру үшін пайдаланған-пайдаланбағаны болды. Бағдарламалық қамтамасыз ету компаниялары табысты Америка сертификатталған бухгалтерлер институты белгілеген ережелерге сәйкес мойындауы керек, ол жеткізілгеніне қанағаттану немесе ақы төлеу туралы өзара келісімге қол жеткен жағдайда нақты дәлелдердің болуын талап етеді. 2002 жылы, Интернет трафигінің шамамен жартысын қамтамасыз ететін WorldCom Inc. компаниясы табысын көтеру үшін резервтерді пайдалану арқылы cookie jar есептік әдісін қолданды. Бұл жағдай осы тәсілді теріс пайдаланғандардың арасындағы ең ірісі болды. WorldCom компаниясы жоспарланған шығындарға арналған қаражатты арттырып, осы арқылы табысын ұлғайтты. АҚШ-тағы ең ірі банкроттық жағдайды бастағаннан кейін WorldCom компаниясы 2001 жылдан бері 3,9 миллиард долларлық шығынды жасырғанын мәлімдеді. Осының нәтижесінде WorldCom компаниясының бас директоры Бернард Эбберс және қаржы директоры Скотт Салливан 2002 жылы SEC тарапынан алаяқтық қылмысы бойынша айыпталды және тұтқындалды. 2004 жылы, ипотекалық несиелерді банктерден сатып алып, ипотекалық несие беру арқылы үй иелігін дамытуға бағытталған Fannie Mae компаниясы, несиелерді есепке алуға қатысты бухгалтерлік есеп ережелерін бұзды. SEC Fannie Mae компаниясына осы cookie jar есептік оқиғасын шешу үшін алдыңғы төрт жылғы табысын қайта есептеуге бұйрық берді. Компания бұл өзгерістің өзіне теріс әсер ететінінен алаңдады, бірақ капитал резервтерін 9,4 миллиард долларға дейін ұлғайтуға келісті. 2004 жылы, Нью-Йорк штабында орналасқан фармацевтикалық компания Bristol Myers Squibb 2004 жылдың 4 тамызында Құнды қағаздар және биржалар комиссиясы тарапынан cookie jar есептік жазбасын қолданғаны үшін сотқа берілді. Компания cookie jar есептік әдісін пайдаланып, табысын жоғарылатып, міндеттемелерін төмендетіп, тауарларды көтерме саудагерлерге сату жоспарын жасырды, бұл кірістің жоғары көрсетілуіне әкелді. Компанияның бұрыс әрекеті салдарынан 100 миллион АҚШ доллары көлемінде азаматтық айыппұл салынды, акционерлерге арналған қорға 50 миллион АҚШ доллары төленді және компаниядағы бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілікті бақылауға жауапты тәуелсіз кеңесші лауазымы құрылды. 2009 жылдың шілдесінде Beazer Homes, USA, Inc. компаниясының бұрынғы бас бухгалтері басқа айыптамалармен қатар cookie jar есептік жазбасын қолданғаны үшін Құнды қағаздар және биржалар комиссиясы тарапынан айыпталды. Бас бухгалтерге 60 миллион доллардан астам сомадағы қаражатты жасыру үшін cookie jar есептік әдісін қолданғаны айыпталды, ол жерді есепке алу және төмендеген жылдары таза табысты арттыру, ал табысты жылдары шығындарды арттыру арқылы жасалды. 2006 және 2007 жылдың басындағы оның қате есептік тәжірибелері табыстың 47 миллион АҚШ долларына дейін асырылуына және шығындардың азайтылуына әкелді. Сот оны он жылға бас бостандығынан айырды және үш жылға бақылауға жіберді. 2010 жылдың шілдесінде Dell компаниясы аналитиктердің күтімінен асып түсетінін көрсету үшін қаржылық табысын алаяқтықпен есептеді деген айып тақты. Dell компаниясы Intel компаниясынан түскен құпия төлемдерді пайдаланып, нашар табыс деңгейінің құбылуын азайтуға тырысты. Dell компаниясы бұл бұзушылығы үшін 100 миллион доллар айыппұл төледі. Алайда, бұл жағдайға қатысқан менеджерлерге болашақта компания сандарды бұрмаламауына сендіретіндей қатаң жазалар салынбады.