Кіріспе

Акакус таулары немесе Тадрарт Акакус (تدرارت أكاكوس / ALA LC: Tadrārt Akākūs) Сахараның бір бөлігі, Ливияның батысындағы Гат округінің шөліндегі таулы аймақ құрайды. Олар Ливияның Гат қаласының шығысында орналасқан және Алжирмен шекарадан солтүстікке қарай созылып жатыр. Аймақ ерекше түрде бай тарихи алдындағы тас өнер туындыларымен көзге түседі.

Этимология

Тадрат – бербер тілдеріндегі "тау" сөзінің әйелдік түрі (еркекше: адрар).

Археология

Акакус тауларын Африканың ылғалды кезеңіндегі климаттың ауытқуына қарамастан, Холоцен дәуірінде аңшы-жинақшылар үздіксіз мекендеген. Бұл орындар климат өзгерісіне бейімделген адамдардың тағам өңдеу және жылжу жолдарын түсінуде маңызды рөл атқарды. Африка неолитінің бір бөлігі ретінде жануарларды қолдану шамамен 7000 жыл бұрын осы аймаққа енгізілді, ал мал өсіру және азық іздеу – бұл аймақтағы адамдардың негізгі күнкөріс жолдары болды, емес, егіншілік. Осы аймақтағы орындар үш негізгі кезеңге бөлінді: ерте Акакус, кеш Акакус және пасторальдық неолит. Ерте Акакус шамамен 9810 – 8880 жылдар аралығындағы ылғалды кезең еді, ол аңғарларда және жазық көлдер бойында өмір сүрген шағын, жылдам қозғалатын топтармен сипатталады. Кеш Акакус (шамамен 8870 – 7400 жылдар) – құрғақ кезең, ол аңғарларда тұратын үлкен топтармен сипатталады. Бұл халықтар жабайы дәнді өңдеу және сақтауды күшейте түсті, ұнтақтағыштар мен керамиканы кеңінен пайдаланды. Пасторальдық неолит – ылғалды ортада жылдамдықтың артуымен және жануарларды қолданумен сипатталады. Бұл халықтар ұнтақтағыштарды аз қолданды.

Тас сурет

Бұл аймақ тас өнер кәсіптерімен танымал және осы суреттер мен мүсіндердің маңыздылығына байланысты 1985 жылы ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Суреттер б.з.д. 12000 жылдан б.з. 100 жылға дейін жасалған және аймақтағы мәдени және табиғи өзгерістерді көрсетеді. Жирафтар, пілдер, страустар және түйелер сияқты жануарлардың, сондай-ақ адамдар мен жылқылардың суреттері мен мүсіндері бар. Адамдар түрлі күнделікті жағдайларда бейнеленген, мысалы, музыка ойнап, билеген кезде.

Сүт липидтері

Тадрат Акакус керамикада өңделген сүт майларының ең алғашқы кездесу орны болып табылады, олар радиокөміртек әдісімен 7500 жыл бұрынға дейін дауланған.

1969 жылдан бері вандализм мен қиратушылық

Муаммар Каддафидің 1969 жылдан 2011 жылға дейінгі билігі кезінде Ескі заттар департаменті күйзеліске ұшырады. 2005 жылдан бері жер астындағы мұнайды іздеу тас суреттерін қауіпке тікелей қойды. Мұнай кен орындарын табу үшін сейсмикалық балғалармен жерге діріл толқындары жіберіледі, бұл Тадрат Акакус тас суреттері бар жартастарға да көзге көрінетін әсер етеді. Ежелгі артефакттарды тонау дағдарысқа жетті. Жауап ретінде ЮНЕСКО Ливияның археологиялық және мәдени мұрасын арттыру және ливиялықтарды олардың мұрасы "ұрлармен тоналып, құрылысшылармен жойылғандығы" туралы ескерту мақсатында кең ауқымды хабарлау науқанын өткізуге шақырды. 2012 жылы Каддафинің өлімінен кейін Ливия және Италия үкіметтерімен бірлескен ЮНЕСКО жобасы арқылы 2,26 миллион доллар көлемінде қызметкерлерді оқытуға күш салынды. Жобаға консервация, қорғау және білім беру кірді. Тадрат Акакуспен қатар Ливияда ЮНЕСКО-ның тағы төрт Дүниежүзілік мұра орындары бар: Кирена, Лептис Магна, Сабрата және Гадамес. ЮНЕСКО "Гат немесе Увейнат қаласында мүлікті қорғау және басқаруға жауапты қызметкерлерді оқыту үшін орталық құру және халықтың осы мұра туралы білуін арттыруға маңызды рөл атқаратын мұражай ашу қажет" деп кеңес берді. ЮНЕСКО-ның 2011, 2012 және 2013 жылдарғы сақтау туралы есептерінде кем дегенде он тас сурет орындары 2009 жылдың сәуір айынан бері қасақана және елеулі түрде қиратылғаны көрсетілген. Дүниежүзілік мұра орындарының шекараларына қатысты белгісіздік және осыған байланысты мүлікті басқару, сондай-ақ жергілікті халықтың оның мәдени құндылықтарын түсінбеуі жалғасып жатқан вандализмға ықпал етті. 2011 жылдан бері аймақтағы қақтығыстар вандализмнің күшеюіне әкелді. 2014 жылдың 14 сәуірінде екі түрлі вандал туралы хабарлама тарады: ежелгі тас суреттерінің қасына ойшаулап өз есімдерін жазып қойғандар және тас суреттерін жою үшін химиялық заттарды қасақана қолданғандар. 2014 жылдың 20 сәуірінде француз тілшісіне Ливияның Гат қаласынан келген жергілікті журналист Азиз Әл Хачи Тадрат Акакустың ЮНЕСКО Дүниежүзілік мұрасының бір бөлігі болып табылатын тас суреттері балғалармен және сырғылармен қиратылып жатқанын хабарлады.

География

Тадрат Акакусы әртүрлі ландшафттарға ие, әр түрлі түстегі құм төбелерінен бастап аркалар, шатқалдар, жалғыз жартастар және терең вадилерге (қаптар) дейін. Басты ескерткіштерге Афжежаре және Тинь-Хлега аркалары кіреді. Бұл аймақ Сахараның ең құрғақ аймақтарының бірі болғанымен, мұнда дәрілік Calotropis procera сияқты өсімдіктер де өседі, сондай-ақ тауларда бірнеше бұлақтар мен құдықтар бар.