Кіріспе
Поэзиялық аяқтың басылған және басылмаған бөліктері, тиісінше, прозодияда. Екі және үштік ырғақтар мен өлшемдер адам қозғалысынан туындайды деп есептеледі. Олар музыкалық такттің немесе поэзиялық аяқтың тиісінше күшті және әлсіз бөліктері болып табылады. Дегенмен, бастапқы анықтамалардағы қайшылықтарға байланысты, авторлар осы сөздерді әртүрлі мағыналарда қолданады. Музыкада арсис – басылмаған нота (көтерілу), ал тезис – түсу. Бірақ латын және қазіргі поэзияны талқылауда арсис сөзі көбінесе аяқтың басылған буынын, яғни иктусты білдіреді. Осы сөздердің қарама-қайшы қолданылуына байланысты, грек өлшемі жөніндегі маман Мартин Уэст олардан бас тартып, ежелгі поэзияны талқылау кезінде иктус сияқты түсуге баламасын ұсынады. Алайда, иктус сөзінің өзі де көп дау тудырады.
[[File:Arsis and thesis breathe. png|thumb|Binary and ternary rhythms and meter are said to originate in human movement. are respectively the stronger and weaker parts of a musical measure or poetic foot. However, because of contradictions in the original definitions, writers use these words in different ways. In music, arsis is an unaccented note (upbeat), while the thesis is the downbeat. However, in discussions of Latin and modern poetry the word arsis is generally used to mean the stressed syllable of the foot, that is, the ictus. Since the words are used in contradictory ways, the authority on Greek metre Martin West recommends abandoning them and using substitutes such as ictus for the downbeat when discussing ancient poetry. However, the use of the word ictus itself is very controversial.
Ең ерте пайдаланған
Арсис және тезис терминдерін атаған ежелгі грек жазушылары көбінесе кейінгі кезеңнен (б.з. 2-4 ғасыр) шыққан, бірақ олар бұрынғы дәстүрді жалғастырған деп саналады. Мысалы, Аристотель Квинтилиан (б.з. 3-ші немесе 4-ші ғасыр) өзінің теориясының көп бөлігін ритм теориясы туралы жазған Аристотельдің шәкірті Аристоксеннен (б.з.д. 4 ғасыр) алған деп есептеледі. Арсис ("көтеру") және тезис ("төменге қою немесе орналастыру") бастапқыда жүріс немесе би кезінде аяқтың көтерілуі мен түсірілуін білдірген секілді. Грек музыка зерттеушісі Бакиус немесе Бахейос (б.з.д. 4 ғасыр шамасында) былай дейді: «Арсис дегеніміз не? Біз қадам жасамай тұрғанда, аяғымыз ауада болғанда. Ал тезис дегеніміз не? Аяғымыз жерде болғанда». Аристид Квинтилиан да осыған ұқсас пікір білдіреді: «Арсис – дененің бір бөлігінің жоғары қарай қозғалысы, ал тезис – сол бөлігінің төмен қарай қозғалысы». Жалпы, Аристотель (б.з.д. 4 ғасыр) былай деп жазды: «Барлық жүру (порейя) арсис пен тезистен тұрады». Ритм мен қадам арасындағы байланысқа байланысты, ырғақты тізбектің бөліктері «аяқ» деп аталды. Аристид Квинтилиан (б.з. 3-ші немесе 4-ші ғасыр) былай деп жазады: «Аяқ – ырғақтың бір бөлігі, оның арқасында біз бүкіл ырғақты танимыз. Оның екі бөлігі бар: арсис және тезис». Аристоксен – арсис сөзін ырғақпен байланысты қолданған алғашқы жазушы. Ол тезис орнына «базис» («қадам») сөзін қолданады. Алайда, Платоннан бастап басқа грек жазушыларында базис сөзі бүкіл аяқты (яғни арсис пен тезистің тізбегін) білдірген. Аристоксен көбінесе арсис пен тезисті тиісінше «жоғары уақыт» (ὁ ἄνω χρόνος) және «төмен уақыт» (ὁ κάτω χρόνος) немесе жай ғана «жоғары» (τὸ ἄνω) және «төмен» (τὸ κάτω) деп атайды. Аяқтарды «жоғары» және «төмен» деп бөлу кем дегенде б.з.д. 5 ғасырдағы Периклдің ұстазы афиналық Дамонға дейін жетеді. Стефан Хагель былай деп жазады: «Ежелгі ұғымның [көтерілу және түсудің] маңызы және қазіргі терминдердің қолданылуы күмәнді болғанымен, арсис пен тезис ежелгі адамдар сезінген нақты бір акцентті білдіреді деген дау жоқ. Әсіресе аспаптық музыкада, бұл динамикалық элементті қамтыған болуы керек, сондықтан үлкен ырғақты бірліктерді қазіргі заманғы такттар арқылы жазудың мәні бар».
Метрикалық жазушылардың қолданылуы
Алайда, поэтикалық метрді талқылаған авторлар арсис және тезис терминдерін өзгеше мағынада қолданған сияқты. Тоска Линч былай деп жазады: "Ритмистерден ерекшелігі, метрицистер арсис терминін өлеңнің буыны немесе метрикалық тізбегінің басында орналасқан буынды көрсету үшін пайдаланған; осылайша, тезис сөзі сол буынның немесе метрикалық тізбектің соңында келетін буынды белгілеген". (Lynch (2016), 506-бет.) Метрикалық дактильде (– ⏑⏑), Мариус Викторинус және метр туралы басқа да авторлардың пікірінше, бірінші буын арсис, ал екінші және үшінші буын тезис болып саналады; ал анапестте (⏑⏑ –) арсис – алғашқы екі буын, тезис – үшінші буын. Латын авторларының метрге қатысты кейінгі еңбектерінде арсис әрқашан буынның алғашқы бөлігі деп есептеледі (төменде қараңыз). 13 ғасырда жазылған грек метрикалық еңбегі «Аноним Амброзианс» арсис және тезис сөздерін толық жолға қатыстырады: "Арсис – жолдың басына, тезис – жолдың соңына сілтеме жасайды".
Сөздік прозодияда
Кейінгі грамматиктердің кейбіреуі сөздердің поэзиялық құрылысына қатысты арсис және тезис терминдерін қолданды. Псевдо Присциан (б.з. 6-шы немесе 7-ші ғасыр) метрді емес, дауыстың қалпын қарастырған сияқты: «Натура сөзінде, мен «нату» десем, дауыс көтеріледі, сонда арсис болады; ал «ра» естілгенде, дауыс төмендейді, сонда тезис болады. Сөздерден құралған дауыстың өзі акцент біткенше арсис деп аталады; акценттен кейінгі бөлік тезис деп аталады». 14-15 ғасырлардағы византиялық ғалым Джемист Плето осы мағынаны арсис – төмен қалпынан жоғары қалпына өту, ал тезис – керісінше деп түсіндіргендей. Алайда, Толедолық Юлиан (Иулиан Толетан) (б.з. 7-ші ғасыр) оған қарсы пікір білдірді: «Егер үш буынды сөздің бірінші буыны басым болса, мысалы, dominus, онда арсис екі буынды, ал тезис бір буынды болады; ал егер соңғы буын басым болса, мысалы, beatus, онда арсис бір буынды, ал тезис екі буынды болады». Теренциан Маурус, Альдхельм және басқа да грамматиктерде де осыған ұқсас пікірлер кездеседі. Арсисті дауыстың көтерілуінен ажыратып қарағанда, бұл авторлар терминдерді Псевдо Присцианнан өзгеше мағынада қолданған. Олардың жазбаларында арсис – сөздің бірінші жартысы, ал тезис – екінші жартысы. Егер үш буынды сөздің соңғы буыны басым болса, онда екінші жартысы сол буыннан басталады деп есептеледі.
Қазіргі заманғы музыкадағы арсис және диссертация
Өлшенген музыкада арсис және тезис терминдері "сәйкесінше, әлсіз және күшті соққылар немесе тактың басқа да бірдей аралықтағы бөліністері үшін қолданылады". Осылайша, музыкада бұл терминдер поэзиядағы мағынасына қарама-қарсы қолданылады, онда арсис – төмен соққыға дейін келетін әлсіз нота немесе көтеріңкі соққы. Бүгінде fugue per arsin et thesin термині көбінесе, кіріспелердің бірі ауысқан акценттермен (бұрынғы күшті соққылар әлсіз болып, керісінше) орындалатын фуганы білдіреді. Мысалы, Бахтың "Жақсы темперленген клавир" атты 2-кітабының 17-ші кітабындағы 37-ші такттағы бас партиясы. Дегенмен, бұрын fugue per arsin et thesin термині тақырыптың инверсияланғанын да білдіруі мүмкін.
Этимология
Ежелгі грек тіліндегі ἄρσις ársis – "уақытты өлшеу кезінде аяқты көтеру, алып тастау, жоғары көтеру", αἴρω aírō немесе ἀείρω aeírō сөздерінен шыққан, "Мен көтеремін" деген мағына береді. Aírō сөзіндегі i әрпі – қазіргі заманның жіктеуіш жұрнағы, ол метатез процесі арқылы r әрпімен орын алмастырған. Ежелгі грек тіліндегі θέσις thésis – "қою, орналастыру, құрастыру", τίθημι títhēmi (теге/θη, the/thē түбірінен, қайталау арқылы) сөзінен шыққан, "Мен қоямын, орналастырамын" деген мағынаны білдіреді.