Кіріспе
Латын тілі – итальян тілдерінің кең тобына жататын тіл. Оның әліпбиі, яғни латын әліпбиі, ежелгі итальян әліпбиінен пайда болды, ал ол әліпбилер этрус, грек және финикия жазуларынан туындаған. Тарихи латын тілі Лациум аймағының, әсіресе Рим өркениетінің алғаш дамыған Тибр өзені маңындағы ежелгі тілінен шыққан. Латын тілі қалай және қашан пайда болды деген мәселе ұзақтан бері талқыланып келеді. Солтүстік Италиядағы кельт диалектілерінің, Орталық Италиядағы индоевропалық емес этрус тілінің және Оңтүстік Италиядағы грек колонияларындағы грек тілінің латын тіліне әсер еткені байқалады, бірақ осы ықпалдардың латын тіліне қашан енгені нақты белгісіз. Рим дәуірінен жеткен латын әдебиеті көбінесе классикалық латын туындыларынан тұрады, олар латын тілінде жазуды үйренушілерге көмек ретінде таңдалған. Сақталған туындылар б.з.б. I ғасыр мен б.з. I ғасырының басында жазылған, кейде «Алтын латын» деп аталатын, тегіс және стильді әдеби тіл мәтіндерін баса көрсетеді. Кез келген жазба тілі сияқты, ауызша тіл грамматика, үн және сөздік құрамы жағынан сәл ерекшеленді және «Вульгар латын» деп аталды. Дегенмен, ауызша және жазба тілдердің айырмашылығының сыныптық немесе элиталық білімге байланысты болғаны туралы теориялар қазір көбінесе жоққа шығарылады. Латын тілінен өзге, грек тілін білімді элита жиі қолданды, олар оны мектепте оқыды және грек ұстаздарын Римнің Грекияны басып алу кезінде тұтқынға алынған білімді гректердің арасынан таңдады. Рим империясының шығыс бөлігі, кейін Византия империясы деп аталған жерде, грек койнесі шаруалар мен саудагерлер арасында қолданылып келді, ал латын тілі заңдар мен әкімшілік құжаттарда қолданылды. Ол Шығыс роман тілдеріне айналатын вульгар латынға әсерін тигізе берді. Латын тілі Рим дәуірінен кейін де ұзақ уақыт қолданыста болды, өйткені ол Рим-католик шіркеуінің, содан кейін Каролингтердің Киелі Рим империясының тілі болды. Орта ғасырлар мен жаңа заманда еуропалық білімнің, әдебиеттің және ғылымның басты тілі болды. Латынның кеңінен қолданылатын жұмыс тілі ретіндегі маңызы шамамен 1800 жылға қарай азайды, бірақ оның жемісті қолданылуының мысалдары сол ғасырдың ортасына дейін созылды, ал католик шіркеуі мен классикалық зерттеулер саласында бүгінгі күнге дейін жалғасуда. Осының салдарынан, қазіргі латын мәтіндерінің дені – 99,99% астам бөлігі – осы кейінгі кезеңдерге, әсіресе неолатын кезеңіне жатады.
Latin is a member of the broad family of Italic languages. Its alphabet, the Latin alphabet, emerged from the Old Italic alphabets, which in turn were derived from the Etruscan, Greek and Phoenician scripts. Historical Latin came from the prehistoric language of the Latium region, specifically around the River Tiber, where Roman civilization first developed. How and when Latin came to be spoken has long been debated. Various influences on Latin of Celtic dialects in northern Italy, the non Indo European Etruscan language in Central Italy, and the Greek in some Greek colonies of southern Italy have been detected, but when these influences entered the native Latin is not known for certain. Surviving Roman era Latin literature consists almost entirely of Classical Latin pieces usually chosen for their importance as help for people learning to write in Latin. Survivals emphasise polished and sometimes highly stylized literary language texts sometimes termed Golden Latin, which spans the 1st century BC and the early years of the 1st century AD. As with any written language, the spoken language differed somewhat in grammar, tone and vocabulary, and is referred to as Vulgar Latin. However, theories that the spoken and written languages were more or less different, separated by class or elite education, are now generally rejected. In addition to Latin, the Greek language was often spoken by the well educated elite, who studied it in school and acquired Greek tutors from among the influx of enslaved educated Greek prisoners of war, captured during the Roman conquest of Greece. In the eastern half of the Roman Empire, later referred to as the Byzantine Empire, the Greek Koine of Hellenism remained current among peasants and traders, while Latin was used for laws and administrative writings. It continued to influence the Vulgar Latin that would evolve into the Eastern Romance languages. Latin had a long working life beyond the Roman period, as it was the language of the Roman Catholic Church, and later of the Carolingian Holy Roman Empire. It was the dominant language of European learning, literature and academia through the middle ages, and in the early modern period. Latin's relevance as a widely used working language ended around 1800, although examples of its productive use extend well into that century, and in the cases of the Catholic Church and Classical studies, continue to the present day. As a result, the vast majority over 99.99% of extant Latin texts belong to these later periods, and especially to the Neo Latin period.
Шығу тегі
Латын атауы б.з.д. 10 ғасырда Лациумға қоныстанған латиндар деп аталатын италиялық тайпалар тобынан және осы халықтың сөйлеген диалектісінен шыққан. Италия тілдері индоевропа тілдер отбасының центум тармағын құрайды, оған герман, кельт және грек тілдері, сондай-ақ көптеген жойылған тілдер кіреді. Жалпы алғанда, бастапқы буындарда индоевропа тілінің қарапайым дауыстылары – *i, *e, (*a), *o, *u; қысқа және ұзын – латын тілінде көбінесе сақталады. Ларгинеалды дауыстылар (*ə) латын тілінде a ретінде көрінеді (мысалы, ИЕ *pəter > L pater). Дифтонгтар көне латын тілінде де сақталады, бірақ классикалық латын тілінде кейбіреулері монофтонгтарға айналады (мысалы, oi > ū немесе oe, ал ei > ē > ī). Бастапқы емес буындарда дауыстылардың қысқаруы байқалады. Ең күшті жағдай ортаңғы ашық буындардағы қысқа дауыстыларда (яғни, қысқа дауыстылардың соңында ең көп дегенде бір дауыссыз дыбыс тұрады, ал олар бірінші немесе соңғы буында кездеспейді): барлығы бір дауыстыға дейін қысқартылады, ол көбінесе i болып келеді, бірақ r алдында e (кейде o) және l алдында u, одан кейін o немесе u. Соңғы жабық буындарда қысқа e және o әдетте i және u дыбыстарына ауысады. Дауыссыз дыбыстар көбінесе тұрақты болады. Дегенмен, индоевропа тілінің дыбысты аспирациялары bh, dh, gh, gwh сақталмайды, сөздің басында олар сәйкесінше f, f, h, f болып айналады, ал басқа жерлерде әдетте b, d, g, v болады. Бастапқы емес dh, r немесе u дыбыстарының жанында b болады, мысалы, *h₁rudh "қызыл" > rub, мысалы, rubeō "қызыл болу"; *werdh "сөз" > verbum. Дауыстылар арасындағы s дыбысы r болады, мысалы, flōs "гүл", gen. flōris; erō "Мен боламын" және es түбірі; aurōra "таң" < *ausōsā (мысалы, германдық *aust > ағылшын тілінде "шығыс", ведалық санскритте uṣā́s "таң"); soror "қарындас" < *sozor < *swezōr < *swésōr (мысалы, ежелгі ағылшын тілінде sweostor "қарындас"). Протоиндоевропа тілінің бастапқы сегіз жағдайының ішінде латын тілі алтысын мұра еткен: атау, шақыру, айқындау, меншік, берік және шығу. Индоевропа тілінің орналасқан жағдайы кейбір жер аттарының және бірнеше жалпы есімдердің, мысалы, Roma "Рим" (Romae орналасқан жағдайы) және domus "үй" (domī "үйде" орналасқан жағдайы) төмендеуінде сақталған. Құралдық жағдайдың іздері ē-мен аяқталатын сөздерде сақталуы мүмкін. Ең көне сақталған жазу – б.з.д. VII ғасырға жататын Пренестін фибуласы деп аталатын фибула, онда "Manius med fhefhaked Numasioi" ("Маниус мені Нумерий үшін жасады") деп жазылған.