Кіріспе

Александриялық яһуди тарихшысы Артапан Александриялық (грек. Ἀρτάπανος ὁ Ἀλεξανδρεύς) – б.з.б. 3 немесе 2 ғасырдың екінші жартысында Александрияда өмір сүрген деп есептелетін, Александриялық еврей тегінен шыққан тарихшы. Көптеген ғалымдар Артапан Александрияда өмір сүргенін болжаса, басқалары оның ауылдық жерлерде тұрғанын айтады. Дегенмен, Артапан Мысырда өмір сүрген. Артапан грек тілінде б.з.б. 250-100 жылдар аралығында "Яһудилер туралы" тарихын жазған, бірақ бұл мәтін қазірге дейін сақталмаған. Артапанның жазбалары б.з.б. 3 ғасырдың басында жазған Манетон сияқты авторларға жауап ретінде қарастырылуы мүмкін. Сондықтан, Артапан б.з.б. 3 ғасырдың ортасынан ертерек емес деп болжауға болады. Артапанның б.з.б. 221-204 жылдар аралығында Птолемей IV Филопатордың билігіне ықпал етуімен б.з.б. 3 ғасырдың екінші жартысында жазғаны да мүмкін; алайда, Александр Полихистордың б.з.б. 1 ғасырдың ортасында Артапанды сілтеме жасауы, Артапан б.з.б. 2 ғасырдың соңынан кейін жазба жасаған жоқ екенін көрсетеді. Полихистордың жазбалары қазірге дейін жеткен жоқ. Артапанның еңбектерінің бір бөлігі екі кейінгі тарихшының кітаптарында сақталған: Александриялық Клименттің "Stromata" (I кітап, 23.154,2f тарау) және Кесариялық Евсевийдің "Præparatio Evangelica" (IX кітап, 18, 23 және 27 тараулар). Дж. Дж. Коллинз бен Джеймс Х. Чарльзуорттың сөзіне сүйенсек, "бізде Артапаннан тікелей үзінділер жоқ, тек Евсевий сақтап қалған Александр Полихистордың берген қысқаша мазмұны бар".

Мұсаның шығармалары мен суреттері

Ғалымдардың жалпы пікірінше, Артапан өзінің тарихи әңгімесінің негізі ретінде Септуагинтті пайдаланған, оның оқиғаларын еркін өңдеу арқылы өзінің бірегей еңбегін жасаған. Ол үш ірі яһуди патриархы – Ыбырайым, Жүсіп және Мұсаның Мысырдағы басынан өткен оқиғаларын батырлар ретінде бейнелейді, олар ежелгі Таяу Шығыстың көптеген мәдени жаңалықтарының бастаушылары болған. Сонымен қатар, Артапан Мысырды 36 номға бөлу және Эфиопияны жаулап алу еңбегін Мұсаға жатқызады, бұл жетістіктер дәстүрлі түрде мысыр халық батыры Сесостриске байланыстырылады. Әңгімесінің барысында Артапан халықтың осы еврей тұлғаларын олардың таңғажайып жаңалықтары мен жетістіктері үшін жақсы көргенін қаперіне келтіреді. Шындығында, ол эфиопиялықтардың Мұсаға деген құрметтің белгісі ретінде сүндетке түскенін айтады. Алайда, «мысықтар, иттілер және ибистер» туралы айтылуы, шығарманы мерзімдеуге мүмкіндік беретін әртүрлі культ орталықтары туралы жеткілікті мәлімет бермейді. Дегенмен, Артапанның еңбегінен ғана сол кезде өмір сүрген басқа яһудилер мен мысырлықтардың санасында осы діни синкретизмнің қаншалықты болғанын білу мүмкін емес. Артапан жануарларға табынушылықты Мұсаның бастауы деп көрсетсе де, «қасиетті жануарлар» Қызыл теңізден өту кезінде жойылғанын да айтады. Джон Коллинз Артапан заманында Мұса, Тот және Тутмос аттарының арасындағы грек тіліндегі ойынға назар салады; бірақ бұл Артапанның Мұсаны Тотпен байланыстыру себебі емес. Керісінше, Артапан мысырлықтарға астрология сияқты білімдерді үйреткен яһуди патриархтары (Ыбырайым, Евсевий PrEv 9.18.1) мен қасиетті жазуларды (демек, еврей жазуларын) түсіндіру арқылы Тоттың құдайлық білімін алған Мұса арасындағы байланысты жасайды. Кейбір ғалымдар Мұсаның белгісіз еврей тұлғасы Енохпен де байланысын жасайды, себебі Енох адамдарға астрологияның «дұрыс» түрін үйреткені айтылады (мысалы, күн күнтізбесі; 1 Енох 1–36), бірақ Артапан Мұсаның Гермес/Тотпен байланысын ғана нақты көрсетеді. Бұл түсінікті, себебі Артапан Мұсаны яһуди мифологиялық тұлғаларымен емес, жалпы мысыр тарихы, мәдениеті және дінімен сәйкестендіруге тырысады.

Теология және мотивация

Артапанның теологиясы – ғалымдар арасында өткір пікірталас тудырған мәселе. Кейбір ғалымдар оны көпқұдайшыл яһуди деп есептейді. Мысалы, Джон Барклей Артапанның мысырлық жануарларға табынуын және Мұсаны құдай ретінде бейнелеуін оның көпқұдайшылығының белгілері деп қарастырады. Дегенмен, басқа бір топ ғалымдар Артапанның монолатрияны ұстанғанын айтады – ол өзі тек бір құдайға ғана табынып, басқаларының болу мүмкіндігін мойындаған. Олар Артапанның өзінің барлық мәтінінде YHVH-ның басымдығын сақтайтынын және Мұсаны құдай ретінде бейнелеудің кітаби түбірлері бар екенін көрсетеді. Бұл ғалымдар Артапанның мақсаты Манетон сияқты беймәлім тарихшылардың яһудилерге жасаған шабуылдарынан қорғау болғанын, осы себепті ол яһуди патриархтарын жоғары бағалап суреттегенін тұжырымдайды. Ал басқалары бұл пікірге қарсы шығып, беймәлімдердің яһудилердің өзіндік мәдениеттік жетістіктерін кемсітетін, әшекейленген тарихын оқуының ықтимал еместігін мәлімдейді. Олар Артапанның негізгі аудиториясы – яһудилердің өзі болғанын және ол олардың ұлттық мақтанышын арттыру үшін осы романтикалық тарихты жазғанын айтады. Кейбір ғалымдар екі пікірдің де дұрыс екенін қабылдап, Артапанның баяны бір мезгілде апологетикалық тарихнама мен ұлттық пропаганданың романтикалық туындысы екенін көрсетеді. Екінші жағынан, Эрих Груен бұл аргументтер Артапанның юморын және оның басты себебін толығымен қабылдамайтынын айтады. Оның пікірінше, Артапан оқырмандарынан өзінің қияли әңгімесін әдебиеттік тұрғыдан қабылдауын күткен, себебі кітаби оқиғалармен таныс кез келген адам оның фантастикалық қосымшалары мен манипуляцияларын оңай байқайды. Груеннің сөзіне сүйенсек, Артапан диаспоралық яһуди ретінде өзінің сенімділігін көрсету үшін фараондарды әжуалай қысымға алып, яһуди патриархтарының жетістіктерін «комикалық пропорцияларға» дейін асыра сілтеген. Осы арқылы ол яһуди оқырмандарына көңіл тыныштығы сыйлауды көздеген.

Әдебиетке әсері

Артапан яһуди тарихшысы Иосиф Флавийге әсер еткен болуы мүмкін, бірақ ол кейінгі яһуди әдебиетіне көп әсер етпеген көрінеді.