Кіріспе

Андерс Найгреннің "Агапе мен Эрос" (Eros och Agape) трактаты – швед протестант теологы Андерс Найгреннің жазған трактатының ағылшын тіліндегі жиынтық атауы. Ол алғаш рет 1930 және 1936 жылдары екі бөлімге бөлініп швед тілінде жарияланды. Ағылшын тіліндегі толық атауы – "Агапе және Эрос: христиандық махаббат идеясын зерттеу". Найгрен теологияның Лунден мектебін қалыптастырған теологтардың бірі болды, оның ішінде Густаф Аулен және Рагнар Брюнг сияқты маңызды тұлғалар да бар еді. Олардың барлығы Лютердің реформация теологиясының маңызды мотивтерін қайта жаңғыртуға және осы мотивтердің тарих барысында түрлі жолдармен қалай қолданылғанын зерттеуге ерекше қызығушылық танытты. Осы контексте Найгрен махаббат мотивін зерттеді.

Аргумент

Бұл кітап ескі грек тіліндегі махаббатты білдіретін екі сөз – эрос пен агапе (шартсыз махаббат) сөздерінің мағыналық қырларын талдайды. Найгрен эростың өзімшіл және иемденуге ұмтылатын махаббат екенін, қажеттіліктер мен құштарлыққа негізделгенін айтады. Эроспен сүйгенде, қалай құдайды, қалай басқа адамды сүйсек те, біз өзіміздің мүддеміз үшін және сүйген нәрсемізге ие болу үшін сүйеміз. Бұл махаббат түрі Платонның философиясында, әсіресе «Симпозиум» диалогында классикалық бейнесін тапқан. Ал агапе – мұның орнына, өзінен айырылуға және құрбандыққа дайындыққа толы махаббат. Ол Құдайдың барлық жаратылысына деген шартсыз махаббатына негізделген. Агапемен сүйгенде біз жеке пайда мен мүдделерді жоққа шығарып, өзімізді басқаларға толықтай беріп, оларды тек қана өздері үшін сүйеміз. Найгреннің пікірінше, агапе – сүйіспеншіліктің дұрыс христиандық түсінігі. Бұл Жаңа өсиеттегі Синоптикалық Евангелиялар, Пауылдың айқышқа іліну туралы теологиясы және Бірінші Жохан хатында Құдай мен агапенің теңестірілуі сияқты мәтіндерде айқын көрінеді. Сондықтан Найгрен агапе – жалғыз нағыз христиандық махаббат түрі екенін, ал эрос бізді Құдайдан алыстататынын айтады. Біз басқаларды және Құдайды эроспен, тек өзіміз үшін сүйсек, онда біз оларды шын мәнінде сүймейміз; немесе агапемен, олардың өзі үшін, шынайы махаббатпен сүйсек, онда біз өзіміздің мүдделерімізге және бақытымызға қарсы келеміз. Найгрен сонымен қатар, оның агапе ұғымының жоғалуы деп санайтын тарихи түбірлерді де зерттейді. Оның пікірінше, Әулие Августиннен бастап, агапеға назар аудару латын сөзіне негізделген дамуда, эроспен синтездеуге жасалған әрекеттермен жұмсалды. Найгрен орта ғасырлық махаббат теологиясының көп бөлігі осы caritas синтезіне негізделгенін айтады. Алайда, ол эростың шығу тегі мен мәнін ескере отырып, бұл шын мәнінде христиандық синтез емес деп санайды. Реформация өте маңызды болды, өйткені ол Мартин Лютерге caritas синтезінің жалғандығын ашуға және махаббат туралы дұрыс христиандық түсінікті, атап айтқанда, таза агапені қайтадан анықтауға мүмкіндік берді.

Жариялану тарихы

Швед тіліндегі түпнұсқалық атауы: Den kristna kärlekstanken genom tiderna: Eros och Agape (яғни, ғасырлар бойы сүйіспеншіліктің христиандық идеясы: Эрос және Агапе). Ол бастапқыда екі бөлімнен тұрды, бірінші том 1930 жылы, екінші том 1936 жылы жарық көрді. Кейінгі басылымда атау қысқартылды: Эрос оч Агапе, (Стокгольм, 1966). Ағылшын тіліндегі аударманың атауы – "Агапе және Эрос", "Эрос және Агапе" емес. Бұл, бірінші бөлімнің алғашқы (сәл қысқартылған) аудармасынан туындаған сияқты: А. Г. Хеберт аударған "Агапе және Эрос" (Лондон: SPCK, 1932). Екінші бөлімін алғаш рет Филип С. Уотсон аударған және 1938 жылы екі томдық болып жариялаған. Толық еңбектің алғашқы аудармасын Филип С. Уотсон жасаған (Лондон: SPCK, 1953, бір том). Сол аудармашының 1982 жылы қайта қарастырылған басылымы жарық көрді (Чикаго: Чикаго университетінің баспасы және Лондон: SPCK).

Ықпал

Найгреннің еңбегі "ХХ ғасырдағы махаббат туралы ең ықпалды протестанттық еңбектердің бірі" деп сипатталған. Мысалы, Мартин Лютер Кинг кіші, Исаның дұшпандарды сүю туралы бұйрығын талқылаған уағызында Найгреннің санаттарының анық әсерін көрсеткен: «Иса бізге дұшпандарымызды сүюді бұйырғанда, ол эрос немесе филия туралы емес, барлық адамдарға арналған түсінікті, жаратылысшыл, құтқарушы ізгі ниетті – агапе туралы айтады. Тек осы жолмен еріп, осы сезіммен жауап берген жағдайда ғана біз көктегі Әкеміздің балалары бола аламыз». Бірақ бір ұрпақ өткен соң, Пол Тиллих пен Карл Рахнердің еңбектері арқасында христиан теологиясы Найгреннің агапе мен эрос арасындағы қатаң екіұштылығынан бас тартып, махаббатқа қатысты біртұтас түсінікке қайта оралды. Мысалы, Папа Бенедикт XVI «Deus caritas est» (2005) энцикликасында эрос пен агапе екеуі де Құдайдың махаббатының екі жағы екенін айтқан.