Кіріспе
Бұл Үндістанда заң шығару рәсімінің қысқаша сипаттамасы.
This is a brief description of the lawmaking procedure in India.
Үкімет
Үндістан заңдары бүкіл ел үшін одақтық үкімет, ал әр штат үшін штат үкіметтері жасалады, бұл Үндістан Парламенті, атап айтқанда Лок Сабха арқылы іске асырылады.
Парламент құраушы өкілеттігі
Конституцияның кез келген бөлігін Парламенттің конституциялық өкілеттігі шегінде қосу, өзгерту немесе жою процесі Конституцияға түзету деп аталады. Бұл рәсім 368-бапта белгіленген. Түзету туралы заң жобасын Парламенттің әрбір палатасы осы палатаның жалпы құрамының көпшілігімен, сондай-ақ мүшелердің кем дегенде үштен екісі қатысып, дауыс берген кезде қабылдауы тиіс. Бұдан өзге, Конституцияның федеративтік және соттық мәселелеріне қатысты белгілі бір түзетулерді штаттардың заң шығарушы органдарының көпшілігі ратификациялауы керек. Конституциялық түзету туралы заң жобасын қабылдау үшін Парламенттің екі палатасының (Лок Сабха мен Ражья Сабха) бірлескен отырысын өткізу туралы ереже жоқ. Парламенттің конституциялық өкілеттігімен жүзеге асырылатын конституциялық түзетулер арқылы Конституцияның негізгі құрылымын Жоғарғы Соттың сот қарауынан өткізбестен өзгертуге немесе жоюға болмайды. 24-ші түзетуден кейін Парламент конституциялық қабілетімен Конституцияға өзгерту енгізу функциясын басқа заң шығарушы органға немесе өзінің қалыпты заң шығару қабілетімен өзіне беруге құқылы емес. 352-баптың 6-тармағына сәйкес, төтенше жағдай жариялау Парламенттің конституциялық өкілеттігімен ратификациялануы тиіс. Егер 356(с) бап қолданылып, штатқа президенттік басқару енгізілсе және оның жариялануында штаттың кез келген органының немесе мекемесіне қатысты Конституцияның белгілі бір ережелерін толық немесе ішінара тоқтата тұру туралы шаралар көзделсе, онда жариялау Парламенттің конституциялық өкілеттігімен (яғни, қарапайым көпшілікпен емес) бекітілуі керек. 24-ші түзетуден кейін Ражья Сабхада қарапайым көпшілікпен биліктегі партия немесе коалиция вице-президентті қызметтен шеттетуге және жаңа вице-президентті сайлауға құқылы. Конституцияны бұзу фактілері сот тергеуімен расталған жағдайда, биліктегі үкімет президентті және Жоғарғы Сот/жоғары соттардың судьяларын импичментке салуға толық құқылы. Лок Сабха мен Ражья Сабханың екеуінде де үштен екі көпшілік болу, үкіметті тек заң шығару өкілеттігімен басқаруға мүмкіндік береді. 61-баптың 3-тармағында, 124-баптың 4 және 5-тармақтарында немесе 217-баптың 1-тармағында белгіленген тәртіп бойынша, Президент және Жоғарғы Сот немесе жоғары соттардың судьялары сот тергеуі арқылы олардың қызметін дұрыс атқармауы немесе қабілетсіздігі анықталған жағдайда отставкаға кетуге мәжбүр болуы мүмкін. Штат деңгейінде заң шығарушы жиналыста (Видан Сабха) қарапайым көпшілік 169-бап бойынша заң шығарушы кеңесті құру немесе тарату туралы шешім қабылдаудан басқа, барлық конституциялық өкілеттіктерді жүзеге асыру үшін жеткілікті. 252-бапқа сәйкес, егер бар болса, штаттық заң шығарушы кеңестің мақұлдауы Парламентке штаттық заң шығарушы жиналыстың құзырына ғана жататын заңдарды қабылдауға рұқсат беру үшін қажет.
commanding simple majority in the Lok Sabha and Rajya Sabha (together or separately) permits to run the government by its legislative powers only. With simple majority in Rajya Sabha, ruling party or co alliance can remove the vice president and elect a new vice president per Article 67(b)
commanding two thirds majority in both Lok Sabha and Rajya Sabha separately permits to run the government by its constituent and legislative powers. Ruling government has full powers to impeach the president and judges of Supreme Court / high courts when charges of violating the Constitution are established by judicial inquiry. commanding two thirds majority in either house of Parliament capable to run the government by its legislative powers only. As per the procedure given by Article 61(3) or 124(4 & 5) or 217(1. b), the President and judges of Supreme Court or high courts can be forced to resign after charges of misbehavior or incapacity are established by means of judicial inquiry. At the state level, a simple majority in the legislative assembly (Vidhan Sabha) is enough to exercise all its constitutional powers except for deciding to have or abolish the legislative council per Article 169. Per Article 252, approval of state legislative council, if existing, is also required to permit the Parliament in making laws which are exclusively reserved to state legislative assembly.
Заң жобасы мен заңның айырмашылығы
Заңнамалық ұсыныстар Үндістан Парламентінің екі палатасының біріне заң жобасы түрінде ұсынылады. Заң жобасы – бұл заңнамалық ұсыныстың жобасы, ол Парламенттің екі палатасынан өтіп, Президент бекіткеннен кейін Парламент Актісіне айналады. Заң жобасы жасалған соң, ол газеттерде жарияланып, халықтан демократиялық жолмен пікір білдіру сұралады. Содан кейін заң жобасына қоғамдық пікірді құрылысшыл түрде енгізу үшін түзетулер енгізілуі мүмкін, одан кейін оны министрлер немесе жеке мүшелер Парламентке ұсынады. Алғашқысы – үкіметтік заң жобасы, екіншісі – жеке мүшелік заң жобасы деп аталады. Заң жобалары сондай-ақ мемлекеттік және жеке заң жобалары деп жіктелуі мүмкін. Мемлекеттік заң жобасы – жалпы халыққа қатысты мәселеге қатысты болса, жеке заң жобасы – нақты бір адамға, корпорацияға немесе мекемеге қатысты болады. "Жетімдер үйлері мен қайырымдылық үйлері туралы" заң жобасы немесе "Мұсылман уақфтары туралы" заң жобасы – жеке заң жобаларының мысалдары. Лок Сабхада қаралып жатқан заң жобасы, қандай да бір себеппен тоқтап қалса, Лок Сабха таратылған кезде күшін жояды. Алайда, Раджья Сабхадағы заң жобалары күшін жоймайды және ондаған жылдар бойы қарастырылмаған күйде қалуы мүмкін. Раджья Сабхада қаралатын әрбір заң жобасы вице-президент тарапынан конституциялық талаптарды/процедураларды бұзбайтынына байланысты конституциялық жарамдылығына тексеріледі. Вице-президент конституциялық түзетулерді қалыпты заңнама ретінде қабылдауға рұқсат беруге тиіс емес. Конституцияның 71(1)-бабы Жоғарғы Сотқа вице-президент жасаған конституциялық бұзушылықтарды тексеруге және олар бойынша шешім қабылдауға құқық береді. Конституцияны бұзған кез келген Үндістан азаматы парламент мүшесі болуға немесе парламент мүшелігіне сайлануға құқылы емес. Жоғарғы Сот сайлауда заңбұзушылықтар жасаған немесе 1951 жылғы «Халық өкілдігі туралы» заң бойынша Раджья Сабха мүшесі болуға жарамсыз болған жағдайда вице-президентті қызметтен шеттетуге құқылы.
Заң жобасы Парламентпен қалай бекітіледі
Заң жобасы – заңнамалық ұсыныстың жобасы. Ол Парламент актісіне айналу үшін бірнеше кезеңнен өтуі тиіс. Парламенттің бір палатасында заң жобасы үш кезеңнен өтеді. Штаттардың заң шығару жиналыстары үшін де процедура ұқсас.
Бірінші оқылым
Заң шығару процесі заң жобасын Парламенттің екі палатасының біріне – Лок Сабхаға немесе Раджа Сабхаға енгізуден басталады. Заң жобасын министр немесе жеке мүше енгізе алады. Бірінші жағдайда ол үкіметтік заң жобасы, ал екінші жағдайда – жеке мүшелік заң жобасы деп аталады. Заң жобасын ұсынатын мүше, оны енгізу үшін палатадан рұқсат сұрауы тиіс. Егер палата рұқсат берсе, заң жобасы енгізіледі. Бұл кезең заң жобасының бірінші оқылысы деп аталады. Егер заң жобасын енгізуге рұқсат беру туралы ұсынысқа қарсылық білдірілсе, спикер өз дискрециясымен қарсылық білдірген мүшеге және ұсыныс жасаған мүшеге қысқаша түсіндіру жасауға рұқсат бере алады. Егер заң жобасын енгізуге рұқсат беру туралы ұсынысқа, заң жобасы палатаның заң шығару құзыретіне жатпайтын заң шығаруды бастайды деген негізде қарсылық білдірілсе, спикер осы мәселе бойынша толыққанды талқылауға рұқсат бере алады. Содан кейін мәселе палатаның дауысқа салуына беріледі. Дегенмен, қаржылық немесе ассигнованиелік заң жобасын енгізуге рұқсат беру туралы ұсыныс дереу палатаның дауысына қойылады. Ақша/ассигнование және қаржылық заң жобаларын 109, 110 және 117-баптарға сәйкес тек Лок Сабхада ғана ұсынуға болады. Лок Сабха Спикері заң жобасының ақша заң жобасы болып табылатынын немесе жоқ екенін анықтайды. Үндістанның вице-президенті, Раджа Сабханың экс-официо төрағасы, заң жобасы Раджа Сабхада ұсынылған кезде, оның ақша заң жобасы болып табылатынын немесе жоқ екенін анықтайды.
Ресми газетте жариялау
Заң жобасы енгізілгеннен кейін, ол Үндістанның мемлекеттік газетінде жарияланады. Заң жобасы парламентке енгізілгенге дейін, спикердің рұқсатымен газетте жариялануы мүмкін. Мұндай жағдайда, заң жобасын енгізуге рұқсат сұрау қажет емес және заң жобасы бірден енгізіледі. Парламенттің заң шығару өкілеттігімен қаралатын заң жобалары, егер сол уақытта қатысқан депутаттардың көпшілігі дауыс беру арқылы немесе көшіру арқылы мақұлдаса, қабылданған болып есептеледі. Мүшеге дауыспен емес, дауыс беруді талап етуге құқық бар. Конституцияға түзету енгізу туралы заң жобасын қабылдау үшін, Конституцияның 368-бабына сәйкес, қатысқан депутаттардың үштен екісі және палатаның жалпы құрамының жартысынан астамы дауыс беруі керек.
Билл екінші үйде
Заң жобасы Парламенттің бір палатасынан қабылданғаннан кейін, осы туралы хабарламамен бірге екінші палатаға мақұлдауға жіберіледі, және онда да жоғарыда сипатталған сатылардан өтеді, бірақ таныстыру сатынан басқа.
Президенттің келісімі
Аталған процедура бойынша заң жобасы екі палатада қабылданған жағдайда, ол 111-бап бойынша Президентке мақұлдауға жіберіледі. Президент заң жобасына келісім бере алады немесе бас тарта алады, сондай-ақ, егер ол ақша заң жобасы болмаса, қайтара алады, оны Президент өзі палаталарға ұсынғаннан басқа. Алайда, 255-бапта Парламент немесе мемлекеттік заң шығарушы орган актісі үшін Президенттің немесе штат губернаторының алдын ала ұсынысы міндетті емес, бірақ Президенттің немесе губернатордың соңғы келісімі міндетті деп көрсетілген. Егер Президент Парламенттің заң шығару өкілеттігімен қабылданған белгілі бір заң жобасы Конституцияны бұзады деп санайтын болса, ол 368-бап бойынша Парламенттің конституциялық өкілеттігімен заң жобасын қабылдау туралы ұсынымдарымен бірге заң жобасын қайтара алады. Президент 368-бапқа сәйкес Парламенттің тиісті түрде қабылдаған конституциялық түзету туралы заң жобасын қабылдамай қалуға құқығы жоқ. Президент келісім берсе, заң жобасы «Қазақстан Республикасының Заңнамалық актілер жинағында» жарияланады және оның келісім берген күнінен бастап заң күшіне енеді. Егер ол келісім бермесе, заң жобасы қабылданбайды, бұл абсолютті вето деп аталады. Президент 111- және 74-баптарға сәйкес Министрлер Кеңесінің ұсынысы бойынша абсолютті вето құқығын пайдалана алады. Президент өзінің қалауынша келісім беруден бас тарта алады, бұл қалталық вето деп аталады. Қалталық ветоны тек 1986 жылы Президент Зайл Сингх почта заңына қатысты қолданған, бұл заң үкіметке 1898 жылғы Үндістан почта актісін өзгерту арқылы ордерсыз пошта хаттарын ашуға рұқсат берген. Егер Президент оны қайта қарауға жіберсе, Парламент оны қайта талқылауы керек, бірақ егер ол қайтадан қабылданып, Президентке қайтарылса, ол оған келісім беруге міндетті. Егер Парламент өзінің заң шығару өкілеттігімен қабылдаған заң жобасына Президент келіспегеніне наразы болса, заң жобасын конституциялық түзету заң жобасы ретінде өзгертіп, Президентті келісім беруге мәжбүрлеу үшін конституциялық өкілеттігімен қабылдауы мүмкін. Егер конституциялық түзету актісі Конституцияның негізгі қағидаларын бұзса, Жоғарғы соттың конституциялық құрамы актіні жояды. Парламент Президенттің әрекеттері Конституцияны бұзады деп санайтын жағдайда, 61-бап бойынша Президентті қызметтен шеттету үшін импичмент процедурасын бастауы мүмкін, онда тергеу барысында Президентке қарсы айыптаулар расталған жағдайда Парламенттің әр палатасының мүшелерінің кемінде үштен екісі импичментке дауыс беруі керек. Егер заң жобасы штаттың заң шығарушы жиналысында қабылданса, онда сол штаттың губернаторының келісімі қажет. Кейде губернатор заң жобасының басқа орталық заңдармен немесе Конституциямен қақтығысқа түсуі мүмкін деп күтіп, оны Президентке жібереді, ал Президенттің шешімі 200 және 201-баптарға сәйкес түпкілікті болып табылады. Газетке жариялау үшін Үкімет кабинетінің барлық шешімдеріне Президент келісім беруі керек. Егер Кабинет шешімдері белгіленген заңның құзырына кірмесе, Президент Кабинет шешімдеріне келісім бермейді. Ол Кабинет шешімін бекіту үшін Парламенттің қажетті заңды қабылдауы керектігін көрсете алады. Министрлер Кеңесінің қарауысыз шешім қабылдауға болмайды. Конституцияны жасаудың мақсаты – сот, заң шығару, атқарушы органдары және т.б. тәуелсіз институттардың басшылары мен өкілдерінің ел азаматтарының мүдделерін адалдықпен, тиімділікпен және бейтараптықпен қамтамасыз ету болып табылады. Егер бір немесе бірнеше институт өз міндеттерін орындамаса, қалғандары әдетте Конституцияда көзделген тежеу және баланс жүйесін пайдаланып, жағдайды түзетуге бастама көреді.
Күшіне ену
Жалпы, көптеген заңдар актінің өзінде белгіленген тәртіппен күшіне енеді немесе заңды күшке ие болады. Ол Президент мақұлдаған күннен бастап (көбінесе Парламент кейіннен бекіткен қаулылар жағдайында), немесе актінің өзінде нақты бір күні көрсетілген (көбінесе қаржы заңдары жағдайында), немесе орталық немесе облыстық үкіметтің қалауынша белгіленген күнінен бастап күшіне енеді. Егер заңның күшіне енуі үкіметтің қалауына байланысты болса, жеке газет хабарламасы жарияланады, оған көбінесе басқа газет хабарламасындағы ережелер немесе бағынышты нормативтік құжаттар қоса беріледі.
Ақша векселесі
Салық салу және жою, Біріктірілген қордан қаражатты бөлу және т.б. ережелерді қамтитын заң жобалары Лок Сабха Спикерімен ақша заң жобалары ретінде куәландырылады. Ақша заң жобалары 109, 110 және 117-баптарға сәйкес Президенттің ұсынысы бойынша ғана Лок Сабхада ұсынылуы мүмкін. Әр қаржы жылы үшін жылдық бюджет немесе жылдық қаржылық мәлімдеме, 112-116-баптарға сәйкес Президенттің ұсынысы бойынша гранттарға сұраныспен бірге, Лок Сабхада қабылдалуға тиіс. Раджа Сабха Лок Сабха қабылдаған және оған жіберілген ақша заң жобасына түзетулер енгізе алмайды. Алайда, ол ақша заң жобасына түзетулер ұсынуы мүмкін, бірақ барлық ақша заң жобаларын оларды алған күнінен бастап он төрт күн ішінде Лок Сабхаға қайтаруға міндетті. Лок Сабха ақша заң жобасына қатысты Раджа Сабханың барлық немесе кез келген ұсыныстарын қабылдауға немесе қабылдамауға құқылы. Егер Лок Сабха Раджа Сабханың ұсынысын қабылдаса, ақша заң жобасы Раджа Сабха ұсынған және Лок Сабха мақұлдаған түзетулермен екі палатада да қабылданған болып есептеледі. Егер Лок Сабха Раджа Сабханың ұсынысын қабылдамаса, ақша заң жобасы Раджа Сабха ұсынған түзетулерсіз, Лок Сабха қабылдаған түрінде екі палатада да қабылданған болып есептеледі. Егер Лок Сабхада қабылданған және Раджа Сабхаға ұсыныстар үшін жіберілген ақша заң жобасы он төрт күн ішінде Лок Сабхаға қайтарылмаса, ол мерзім аяқталғаннан кейін Лок Сабха қабылдаған түрінде екі палатада да қабылданған болып есептеледі. Жарлық Парламент заңымен бірдей күшке және әсерге ие. Парламент қайта жиналғаннан кейін алты апта ішінде қабылдалмаса, әрбір жарлық күшін жояды. Президент Конституцияға түзетулерді қажет ететін немесе Конституцияны бұзатын жарлық шығармайды. Егер штаттық мәжіліс сессияда болмаса, штат басшысы 213-бап бойынша, Президенттің келісімімен жарлық шығаруға құқылы.