Кіріспе

2005 жылы АҚШ-тың Калифорния штатында тарих оқулықтарында индуизмді бейнелеуге қатысты дау басталды. Техас штатындағы Ведалық қордың (ВФ) негізгі талас-тартысы оқулықтағы касталық жүйенің суреттелуі, Индо-Арийлердің қоныс аудару теориясы және Үнді қоғамындағы әйелдердің мәртебесі болды. Калифорния білім беру департаменті (CDE) бастапқыда дауды шешу үшін Калифорния мемлекеттік университетінің Нортридж қаласындағы зейнеткер профессор Шива Баджпайды топтар ұсынған түзетулерді қарау үшін бір адамдық комиссия ретінде тағайындады. Ведалық қор таңдаған Баджпай көбінесе барлық өзгерістерді мақұлдады. VF оны тәуелсіз ғалым ретінде таныстырғанмен, кейін ол тығыз байланысты ұйымның мүшесі екені анықталды. Гарвард университетінің санскрит профессоры Майкл Витцель индуисттік топтардың қарсылығына қарсы индусологтарды ұйымдастырып, "діни-саяси сипаттағы" өзгерістерге наразылық білдіре отырып, CDE-ге 50-ге жуық қол қойған хат жіберді. Витцель, Стэнли Вольперт және тағы бір индусолог Мемлекеттік білім беру кеңесі атынан ұсынылған өзгерістерді қайта қарап, кейбір бекітілген өзгерістерді кері қайтаруды ұсынды. CDE мәліметінше, 2006 жылы оқулықтарға енгізілген түзетулердің көп бөлігі бойынша бұл ғалымдар келісімге келді немесе компромисске ұlaştы, кейбір ұсынылған өзгерістер қабылданды, ал қалғандары қабылданбады. 2006 жылдың басында «Хинду-американ» қоры Мемлекеттік кеңесті сотқа берді. Сот ісі 2009 жылы аяқталды. 2016-2017 жылдары Калифорния оқулықтарына қатысты қайта талқылау өтті, онда бұрынғы тақырыптар тағы да қарастырылды.

Калифорния оқулықтарының негізгі қағидалары

Калифорниялық оқу материалдарындағы әлеуметтік мазмұнға қатысты бағалау стандарттары оқулықтар үшін басшылық қағидаларды қамтиды. Олар былай дейді: "Стандарттар АҚШ, Калифорния және басқа да қоғамдардағы діни сенімдердің әртүрлілігін орынды жағдайларда бейнелеу арқылы іске асырылады, бұл ретте ешқандай сенімге немесе дінге жалпы түрде жағымсыздық танытуға немесе оларды кемсіртуге жол берілмейді." Сондай-ақ, олар: "Ешбір діни сенім немесе амал қысымға ұшыратылмайды және ешбір діни топ төменсіз деп көрсетілмейді." және "Діни сенімдер мен амалдарды түсіндіру немесе сипаттау кез келген оқушыны нақты бір дінге сенуге немесе одан бас тартуға ұқсатуға немесе діни сенімдерді сіңіруге бағытталмауы тиіс." Дегенмен, индуисттік топтар ұсынған 58 түзетуге Гарвард университетінің профессоры Майкл Витцель бастаған түрлі топтар қарсылық білдірді. Бұл мәселе процедуралық және құқықтық жанжалға әкеп соқты.

Өтініш берушілер

Ведалық қор (VF) және Американдық индуистік білім беру қоры (HEF) Үндістандағы Хиндутва (хинду ұлтшылдық) қозғалысымен, әсіресе Раштрия Сваямсевак Сангх (РСС) және Вишва Хинду Паришад (ВХП) ұйымдарымен идеологиялық тұрғыдан байланысты.

Екі индуистік қордың редакцияларына қарсылық

Калифорнияның оқу бағдарламасы комиссиясы индуисттік топтар ұсынған өзгерістердің көп бөлігін мақұлдады және мәселені әдетте олардың кеңесін басшылыққа алатын штаттық білім беру кеңесіне жіберді. Бірақ, Гарвард университетінің Уэльс санскрит профессоры Майкл Витцел басқаратын АҚШ ғалымдары тобы бұл өзгерістерге күшті қарсылық білдірді. Витцель және оның әріптесі Стив Фармер, Калифорниядағы университет студенті екенін мәлімдеген бір адамнан VF және HEF ұсынған түзетулер туралы хабардар болды. Витцель Калифорнияның білім беру кеңесіне өзгерістерге қарсылық білдіріп хат жолдады. Сол кезде доктор Джозеф Д’Суза қызмет етіп жатқан еді. Д’Суза Бүкілүнді Индия Христиан Кеңесінің президенті болды. Д’Суза «Далит азаттық желісі» атынан Білім беру кеңесіне хат жазды. Оңтүстік Азия достары (FOSA) мәлімдегендей, басқа ұйымдардан да қолдау хаттары келіп түсті, мысалы, Далит құқықтары үшін ұлттық науқан, Далит күш орталығы және АҚШ-тағы Далит ынтымақтастық форумы. FOSA сондай-ақ, 2006 жылдың қаңтар және ақпан айларында SBE алдында куәлік берген және Калифорнияда тіркелген Далит топтарының арасында буддистік бағытты ұстанғандар да болды, мысалы, Амбедкар әділет және бейбітшілік орталығы, Американың Үнді буддистік қауымдастығы, Жаңа Үндістан Республикасы, сондай-ақ Калифорниядағы Далит сикх ғибадатханалары, мысалы, Гуру Рави Дасс Гурдварасы. VF және HEF ұсынған түзетулерге FOSA, Коммунализмге қарсы коалиция (CAC), Солтүстік Америкадағы Тамил Сангамдар федерациясы, Секулярлы және үйлесімді Үндістан үшін шетелдегі үндістер (NRI SAHI), Вайшнава ағарту орталығы және Үнді-американдық қоғамдық білім беру кеңесші кеңесі (IPAC) кіретін ұйымдар тобы қарсылық білдірді. Әлемнің әртүрлі университеттерінен келген 47 кәсіби Оңтүстік Азия ғалымдары, сондай-ақ бірнеше ірі американдық Оңтүстік Азия зерттеу орталықтары мен шамамен 150 үнді-американдық профессорлар екі қорының ұсыныстарына қарсылық білдіретін бастапқы хатқа қол қойды. Калифорния заң шығарушы органының он жеті мүшесі ғалымдарды қолдап хат жазды. Витцельдің араласуынан кейін, «India West» газетінің тілшісі Виджи Сундарам профессор Витцельдің өтінішіне қолдау білдірген ғылыми консенсус Білім беру кеңесінің индуисттік топтар ұсынған өзгерістерді қайта қарау туралы шешіміне әсер еткен болуы мүмкін деп жазды. «Милпитас Пост» газетінің тілшісі Рейчел МакМурди, Сан-Франциско аймағындағы ең ірі газет баспасы, VF және HEF пен «Раштрия Сваямсевак Сангх» және «Хинду Сваямсевак Сангх» – үнді ұйымы RSS-тің американдық бөлімшесі арасындағы туыстық және тығыз байланыстарды атап өтті.

Мемлекеттік білім беру кеңесінің шешімі

2006 жылдың 6 қаңтарында еврей, христиан, мұсылман және индус редакциялары бойынша мамандандырылған ғалымдардың кеңінен талқылауынан кейін, сондай-ақ бірнеше SBE қоғамдық отырысынан соң, 2006 жылдың 27 ақпанында шешім қабылданды. 3 сағаттан астам қоғамдық пікірлерді тыңдағаннан және 1500 беттік жазбаша пікірлер алғаннан кейін, Бадтың бес мүшелі тобы Калифорния Білім департаментінің (CDE) қызметкерлері ұсынған түзетулерге қолдау көрсету туралы ұсынысты қабылдады. Төменгі комитет 70-ке жуық өзгеріске келісім берді, бірақ VF және HEF ұсынған монотеизм, әйелдер құқықтары, касталық жүйе және көші-қон теориясы бойынша маңызды түзетулерді қабылдамады. 2006 жылдың 8 наурызында Бадтың толық құрамы 27 ақпандағы шешіммен келісті, дауыс беру нәтижесі (9-дан 0-ге, 2-уі қалыс қалды) 27 ақпанда бекітілген өзгерістерді растады және HEF мен VF ұсынған қалған өзгерістерді екі ерекшелікпен жоққа шығарды: арийлік көші-қон теориясы «даулы» деп аталатын болды, ал Ведалар әндер мен өлеңдер емес, қасиетті мәтіндер ретінде көрсетілетін болды. Көптеген тараптар шешімге шартты түрде қанағаттанды, алайда түзетулерге қатыспаған Хинду Америкалық қоры (HAF) Бадты сотқа шақырумен қорқытты. SBE-нің бұрынғы президенті Рут Грин бұл шешім «біздің ең үздік күш-жігерімізді көрсетеді. Мұнда көптеген идеологиялық келіспеушіліктер орын алды. Бұл сенімдер терең тамырланған» деді. VF және HEF жалдаған жарнамалық агенттік: «Мәселе осы индус балаларының (Америкада) оқулықтардағы дін мен мәдениеттің бейнеленуінен туындаған ұят пен қорлау сезімінде жатыр» деді.

CAPEEM ісі

Калифорниялық ата-аналар білім беру материалдарын теңестіру (CAPEEM) ұйымы, бұл топ SBE-нің 8 наурыздағы шешімінен кейін Калифорнияның оқулықтары ісін қарастыру үшін құрылған. Шағымды Сиэтлдегі адвокат Венкат Баласубрамани жазды, ол бұрын ACLU сияқты қоғамдық мүдделерді қорғайтын ұйымдармен жұмыс істеген. Кейіннен CAPEEM-нің құқықтық командасына атеист Майкл Ньюдоу қосылды. Сот кейіннен CDE және SBE-ді жауапкерлер тізімінен шығарды, себебі қолданыстағы заң ережелеріне сәйкес, алайда Калифорнияның Шығыс округінің АҚШ округтік сотының судьясы Франк С. Дамрелл 2006 жылдың 11 тамызы мен 28 қыркүйегінде CAPEEM-ге шағымды өзгертуге рұқсат берді және SBE мен CDE-нің жеке мүшелеріне қарсы іс жүргізуге мүмкіндік берді. Іс Discovery кезеңімен жалғасты, CAPEEM SBE және CDE-ден құжаттар сұрады, сондай-ақ CDE қызметкерлеріне, SBE-ге, баспагерлерге, Dalit Freedom Network, Ислам білім беру кеңесі сияқты христиандық ұйымдарға, оқу бағдарламасы комиссиясының мүшесі Чарльз Мунгерге және тексеру комиссиясының мүшелері S. Вольперт, Дж. Хейцман және М. Вицельге сотқа шақыру жіберді. Басқа сотқа шақырулардың қатарында CAPEEM 2006 жылдың наурызында CBE/SBE мүшелеріне қарсы сот ісіне қолдау көрсету үшін Вицельге кең ауқымды сотқа шақыру жолдады. Вицель электрондық пошталары бар бірнеше дискіні тапсырды, бірақ CAPEEM одан қосымша құжаттарды ұсынуға мәжбүрлеу туралы өтінішпен қайта жүгінді. 2007 жылдың 3 шілдесінде Массачусетс округтік сотында отырыс өтті. Сот құжаттарына сәйкес (№ 07 2286), сот Вицельдің қорғау ордерін беру туралы өтінішін қабылдады және CAPEEM-нің мәжбүрлеу туралы өтінішін қабылдамады, себебі ол сұраған құжаттар мен хабарламалар маңызды емес және оларды алуға болмайтын еді. CAPEEM бұл шешімге шағымданды. 2008 жылдың 7 шілдесінде АҚШ-тың Бірінші апелляциялық округінің үш судьядан тұратын алқасы (№ 07 2286) CAPEEM-нің шағымын қабылдамады және «CAPEEM Массачусетс округтік соты мәжбүрлеу туралы өтінішті қабылдамау арқылы өкілеттігін теріс пайдаланғанын көрсетпеді» деп шешті. CAPEEM-нің Вицельге жолдаған сотқа шақыруы Вицельдің куәлік беруіне де әкелді, онда оның адвокаты CAPEEM-ден куәліктің мәтінін жарияламауды өтінді және CAPEEM куәліктің мәтінін жарияламау туралы келісімге келуді сұрады. CAPEEM осындай келісімге келісті және Вицельдің куәлігінің мәтінін жарияламады. 2009 жылдың 25 ақпанында Калифорнияның Федералды соты CAPEEM-нің талабы асырап алу процесіне қатысты негізді деп шешті, бірақ талапкер CAPEEM-нің құрылтайлық ережеге қатысты ішінара қанағаттандырылмаған өтінішін қабылдамады, себебі олардың негізі болмады, сондай-ақ Калифорния штатының Білім беру кеңесінің жауапкер мүшелерінің өтінішін ішінара қабылдады, ішінара қабылдамады. Іс № 2:06 cv 00532 FCD KJM, 212-құжат, 2009 жылғы 26 ақпанда тіркелді. 2009 жылдың 2 маусымында Сот дәлелді себептерді ескере отырып және АҚШ-тың азаматтық іс жүргізу ережелеріне сәйкес, талапкер мен жауапкердің келісімшартын және жалпы босату туралы келісімді қабылдады. Сонымен қатар, Калифорнияның Бас прокуроры CAPEEM-мен келісімге келді, онда CAPEEM Калифорния штатының Білім беру кеңесінен 175 000 доллар алды, ал екі тарап та бір-бірін барлық талаптардан босатуға және шағымданудан бас тартуға келісті.

"Хинду-американ" қоры ісі

Екінші сот ісі 2006 жылдың наурыз айында Хинду Американдық Қоры (HAF) тарапынан оқулықтарды тексеру рәсімдеріне қатысты Білім беру кеңесіне қарсы қозғалды. HAF бұл рәсімдердің қолданыстағы заңдарға сәйкес келмейтінін мәлімдеді. HAF сонымен қатар оқулықтардың жариялануына уақытша тыйым салу туралы өтініш білдірді, бірақ судья бұл өтінішті қабылдамады. Сотқа түскен шағымдардың ауырлығы мен мемлекеттік оқулықтарға тигізетін ықтимал бұзылыстарды ескере отырып, сот жедел түрде әрекет етіп, 2006 жылдың қыркүйегінде шешім шығарды. HAF-тың Білім беру кеңесі "кейбір жағдайларда" мемлекеттік заңдарға сәйкес әрекет етпегені туралы талабына сот келісіп, Кеңеске өз рәсімдерін жаңартуды тапсырды. Дегенмен, сот бұл "реттеушілік аядағы кемшіліктердің" оқулықтарды алып тастауға жеткілікті емес деп шешті. "Қазіргі [мақұлдау] жүйесін сақтай отырып" рәсімдерді түзетуге болады. Реттеушілік заңсыздықтарды қарастырғаннан кейін, сот оқулықтардың "қолданыстағы заң стандарттарына сәйкес келмейтіні" туралы талапқа көшті. HAF оқулықтардың "Ежелгі Үндістанның тарихы, мәдениеті және діни дәстүрлерін талқылауда индуизм дінін жағымсыз бейнелейтінін" мәлімдеді. Сондай-ақ, "мәтіндерде фактілік қателер бар және олар жалпы алғанда бейтарап емес" делінген. Бірақ сот "даулы мәтіндер заң стандарттарына сәйкес келеді" деген шешім шығарды. Арийлердің басып кіруі немесе көші-қоны туралы бейнелеудің аса дәл еместігі, оқулықтарда индуизмді ұсынудың мемлекет белгілеген стандартты бұзбағаны және касталық жүйенің тарихи шындық екендігі, оны студенттерде белгілі бір жағымсыз реакция тудырса да, талқылау қажеттігі айтылды. Ең көп дау тудырған мәселелерді (әйелдер құқықтары, далиттер, арийлердің басып кіруі немесе көші-қоны, индуизм монотеистік дін ретінде) талқылауға және негіздеуге мүмкіндік беретін даулы оқулықтар сақталды. Сот шешімінен кейін HAF және Білім беру кеңесі келісімге келді, оған сәйкес Кеңес HAF-тың сот шығындарының бір бөлігін төлеуге міндеттенді.