Кіріспе

Мемлекеттік қылмыстар – мемлекеттің өзінің қылмыстық заңдарын немесе халықаралық қоғамдық құқығын бұзатын әрекеттерге қатысты жасалған қылмыстар. Мұндай қылмыстарды тергеу және қудалау бірнеше себептерге байланысты қиынға түседі.

Криминология

Криминологияда мемлекеттік қылмыс – мемлекеттің өзінің қылмыстық заңын немесе халықаралық қоғамдық құқықты бұзушылық жасайтын немесе орындамаушылықтары. Осы мақсатта Росс (2000б) «мемлекетті» сайланған және тағайындалған лауазым иелері, бюрократия және үкімет аппаратын құрайтын институттар, органдар мен ұйымдар деп анықтайды. Бастапқыда мемлекет азаматтардың мінез-құлқына әсер ету үшін жазалауды пайдалы құрал ретінде қолданып, қорқыту арқылы ықпал ететін орган болды. Кейін ол қоғамның тілектерін түсіндіріп, дауларды шешуге делдалдық жасады. Теориялық тұрғыда мемлекет құрбансыз қылмыстарда «зардап шегуші» рөлінде қарастырылды. Қазір теоретиктер мемлекеттің қылмыстың болуы мүмкін күдіктілерінің бірі ретіндегі рөлін зерттеп жатыр (Росс, 2000б), тікелей немесе мемлекеттік корпоративтік қылмыс аясында. Грин мен Уорд (2004) Макс Вебердің күш қолдану монополиясын талап ететін егемен «мемлекет» тезисін қабылдайды. Осылайша, мемлекеттің «бұрмаланған» екенін анықтау критерийлері мемлекеттің әдеттегі мақсаттарына жету үшін халықаралық нормалар мен мінез-құлық стандарттарына сүйенеді. Осы стандарттардың бірі – мемлекеттің өкілеттік құқықтарын пайдалану кезінде адам құқықтарын құрметтеуі. Бірақ, анықтаудағы бір қиындық – мемлекеттер өздерінің аумақтарында қылмыс деп санайтын әрекеттерді өздері анықтайды, және егемендік билік ретінде олар халықаралық қауымдастық алдында жауапты болмайды, егер олар жалпы халықаралық сот юрисдикциясына немесе қылмыстық сот юрисдикциясына бағынбаса.

Ішкі қылмыстық құқық

Бұл заң үстемдігі саласында да осылай. Басты мәселелердің бірі – мемлекеттік қылмысты бақылауға алу мүмкіндігі, егер мүлдем болса. Көп жағдайда мемлекеттік қылмыстарды зертілген журналистикалық материалдар арқылы ашады, нәтижесінде даулар туындайды, бірақ тіпті дамыған демократиялық мемлекеттерде де қылмыстық іс жүргізу механизмдерін шын мәнінде тәуелсіз бақылауға алу қиын, ал мемлекеттің жоғары лауазымды шенеуніктері жеке жауапкершілікке тартылуы сирек. Екінші және үшінші әлем елдерінің азаматтары, олар авторитарлық билікке бейім болуы мүмкін, өздерінің басшыларын жауапқа тартуға тырысқанда, мәселелер одан да күрделене түседі. Қоғамдық пікір, бұқаралық ақпарат құралдарының назары және наразылық акциялары, зорлықпен немесе зорлықсыз, саяси қылмыс ретінде қаралып, басылуы мүмкін, ал халықаралық сынның маңызы шамалы. Диктатуралық режимдерде және заң үстемдігінің талаптарына сай келмейтін мемлекеттерде мемлекеттік қылмыс жасауға мүмкіндіктер көп, себебі заң үстемдігінің қорғау механизмдері жоқ. Сондықтан, мұндай қылмыстарды сотқа беру мүмкіндігі әдетте билік ауысқанда ғана пайда болады. Мұндағы үлкен мәселе – диктатурадағы үкіметтік қылмыстар көбінесе сол кезде қолданыста болған ұлттық қылмыстық кодекс бойынша қылмыс ретінде қарастырылмайды (және осы кодекс диктатураның өзімен бекітілген): осы себепті халықаралық құқық бойынша геноцид немесе адамзатқа қарсы қылмыстар сияқты ауыр қылмыстарды қылмыстық деп тану жиі кездеседі.

Халықаралық қылмыстық құқық

Халықаралық қылмыстар ретінде мемлекет мемлекеттік террор мен терроризмге, азаптауға, соғыс қылмыстарына және геноцидке қатысуы мүмкін. Халықаралық және ұлттық деңгейде сыбайлас жемқорлық, мемлекеттік корпоративтік қылмыс және ұйымдасқан қылмыс кездесуі мүмкін. Оның аумақтық шекаралары ішіндегі кейбір қылмыстар мемлекеттің тікелей қылмыстық әрекетке қатыспаған жағдайлардың салдары болуы мүмкін, мысалы, табиғи апаттар немесе полиция сияқты органдардың іс-әрекетінен туындауы мүмкін. Көбінесе мемлекет шамадан тыс құпиялылық пен жасыру, дезинформация және жауапкершіліктен қашуға (оның ішінде лауазымды тұлғалардың салықтан жалтарғаны) тікелей қатысады, бұл көбінесе жоғары топтық және плюралистік емес мүдделерді көрсетеді және адам құқықтарын бұзады (Росс, 2000а).

Шетелден келетін жанама әсер

Барак (1991) соңғы тарихты Рейганизм мен Тэтчеризм арқылы қарастырады, бұл әлеуметтік қызметтердің төмендеуіне және қоғамдық қауіпсіздік функцияларының күшеюіне алып келді: бұл өз кезегінде мемлекет ішінде демократиялық функцияларды басуға байланысты әділетсіздіктер мен мемлекеттік қылмыстарға мүмкіндік тудыруы мүмкін. Джонс пен Джонсон (1994) атап көрсеткендей, "АҚШ саяси элитасының алаңдаушылығы демократияны құру немесе қорғау емес, оның орнына бүкіл әлемде капитализмді орнату және ресурстар мен нарықтарды толық бақылауда ұстау" (7-бет). "Панама – социалистік немесе солшыл үкіметтерді ғана емес, сонымен қатар АҚШ-тың экономикалық, саяси немесе әскери ықпалынан толық тәуелсіздікке ұмтылған елдердің үкіметтерін де құлатуды қамтитын кері стратегияның өте жақсы мысалы" (9/10-беттер). Бірақ, есеп беру тұрғысынан алғанда, олар басқын туралы хабарлау "корпоративтік БАҚ АҚШ-тағы саяси элитаға қаншалықты мойынсұнушылық танытқанын" көрсеткенін айтады (63-бет). Мемлекеттік корпоративтік қылмыс аясында Грин мен Уорд (2004) дамушы елдердегі қарызды өтеу схемалары мемлекеттерге орасан зор қаржылық жүк салып, оларды капитал өсімін ұсынатын корпорациялармен келісімге келуге итеретінін қарастырады. Мұндай келісімдер көбінесе қоршаған орта және басқа да ережелерді жеңілдетуге әкеледі. Қарызды өтеу міндеті мемлекеттік биліктің заңдылығы күмәнді елдерде саяси тұрақсыздықты одан әрі күшейте алады. Мұндай саяси тұрақсыздық мемлекеттерді клиенттік немесе патронаттық басқару үлгілерін қабылдауға, ұйымдасқан қылмысты, коррупцияны және авторитаризмді дамытуға итермелейді. Кейбір үшінші әлем елдерінде бұл саяси атмосфера репрессия мен азаптауларға ықпал етті. Көбінесе геноцидке дейін барды.