Грузин ақыны Николай Бараташвили: Өмір және шығармашылығы

Кіріспе

Грузин ақыны Николоз "Тато" Бараташвили (; 4 желтоқсан 1817 – 21 қазан 1845) – грузин ақыны. Ол заманауи ұлтшылдықты еуропалық романтизммен үйлестіріп, грузин әдебиетіне "еуропалықтық" ұғымын енгізген алғашқы грузиндердің бірі болды. Бараташвили ерте қайтыс болғандықтан, оның мұрасы небәрі қырыққа жуық қысқа өлең, бір ұзын поэма және бірнеше жеке хаттан тұрады. Дегенмен, ол грузин романтизмінің қарыштап дамыған шағы болып есептеледі. Оны "Грузияның Байроны" деп атаған.

Өмірбаян

Николоз Бараташвили, «Тато» (ტატო) деп лақапталған, Грузияның астанасы Тифлис (Тбилиси) қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, князь Мелитон Бараташвили (1795–1860), Ресей әкімшілігінде қызмет еткен кедей дворян болған. Анасы, Ефемия Орбелиани (1801–1849), грузин ақыны және генералы Григоль Орбелианидің қарындасы, сондай-ақ Грузияның соңғы патшасы Ерекле II-нің ұрпағы еді. Бараташвили 1835 жылы Тифлис дворяндар гимназиясын бітірді, онда оны грузин патриоты және либерал философ Соломон Додашвили оқытты. Бараташвили поэзиясының трагикалық сипаты оның жеке өміріндегі ауыр жағдайлармен және туған жеріндегі сол кездегі саяси ахуалмен байланысты болды. 1832 жылғы грузин дворяндарының Ресейге қарсы жасаған құпия жоспарына (заговор) Бараташвили оқушы болып қатысқан, бұл көптеген заговоршыларды тәуелсіздіктің жоғалғанын мойындауға және Ресейдің автократиясымен келісуге мәжбүр етті, осылайша өткенге деген қайғыларын және туған әулеттің құлауын романтизм поэзиясына айналдырды. Ақша тапшылығы Бараташвилиге Ресей университеттерінде оқуын жалғастыруға мүмкіндік бермеді, ал ерте жасында алған дене жарақаты – сал болуы – оның әскери қызметке түсу арманынан айырды. Соңында Бараташвили Ресей бюрократиялық қызметіне қабылданып, Әзірбайжанның Гянджа қаласында қарапайым кеңсе қызметкері болып жұмыс істеді. Өмірінің махаббаты, княгиня Екатерина Чавчавадзе оны қабылдамай, Мингрелия князі Давид Дадианиге тұрмысқа шықты. Бараташвили 27 жасында Гянджада безгекке шалдығып, ешкімге еске алынбай, жарияланбаған күйі қайтыс болды. Бараташвилидің әсері ұзақ күткенімен, грузин әдебиетшілерінің келесі буыны оның өлеңдерін қайта жаратқанда, ол 1861 және 1876 жылдар аралығында қайтыс болғаннан кейін жарияланды және қастерленді. Адам бақытынан үмітін үзген Бараташвили, Ерекле II және Наполеон сияқты, қуаныш пен қайғыдан жоғары тұратын, адамнан артық күшті тарихи тұлғаларды құрметтейді. Оның ең маңызды туындыларының қатарында «Жаман рух» (სული ბოროტი, suli boroti; 1843), «Мтквари өзенінің жағасындағы ой» (ფიქრი მტკვრის პირას, p'ik'ri mtkvris piras; 1837) және «Пегас» (მერანი, Merani; 1842) өлеңдері бар. Соңғы өлеңі кейінгі грузин ақындарын болашақтың мистикалық, апокалиптикалық көрінісі ретінде қызықтырды. Онда сенімге толы құдіретті сана, өлеңнің лирикалық кейіпкерін өз бауырластарының атынан өзін құрбан етуге шақырады. «Меранидің» трагикалық оптимизмі – романтикалық рухтың жарқын көрінісі: белсенді, өмірді бекітетін және революциялық ұмтылыстарға толы. «Мерани» – этикалық-философиялық және көркемдік-эстетикалық тұрғыдан грузин романтизмінің маңызды туындысы.

Nikoloz Baratashvili, affectionately known as Tato (ტატო), was born in Tiflis (Tbilisi), Georgia's capital, which was then a principal city of Russian Transcaucasia. His father, Prince Meliton Baratashvili (1795–1860), was an impoverished nobleman working for the Russian administration. His mother, Ephemia Orbeliani (1801–1849), was a sister of the Georgian poet and general Prince Grigol Orbeliani and a scion of the penultimate Georgian king Erekle II. Baratashvili graduated, in 1835, from a Tiflis gymnasium for nobility, where he was tutored by Solomon Dodashvili, a Georgian patriot and liberal philosopher. The tragic quality of Baratashvili's poetry was determined by his traumatic personal life as well as the contemporary political situation in his homeland. The failure of the 1832 anti Russian conspiracy of Georgian nobles, with which Baratashvili was a schoolboy sympathizer, forced many conspirators to see the independent past as irremediably lost and to reconcile themselves with the Russian autocracy, transforming their laments for the lost past and the fall of the native dynasty into Romanticist poetry. Shortage of money prevented Baratashvili from continuing his studies in Russian universities, while an early physical injury – his lameness – did not allow him to enter military service as he wished. Eventually, Baratashvili had to enter the Russian bureaucratic service and serve as an ordinary clerk in the Azerbaijani town of Ganja. The love of his life, Princess Ekaterine Chavchavadze, rejected him and married David Dadiani, Prince of Mingrelia. Baratashvili died of malaria in Ganja, unmourned and unpublished, at the age of 27. Baratashvili's influence was long delayed, but as the next generation of Georgian literati rediscovered his lyrics, he was posthumously published, between 1861 and 1876, and idolized. Despaired of human happiness, Baratashvili admires the superhuman historical figures, such as Erekle II and Napoleon, whom he deems to be beyond joy and misery. Among his most significant works are the poems The Evil Spirit (სული ბოროტი, suli boroti; 1843), Thought on the Riverside of Mtkvari (ფიქრი მტკვრის პირას, p'ik'ri mtkvris piras; 1837), and Pegasus (მერანი, Merani; 1842). This latter poem fascinated later Georgian poets as a mystic, apocalyptic vision of the future. In it the omnipotent mind, inspired by faith, calls for the poem's lyrical hero to knowingly sacrifice himself in the name of his brethren. The tragic optimism of Merani is a striking manifestation of the romantic spirit: active, life asserting, and full of revolutionary aspirations. Merani is a prominent work of Georgian Romanticism both from an ethical philosophical view, and from an artistic aesthetic point of view.

Сілтемелер

Николоз Бараташвили. Венера Урушадзе аударған алты өлең (аудио)