Кіріспе

Қарабақ кілемдері (орысша: Карабахский ковер, ), немесе Арцах кілемдері – Қарабақ аймағында тоқылған Кавказ арты кілемдерінің бір түрі.

Тарих

Киіз тоқу Қарабақтың әйел халқы үшін тарихи түрде дәстүрлі кәсіп болған, оның ішінде көптеген армян отбасылары да болған. Дегенмен, ерлер арасында да белгілі Қарабақ кілем тоқымашылары кездесетін. Аймақтан сақталған ең көне армян кілемі, ежелден және орта ғасырларда Арцах деп аталған, Банант ауылынан (Армения, Гандзак маңы) шыққан және XIII ғасырдың басына жатады. Армян тіліндегі қалың киізді білдіретін "горг" сөзі алғаш рет 1242-43 жылдардағы Арцахтағы Каптаван шіркеуінің қабырғасындағы армян жазуында кездеседі, ал "кілем" сөзі алғаш рет бесінші ғасырдағы армян тіліндегі Библия аудармасында қолданылған. Қарабақта кілем тоқу, әсіресе XIX ғасырдың екінші жартысында дамыды, сол кезде Қарабақтың көптеген аудандарының халқы кілем тоқумен айналысып, көбінесе сауда мақсатында сатқан. Осы кезде Шуша Қарабақ кілем тоқу орталығына айналды.

Армян тілі

Армения мен Арцахта күнделікті өмірдің бір бөлігі ретінде дами бастаған кілем тоқу, әр армян отбасында міндетті болды, кілем және кілемше тоқу көбінесе әйелдердің кәсібі саналды. Кілем және кілемше тоқудың дамуының ең маңызды шарттарының бірі – өнер мен қолөнердің дамуына мүмкіндік беретін қалалар мен қалашықтардың болуы еді. Бұл қалалар мен қалашықтар Армения таулы аймағынан өтетін, соның ішінде Армения мен Арцах арқылы өтетін Жібек жолының бір тармағын қамтитын, ежелгі сауда жолдарындағы ірі сауда орталықтары ретінде де қызмет етті. Арцахтың әр аймағының өзіндік стилі мен ою-өрнегі бар. Арцах кілемдері – ғасырлар бойы армян халқына жеткен ежелгі ата-бабаларының сенімдері мен діни көзқарастарын көрсететін қасиетті символдардан құралған ерекше «мәтіндер». Өнер тарихшысы Хравард Хакобян «Арцах кілемдері армян кілем тоқу тарихында ерекше орын алады» деп атап көрсетті. Армян кілемдерінде жиі кездесетін тақырыптар мен ою-өрнектердің ішінде аждаһарлар мен бүркіттер бар. Олар стилі жағынан алуан түрлі, түсі бай және әшекейлік мотивтеріне қарай санаттарға бөлінетін, мысалы, артвагоргтар (бүркіт кілемдері), вишапагоргтар (аждаһа кілемдері) және отсагоргтар (жылан кілемдері) сияқты түрлері болды. Арцах кілемдері Арцахқа саяхат жасаған шетелдіктердің арасында да танымал болды; араб географы және тарихшысы Әл Масуди басқа өнер туындыларының қатарында, өмірінде мұндай кілемдерді ешқайда көрмегенін айтты. «Армения тоқу және тігін өнерінің күрделі тарихы ежелгі, кең, этникалық құрамы алуан түрлі Таяу Шығыста қалыптасты. Армениялықтар сияқты б.з.б. I мыңжылдықтан бері үздіксіз және дәйекті түрде жоғары сапалы мата өндірісін мақтан тұта алатындар аз. Бүгінде армян халқы отыз ғасырлық ұзақ тәжірибе арқылы жеткен тоқыма мұрасының әртүрлілігі мен байлығымен бақытты, бірақ 1915 жылғы армян геноциді кезінде жойылуға жақын болған дәстүрді сақтап қалу қысымымен және қолмен жасалған маталарды мұражайларға жіберуге, ал машиналарға өмірсіз, бірақ мінсіз мата шығаруға мүмкіндік беретін технологиямен қиындыққа тап болып отыр».

Әзірбайжан

Қарабақ кілем мектебі – Қарабақтың жазық және таулы аймақтарында дамыған. Таулы аймақтағысы, жиі және ең танымал түрі «Шуша кілем тобы» деп аталады. Шушадан басқа, оның төңірегіндегі Дашбулаг, Довшанлы, Жиров, Тернивиз, Малибали, Чанакча, Тун, Туглар, Хадрут, Мурадханлы, Гасимушаги, Губате, Гозаг, Мирсейид, Багирбейли, Ханлиг, Тутмас ауылдары да кілемдерімен мәшһүр болды. Әр ауыл өзінің ерекше дизайнын және өрнектерін жасап, бір ауылды екіншіден ажырататын айрықша сипатқа ие болды. Жазық жерлерде кілем тоқу Жабрайыл, Хорадиз, Барда және Агдамда (әсіресе Ламбаран ауылында) негізделген. Қарабақта кілем тоқу, әсіресе 19 ғасырдың екінші жартысынан бастап кеңінен дамыды, сол кезде Қарабақтың көптеген аудандарының халқы кілем тоқумен айналысып, көбінесе сауда үшін тоқыды. Осы кезде Шуша Қарабақ кілем тоқу орталығына айналды. Қарабақ және Шуша кілемдері Нахчыван және Зангезур кілем мектептеріне әсер етті. Кейбір сарапшылар осы мектептерді Қарабақ кілем мектебінің тармақтары деп есептейді. Шушаның кілем тоқымашылары Мешеди Байрам Гурбанұлы, Джаббар Хажы Акберұлы, Фатима Ага Шерифқызы, Ахмет Дашдамирұлы 1867 жылы Парижде өткен халықаралық көрмеге қатысып, жүлде алды. 1872 жылы Шуша кілемдері Мәскеу политехникалық көрмесінде де марапатталды. Әзірбайжан шамамен үш он жылдықтан бері Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымымен (ЮНЕСКО) байланыстарын пайдалануға, 5 миллион долларлық үлкен қаржылық көмек көрсетуге және Әзірбайжанды осы өнердің маңызды орталығы ретінде көрсетуге тырысуда. Әзірбайжан әзірбайжан кілем тоқу өнерін ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне енгізу үшін сәтті лоббилік жұмыс жүргізді. Осылайша, 2010 жылдан бері әзірбайжан стиліндегі кілем тоқу ЮНЕСКО-ның материалдық емес мұра шедеврлерінің қатарына қосылды.