Кіріспе

Римдік Мысыр префекті және шейіт (362 жылы қайтыс болды)

Артемий (Флавий Артемий; Ἀρτέμιος; 362 жылы қайтыс болды), сондай-ақ Шаллита, Шалита немесе Халита деп те аталатын, Рим империясының сириялық генералы және Египеттің дуксі немесе Римдік Мысырдың императорлық префекті болған. Католик және Православие шіркеулері оны Артемий Антиохиялық, Антиохиялық Мар Шалита және Шейіт Мар Шалита деп қасиетті санауда.

Өмірбаян

Артемидің өмірі мен өлімі туралы мәліметтер аз, ал олардың көпшілігі қайшылыққа толы, немесе кем дегенде христиандық және пұтқа табынушылық көздері арасында үйлесімсіз. Оның туған жері немесе жылы ешқандай тарихи деректемелерде көрсетілмеген, бірақ бір дәстүрде Артемиус тумысымен египеттік екені айтылады. 8-ғасырлық «Артемий Пассио» жинағында ол сенатор және «Константиннің ең жоғары істеріне белсенді қатысушы» деп сипатталған. Алайда, «Пассио» авторы бұл ақпаратты Евсевийге жатқызады, бірақ Евсевий өзінің еңбектерінде Артемийді есімдерімен атамайды, және бұл ақпаратты басқа тарихи жазбалар растамайды. Сонымен қатар, Артемийді Константинмен бірге Милвий көпірі шайқасында көрсету, Юлианның шейіт еткен кезде Артемиус кем дегенде сексен жаста болғанын білдіреді, бұл оның сол кездегі белсенділігін ескерсек күмәнді көрінеді. Артемиус Констанций II-нің досы және серігі болған деген пікір сенімді көрінеді. Константиннің билігінің соңғы жылдарында Артемиус Египеттің дуксы (dux Aegypti) лауазымын атқарғаны туралы көптеген ертедегі, пұтқа табынушылар мен христиандардың деректерінде айтылған, сондықтан осы лауазымды Артемиусқа Констанций берген болуы керек. 360 жылы ол Оксиринх Сенатының хаттамасында Флавий Артемий деген атпен дукс Агипти (dux Aegypti) шенімен тізілген. «Артемий Пассио» Артемиусқа осы жоғары лауазымды Андрей, Лұқа және Тимофей апостолдарының қасиетті қалдықтарын табу жөніндегі Констанцийдің тапсырмасын сәтті орындағаны үшін бергенін айтады. Бұл деректерге сәйкес, Констанций Артемиусты Патрастан Андрейдің денесін және Беотиядан Лұқаның денесін алу үшін Ахаяға жіберген. Артемиус Тимофейдің қасиетті қалдықтарын Иониядағы Ефестен Константинопольге көшіргені де айтылады. Осы тапсырмаларының орнына Констанций Артемиусқа Римнің Египетін басқару құқығын берген. Алайда, бұл тұжырымға сену қиын, себебі Киелі Андрейдің сүйектерін көшіру туралы басқа христиандық дереккөздер, тіпті бір ғасыр бұрын жазылған «Хроника Пашкале» да Артемиусқа осы оқиғада есімдерімен сілтеме жасамайды. Египеттің әскери губернаторы болып қызмет еткен кезінде Артемиус Александрияның ариандық епискобы Георгий Каппадокийді қолдады және оның ескі және православиелік христиандарға қарсы жорығына қатысты. Бұл қолдаудың құжатталған мысалдары Александриядағы Серапис храмын қирату, сондай-ақ Александрияның бұрынғы православиелік епискобы Афанасийді қуғындауды қамтиды. 361 жылы Констанцийдің орнын оның туысы Юлиан басты, ол император болғаннан кейін христиандық тәрбиесінен бас тартып, дәстүрлі римдік пұтқа табынушылыққа қайта оралды. Одан көп ұзамай Артемиус өлімге ұшырады, оның жағдайы толыққанды белгілі емес. «Артемий Пассио» оның Антиохияда Юлианның қолынан өлгенін айтады, себебі Юлиан Александриядан шақырғаннан кейін, ол Антиохиядан екі христиан діни қызметкері Евгений мен Макарийді Юлианның азаптарына қарсы қолдады. Артемиус Юлианның жартылай бауыры Галлдың өлтірілуіне кінәлі деп айыпталды. Артемиус өзінің кінәсін жоққа шығарса да, Юлиан Артемиусты түрлі жазалау тәсілдерімен азаптап, христиандықтан бас тартуға мәжбүрледі. Артемиус өзінің сенімін қайта-қайта растады, соңында оның басы кесілді. «Хроника Пашкале» бойынша Артемиус Александрияда қайтыс болды. Аммиан Артемиус Александрия халқына қарсы жасаған қылмыстары үшін жазаланғаннан кейін қайтыс болғанын айтады. Юлиан да осыған ұқсас себептерді келтіреді, бұл оқиғаның Антиохияда болғанын нығайтады.

Гиографиялық

Артемий өмір бойы ариандыққа ұстанған болса да, католик, шығыс православие және шығыс православие шіркеулерінде шейіт және қасиетті кісі ретінде есептеледі. Оның шейіт ретінде қабылдануы христиандық көздердегі дәстүрге негізделген: ол, дін тастаған император Юлианның алдында христиандыққа қорғаушылық еткені үшін Юлианмен азапталған және өлімге кесілген, ал Юлианның оған өмір сүруге және лауазымына қайта оралуға уәде бергеніне қарамастан, христиан дінінен бас тартпаған. Оның қасиеттілікке көтерілуі 7 ғасырдың соңында жасалған, оған байланысты 45 кереметтің анонимді жинағына негізделген. Оған жатқызылған 45 кереметте баяндалғандай, Артемий медицина және емдеу, әсіресе ерлердегі жарық, ұрық және жыныс мүшелерінің ауруларын емдеу кереметтерімен айналысады. Бір әйелдің ауруын емдеу кереметі қасиетті Фебронияны жіберу арқылы Артемиусқа жатқызылады, Феброния әйелдер үшін параллель рөл атқарады. Оның мерекесі 20 қазан күні тойланады. Оның табыну орны Константинопольдегі Қасиетті Иоанн (Жақындығы) шіркеуі болды. Артемий жарықтан зардап шегушілердің қорғаушысы.