Кіріспе

1975 жылғы Алжир келісімі, сондай-ақ Алжир келісімі және Алжир декларациясы деп аталады, Иран мен Ирак арасында Иран-Ирак шекарасындағы барлық аяқталмаған аумақтық дауларды реттеу үшін қол қойылды. Алжирдің делдалдығымен жасалған бұл келісім 1975 жылғы 13 маусымда және 26 желтоқсанда қол қойылған қосымша екіжақты шарттардың негізі болды. Даулы аумақтар Ирактың Шатт-әл-Араб және Иранның Хузестан провинциясын қамтыды, ал Ирак 1974-1975 жылдардағы Шатт-әл-Араб қақтығысындағы әскери жеңілістен кейін Иранның сол кездегі Ирактық Күрд көтерілісін қолдауын тоқтату мақсатында келіссөздер жүргізуге ниеттенді. 1980 жылғы 17 қыркүйекте, Иран революциясынан кейін көп ұзамай, Ирак үкіметі екі ел арасындағы жаңа шекаралық қақтығыстарды ескере отырып, келісімді жойды. 1980 жылғы 22 қыркүйекте Иранға Ирактың басып кіруімен келісім толығымен күшін жойды, бұл сегіз жылдық Иран-Ирак соғысын бастады. Бүгінде, келісім халықаралық құқық бойынша міндетті болып қала тұрса да (БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 619-шы қарарына сәйкес), екі елдің шекарасында шиеленіс жалғасуда, және 1975 жылы қол қойылғаннан бері шекараның нақты белгіленуі заңды күшінде, ал 1976 жылы Иран мен Ирак ратификациялады.

Ирак-курд қақтығысы

1963 жылы Рамазан төңкерісінен кейін Ахмад Хасан әл-Бәкр басқарған Баас партиясы үкіметі, Ирактан тәуелсіздік алуға тырысқан күрд көтерілісіне қарсы науқан бастады. Баас партиясы басқарған үкімет 1963 жылғы қарашада Абдул Салам Ариф басқарған төңкерістен кейін құлады. Жаңа үкімет пен күрдтер арасындағы қарым-қатынас туралы келісімге қол жеткізілмеді. 1968 жылы Баас партиясы мен Ирак үкіметімен бірге 17 шілде төңкерілісі болды. Жаңа үкімет пен күрдтер арасындағы шиеленіс күшейді, Ирак қарулы күштері күрд сепаратистеріне қарсы әскери қимылдар жасады. Күрд көтерілісшілерінің әрекеттері ауқымды экономикалық қиындықтарға алып келді. 1970 жылдың 11 наурызында Ирак революциялық командалық кеңесінің төрағасының орынбасары Саддам Хусейн мен күрд көтерілісінің жетекшісі Мустафа әл-Барзани Тикрит қаласында "Наурыз манифесті" деп аталатын келісімге қол қойды, мақсаты – қақтығысты тоқтату. Келісімге сәйкес, жасақтар Ирак армиясына біріктіріліп, Иранмен барлық байланыс үзіліп, көтеріліс аяқталуға тиіс болды. Қарсылығында, Ирак үкіметі күрдтерге автономия беруге және күрд өкілдерін Ирак үкіметіне енгізуге уәде берді. Бұрын үкімет мұнайға бай күрд аймақтарын "арабтандыруға" ынталандырған еді. 1974 жылға қарай, Ирактың күрд аймақтарындағы мұнай ресурстарына байланысты үкімет пен күрдтер арасындағы мәселелер шешілмей қалды. Күрд министрлері үкіметтен кетіп, күрд қызметкерлері жұмыстан шығып, күрд полициясы мен әскері үкіметпен ынтымақтасуын тоқтатты. Ирак үкіметі күрдтердің келісімге бағынуға міндетті екенін мәлімдеді, бірақ күрдтер келісімді бұзған – үкімет деп сенді. 1974 жылдың 11 наурызында келісім Ирак конституциясына енгізілді. Ирак армиясы мен күрд күштері арасында, Иран күрдтерді қолдап, қайтадан шайқас басталды.

Иран-Ирак шекаралық даулар

Баас партиясы үкіметті бақылауға алғаннан кейін, 1968 жылы Ирак Шатт әл-Араб (Арванд Руд) аймағына толық бақылауды талап етті. 1969 жылдың 19 сәуірінде Иран, Ирак пен Иран арасында шекаралық мәселелерді шешу үшін 1937 жылы жасалған келісімнен бас тартты, себебі Ирак Шатт әл-Арабта ирандық қайықтарға кедергі келтірді. 1969 жылдың сәуір айында екі елдің әскерлері де Парсы шығанағының жағалауына орналастырылды. Иран Парсы шығанағындағы төрт аралды басып алғаннан кейін, Бағдат пен Тегеран арасындағы дипломатиялық қарым-қатынас күрт нашарлады.

Келіссөздер

1973 жылы Ирак Иранмен келіссөздер бастады, күрд көтерілісіне Иранның қолдауын тоқтатуды үміттене отырып. Сәуір айының соңында Женевада екі елдің сыртқы істер министрлері кездесті. Ирак тарапы 1937 жылғы шартты сақтауды талап етті, ол Шатт әл-Арабтың көп бөлігін Иракқа береді, бірақ Иран тарапы бас тартты. Келіссөздер сәтсіз аяқталды, алайда екі ел арасындағы кездесулер жалғасты. Мұхаммед Реза Пахлави өте кешірімсіз болды және Шатт әл-Арабтың (Арванд Руд) жартысын бақылауға ұмтылды. Шатт әл-Араб бойынша келіссөздер аяқталғаннан кейін Ирак Иранның күрдтерге көрсеткен қолдауын тоқтатуды сұрады. 1974 жылдың мамырында Ирак пен Иран Шатт әл-Араб (Арванд Руд) шекарасын белгілеу процесін бастады. 1974 жылғы Араб Лигасының саммитінде Иран үкіметінің өкілдері Иордания королі Хусейннің делдалдығымен Ирак өкілдерімен сөйлесті. Екі ел арасындағы келіссөздер үзіліспен жалғасты, Ирак 1937 жылғы шарт бойынша берілген аумақтан бас тартуға құлшынбады. Иран күрдтерге қолдауын күшейтті, бұл Ирак әскері үшін үлкен қиындықтар тудырды. Саддам Хусейн мен Мұхаммед Реза Пахлави 1975 жылдың 6 наурызында Алжирде өткен ОПЕК саммитіне қатысты, онда Алжирдің Революциялық Кеңесінің сол кездегі төрағасы Хуари Бумедиеннің делдалдығымен келісім жасалып, қол қойылды. Ирак күрд соғысын аяқтау және Иранмен Шатт әл-Араб маңындағы зорлық-зомбылықты тоқтату қажеттілігіне байланысты аумақты Иранға беруге мәжбүр болды. Екі елдің шекарасы Иранның пайдасына түзетілді.

Алжирлік медиация

Алжир келісімі бойынша Ирак пен Иран арасындағы шекара Шатт-әл-Араб (Арванд-Руд) су жолының басты арнасының ортасына белгіленді, бұл әдетте тальвег деп аталады. Ирак Батыс Ирандағы араб аймақтарына қатысты талаптарынан бас тартуға міндетті болды. Екі ел де өзара шекараны тығыз және тиімді бақылауға алуға және бір-бірінің территориясына кез келген араласуды тоқтатуға келісім берді. Сондықтан Иран күрдтерге көрсетілетін қолдауды тоқтатуға міндетті болды. Екі ел де жақсы көрші болуға уағдаласты. Келісімнің бір тармағын бұзу "Алжир келісімінің мағынасына қайшы келеді". 1975 жылдың 15 наурызында Ирак пен Иранның сыртқы істер министрлері Алжир өкілдерімен жаңа шекараны белгілеу үшін бірлескен комиссия құру мақсатында кездесті. 17 наурызда екі ел арасындағы хаттамаға екі министр қол қойды. Хаттамада екі ел шекараны қайта белгілеуге міндеттеме берді. 1975 жылдың 13 маусымында Бағдадта Ирак пен Иранның сыртқы істер министрлері тағы бір шартқа қол қойды. Бұл шарт қақтығыстарды шешу, шекараны анықтау және оған кез келген өзгерістер енгізу туралы келісімдерге толықтырулар жасады. Шарт "Иран-Ирак: Халықаралық шекаралар және жақсы көршілік қатынастар шарты" деп аталады.

Нәтижелер

Иран-Ирак комиссиясы 1975 жылғы 26 желтоқсанда екі елдің шекарасын ресми түрде белгіледі, осыған орай екі тарап бірлескен ниет туралы декларацияға қол қойды. Иран әскері басып алған шекаралық аймақтардан шығып кетті, шекара жабылды және күрд бүлікшілеріне көрсетіліп келген қолдау тоқтатылды. Иран ЦРУ мен Моссадқа күрдтерге әскери көмек көрсетуді тоқтатуды бұйырды. Халықаралық қолдау аяқталғаннан кейін Ирак үкіметі күрдтермен келіссөздер жүргізеді деп күтілген еді, бірақ Саддам Хусейн бүлікшілерге қарсы кең ауқымды әскери науқан бастады, бұл Иран монархы Мохаммад Реза Пахлавиді араласуға мәжбүр етті. Барлық тараптар келісімге келді, бірақ 1 сәуірде Ирак үкіметі тағы бір әскери науқанға кірісті. Бірқатар шайқастардан кейін Ирак әскері жеңіске жеткенін мәлімдеді, бірақ 100 мыңнан астам күрд босқыны Иран мен Түркияға қашып кетті, олардың ішінде күрд көшбасшысы Мустафа Барзани де болды. Олар кейін 1978 жылы елге оралып, жаңадан көтеріліс бастады.

Салдары

Ирак 1980 жылдың 17 қыркүйегінде Алжир келісімінен бас тартты. Бұл келісім елге күштеп таңылған еді, ал Иран революциясынан кейін Ирандағы қақтығыстар Ирактағыларға осы өзгерістерді кері қайтаруға болатынына сендірді. Осының нәтижесінде 20 ғасырдың ең ұзақ соғыстарының бірі – 1980 жылдан 1988 жылға дейін жалғасқан Иран-Ирак соғысы басталды. Соғыс Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің 619-шы қарарына сәйкес аяқталды және екі тарапты 1975 жылғы Алжир келісіміне қайтарды.