Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ең көне клондалмаған организм
Oldest known non clonal organism
Прометей (WPN 114 деп тіркелген) – ең көне клондалмаған организм, Ұлы Бассейннің қылқан жапырақты қарағайы (Pinus longaeva), АҚШ-тың шығыс Невада штатындағы Уиллер шыңындағы орман шебінің жанында өсетін ағаш. Оның жасы кем дегенде 4862 жыл, мүмкін 5000 жылдан да асқан. 1964 жылы аспирант пен АҚШ Орман шаруашылығы қызметкерлері зерттеу мақсатында осы ағашты кесіп алған. Оны кескендер оның рекордтық жасы туралы білмеген, ал оқиғаның мән-жайы мен шешім қабылдау процесі әлі де даулы. Ағашқа Прометей деген ат берілген, ол грек мифологиясында құдайлардан от ұрлап, адамзатқа сыйлаған батыр. WPN 114 белгілемесін алғашқы зерттеуші Дональд Раск Керри берген, ол Невада штатының Уайт Пайн округіндегі зерттеулерінде алған 114-ші үлгіні білдіреді.
Prometheus (recorded as WPN 114) was the oldest known non clonal organism, a Great Basin bristlecone pine (Pinus longaeva) tree growing near the tree line on Wheeler Peak in eastern Nevada, United States. The tree, which was at least 4,862 years old and possibly more than 5,000, was cut down in 1964 by a graduate student and United States Forest Service personnel for research purposes. Those involved did not know of its world record age before the cutting, and the circumstances and decision making process remain controversial. The tree's name refers to the mythological figure Prometheus, who stole fire from the gods and gave it to man. The designation WPN 114 was given by the original researcher, Donald Rusk Currey, and means it was the 114th tree he sampled in his research in Nevada's White Pine County.
Ашылуы мен жасы
Прометей (WPN 114) – Шығыс Невада штатының Ұлы Бассейн Ұлттық паркіндегі Уилер шыңының бұрынғы мұздығының бүйірлік моренасындағы ағаш шебінің маңында өсетін қылқан жапырақты қарағайлар популяциясының тірі мүшесі еді. Уилер шыңы – Жылан жотасының ең биік тауы және Невада штатының екінші ең биік тауы. Бұл таудағы қылқан жапырақты қарағай популяциясы кем дегенде екі ерекше қосалқы популяцияға бөлінеді, олардың біріне танымал түсіндіру жолы арқылы қол жеткізуге болады. Дегенмен, Прометей тек жолдан тыс саяхатпен ғана қол жетімді аймақта өсті. 1958 немесе 1961 жылы Прометейдің тоғайына қызығушылық танытқан табиғат зерттеушілерінің тобы ең үлкен немесе ерекше ағаштарға, соның ішінде Прометейге де есімдер берді. Кьюри бастапқыда ағаштың жасы кем дегенде 4844 жыл деп бағалаған. Бірнеше жылдан кейін Аризона университетінің Ағаш сақиналарын зерттеу зертханасының Дональд Грейбилл бұл көрсеткішті 4862-ге дейін арттырды. Бұл сақиналар санау ағаштың бастапқы өскінінен 2,5 метр биіктікте алынған діңдің қимасы бойынша жүргізілді, себебі одан төменгі сақиналар жоқ еді. Грейбиллдің көрсеткішін осы биіктікке жетуге кеткен шамамен жылдарды қосып, ағаш шебіндегі ағаштарда жиі кездесетін жоғалған сақиналардың шамамен санын ескеріп түзеткенде, ағаш кесілген кезде кем дегенде 5000 жылға жуық болған болуы мүмкін. Бұл оны сол кездегі ең көне біртұтас (яғни клоналды емес) организмге айналдырды, тіпті Калифорниядағы Ақ таулардың Шульман тоғайындағы Мәтуселах ағашынан да асып түсті, бірақ кейін Мәтуселахтың жасы 4850 жылға түзетілді.
Prometheus (WPN 114) was a living member of a population of bristlecone pine trees near the tree line on the lateral moraine of a former glacier on Wheeler Peak, in Great Basin National Park, eastern Nevada. Wheeler Peak is the highest mountain in the Snake Range, and the second highest mountain in the state of Nevada. The bristlecone pine population on this mountain is divided into at least two distinct sub populations, one of which is accessible by a popular interpretive trail. Prometheus, however, grew in an area reachable only by off trail hiking. In either 1958 or 1961, a group of naturalists who admired Prometheus's grove gave names to a number of the largest or most distinctive trees, including Prometheus. Currey originally estimated the tree was at least 4,844 years old. A few years later, this was increased to 4,862 by Donald Graybill of the University of Arizona's Laboratory of Tree Ring Research. These ring counts were done on a trunk cross section taken about 2.5 m (8 feet) above the original germination point of the tree, because the innermost rings were missing below that point. Adjusting Graybill's figure by adding the estimated number of years required to reach that height, plus a correction for the estimated number of missing rings (not uncommon in trees at the tree line), it is probable that the tree was at least 5,000 years old when it was cut down. That made it the oldest known unitary (i. e. non clonal) organism at the time, exceeding even the Methuselah tree of the White Mountains' Schulman Grove, in California, though Methuselah was later redated to 4,850 years old.
Мүмкін басқа да ең көне организмдер
2010 жылы Том Харлан Калифорнияның Ақ тауларындағы тірі қылқан жапырақты қарағайдың жасын 5062 жыл деп өлшеген. Бұл қарағай Харлан 2013 жылы қайтыс болғаннан кейін табылған жоқ, ал оның өзегі Ағаш сақиналарын зерттеу зертханасында да табылмады. Прометейді ең көне организм деп санау мәселесі "ең көне" және "организм" ұғымдарының анықтамасына байланысты. Кейбір көбейетін (клоналды) организмдер, мысалы, креозот бұтасы немесе терек, егер клоналды организмнің толық бөлігі ескерілсе, одан да ескі болуы мүмкін. Осы өлшем бойынша, Юта штатындағы Пандо деп аталатын діңгек терек тобы ең көне тірі организм болып саналады, ол шамамен 80 000 жылға дейін, бірақ көбінесе одан да аз жасқа жетеді. Дегенмен, клоналды организмде жеке клоналды бұтақтар соншалық ескі емес, және организмнің ешбір бөлігі белгілі бір уақытта ерекше ескі болып табылмайды. 2012 жылға дейін Прометей табылған ең көне клондалмаған организм болып есептелді, оның ең ішкі, сақталған сақиналары 4862 жылдан асты.
In 2010, a reportedly living bristlecone pine in California's White Mountains was measured by Tom Harlan to be 5,062 years old. This pine has not been found after Harlan's death in 2013, and its core has not been located at the Laboratory of Tree Ring Research. Whether Prometheus should have been considered the oldest organism ever known depends on the definition of "oldest" and "organism". Certain sprouting (clonal) organisms, such as creosote bush or aspen, may be considered older if the entire clonal organism is considered. By that standard, the oldest living organism is a grove of quaking aspens in Utah known as Pando, at perhaps as much as 80,000 years old, although likely much less. In a clonal organism, however, the individual clonal stems are not nearly so old, and no part of the organism is particularly old at any given time. Until 2012, Prometheus was thus the oldest non clonal organism yet discovered, with its innermost, extant rings exceeding 4862 years of age.
Ағаш кесу
1950 жылдары дендрохронологтар ең көне ағаш түрін табуға белсенді күш салды. Олар сақиналарды түрлі зерттеу мақсатында, мысалы, бұрынғы климатты бағалау, археологиялық ескерткіштерді датирлеу және максималды ұзақ өмір сүрудің ғылыми мәселесіне жауап беру үшін талдауды жоспарлады. Эдмунд Шульман Калифорнияның Ақ тауларында және басқа жерлерде бристликтон қарағайларының кез келген басқа түрден ескірек екенін анықтады. Бұл 1957 жылы Шульман 4700 жылдан астам жасы бар деп есептеген Мафусалах ағашынан да ескірек болуы мүмкін, өте ескі бристликтон табуға қызығушылықты күшейтті. Дональд Р. Карри Солтүстік Каролина Университетінің Чапел-Хиллдегі аспиранты болды. Карри дендрохронология әдістерін қолданып, Кіші мұз дәуірінің климаттық динамикасын зерттеді. 1963 жылы ол Snake Range аймағындағы, әсіресе Wheeler Peak-тегі бристликтон популяциялары туралы білді. Ағаштардың мөлшеріне, өсу қарқынына және пішініне сүйене отырып, ол олардың кейбіреулерінің өте ескі екеніне көз жеткізді, оларды сынап көрді және 3000 жылдан астам жасқа ие ағаштарды тапты, бірақ Карри WPN 114 ағашынан үздіксіз, біріккен өзектік үлгілерді ала алмады. Осы жерде оқиғалардың бағыты өзгереді. Карри ағашты кесуді сұрады ма, әлде Орман шаруашылығы қызметкерлері ұсынды ма, белгісіз. Негізгі үлгіні алуға болмаған себебі де нақты емес. Бір дерек бойынша, ол өзінің жалғыз ұзын бұрғысын сындырып немесе істен шығарып алған, ал дала маусымы аяқталар кезде басқасын алу мүмкін болмады; тағы бір дерек екі бұрғысын сындырғанын айтады, ал үшіншісі өзектік үлгі алу қиын болғанын және ағаштың толық қимасы сияқты нақты ақпаратты бермейтінін мәлімдейді. Карри өзектік үлгілердің тым кішкентай және оқуға қиын болғанын айтты, сондықтан ол тізбекті арамен ағашты кесіп тастады. Сонымен қатар, Wheeler Peak орманды аймағындағы Прометейдің ерекшелігі туралы әртүрлі пікірлер бар. Хабарға сенер болсақ, Карри және/немесе кесуге рұқсат берген Орман шаруашылығы қызметкерлері ағаштың орман ішіндегі көптеген үлкен, өте ескі ағаштардың бірі деп ойлаған. Басқалары, оның ішінде шешім қабылдауға және ағаш кесуге қатысқандар, ағаштың айқын ерекше екенін – аймақтағы басқа ағаштардан едәуір ескірек екенін сенді. Оқиғаға қатысқан кем дегенде бір адам Карридің осыны сол кезде білгенін айтады, бірақ Карри бұл туралы мойындаған жоқ, ал басқалары тек байқауға сүйене отырып, ағаштың басқалардан әлдеқайда ескі екенін анықтау мүмкін емес деп санайды. Осы оқиғадан бұрын тауды және оған іргелес жатқан аумақтарды ұлттық парк ретінде қорғауға бағытталған қозғалыс болды, және 22 жылдан кейін бұл аймақ ұлттық парк мәртебесін алды.
In the 1950s, dendrochronologists were making active efforts to find the oldest living tree species. They intended to analyze the rings for various research purposes, such as evaluation of former climates, dating of archaeological ruins, and addressing the basic scientific question of maximum potential lifespan. Bristlecone pines in California's White Mountains and elsewhere were discovered by Edmund Schulman to be older than any species yet discovered. This spurred interest in finding very old bristlecones, possibly older than the Methuselah tree, aged by Schulman in 1957 at over 4,700 years. Donald R. Currey was a graduate student at the University of North Carolina at Chapel Hill. Currey was studying climate dynamics of the Little Ice Age using dendrochronology techniques. In 1963, he became aware of the bristlecone populations in the Snake Range in general, and on Wheeler Peak in particular. Based on the trees' size, growth rate and growth forms, he became convinced that some were very old, cored some of them, and found trees exceeding 3,000 years in age, but Currey was not able to obtain a continuous series of overlapping cores from WPN 114. Here, stories diverge. It is not clear whether Currey requested, or Forest Service personnel suggested, that he cut down and section the tree in lieu of coring it. There is also some uncertainty as to why a core sample could not be obtained. One version has it that he broke or lodged his only long increment borer and could not obtain another before the end of the field season; another claims he broke two of them, while another implies that a core sample was too difficult to obtain and also would not provide as much definitive information as a full cross section of the tree. Currey said that the tree cores were too small and difficult to read so he used a chain saw and cut the tree down. In addition, there are conflicting views of Prometheus's uniqueness in the Wheeler Peak grove. It is reported that Currey and/or the Forest Service personnel who authorized the cutting believed the tree was just one of many large, very old trees in the grove. Others, at least one of whom was involved in the decision making and tree cutting, believe that the tree was clearly unique — obviously older than other trees in the area. At least one person involved says that Currey knew that to be true at the time, although there is no known admission from Currey that he did, and others have disputed that the tree, based on observation alone, was obviously much older than the others. There had been a movement to protect the mountain and contiguous areas as a national park before the incident, and 22 years later the area gained national park status.
Қазіргі кездегі сілтемелер
2014 жылдың тамызында ағаш кесілгеніне елу жыл толуына орай, суретші Джефф Вайс Ұлы бассейн ұлттық паркінде Прометейге арналған екі күндік естелік шарасын өткізді.
In August 2014, marking the fiftieth anniversary of the tree's cutting, a two day memorial for Prometheus was held in Great Basin National Park by artist Jeff Weiss.